Tabakalı ahşap yay yapım teknikleri yayın karın kısmında meydana gelen sıkışmaya kısmen çare olduysa da, ağaçtan daha dayanıklı malzemelerle karın kısmını sağlamlaştırma yoluna gidilmiştir. Yayın karın kısmında meydana gelen sıkışma boynuz, fanon gibi elastik ve sıkışmaya dayanıklı doğal malzemelerin kullanımı ile çözülmüştür. Yay yapımında doğal malzeme kullanılarak ulaşılan en üst teknik seviye yayın sırtında sinir, karnında boynuzun yer aldığı ve bu materyalleri birbirine bağlamak için kollagen esaslı doğal tutkalların kullanıldığı kompozit yaydır. İngilizce literatürde bu tip yaylar bazen horn bow (boynuz yay) diye geçmekte, sadece boynuz kullanılarak yapılan yaylar kastedildiği izlenimi uyandırarak karışıklığa yol açmaktadır.

Kompozit yay dünyanın pek çok yerinde kullanılmış olduğu halde, uzmanlar kökeninin Asya olduğu konusunda hemfikirdirler. Asya kompozit yayı, yay kollarının uç kısımlarda birer büküm daha yaptığı (recurve) tasarımı ile nisbeten kısa ve çok güçlü bir yaydır. Çin'den Türkmenistan'a, İran'dan Anadolu'ya kadar geniş bir coğrafyada kullanılmış; Moğolların Avrupa içlerine kadar yayılmasından, Türklerin Anadolu'ya girmesine kadar bir çok askeri başarıda önemli rol oynamıştır. Tasarımı zaman içinde ufak tefek değişiklikler göstererek, Osmanlıda en mükemmel halini almıştır.


Osmanlı Yay Yapım Tekniği

Kompozit yaylar içinde en kısa olanları Osmanlı yaylarıdır. Bu sebeple çok güçlü ve pratiktirler.

Boynuz, tahta, tutkal ve sinirin (hayvan tendonu) bileşiminden oluşan bu yayların ileri derecede teknik beceri gerektiren yapımı ortalama üç yılı alırdı. Kullanılan malzemelerin oranı değiştirilerek yayın gücü, hızı, menzili ve esnekliği ayarlanırdı. Farklı amaçlarla (hedef, menzil veya savaş yayları) yapılan yayların esneklik ve hızı farklı olurdu.


Osmanlı yayı ve başka bir Osmanlı yayından ayrıntı (Askeri Müze-Harbiye/İstanbul)

Yayın ahşap kısmında akçaağaç, kızılcık, porsuk ağacı tercih edilirdi. Tutkal olarak sinir veya deriden elde edilen çega tutkalı veya Mersin Balığının (Acipencer Gueldenstaedtii veya Huso huso) dokularından elde edilen balık tutkalı kullanılırdı. Balık tutkalının yapımında, Mersin balığının damak mukozası ve hava kesesi kullanılırdı. Yayın sinir kaplaması için tercih edilen tendon, öküz bacağından alınan aşil tendonu idi. Kullanılacak boynuz da, öküz ya da mandadan elde edilmekteydi.



Yayın yapımında kullanılacak ağacın, budaksız sık ve paralel damarlı olanı özenle seçilerek sonbaharda kesilirdi. Yayın ahşap kısmı üç ya da beş parçadan oluşurdu. Bu parçalara istenen şekil verilir ve en az bir yıl kurumaya bırakılırdı. Ağaç parçalar kış mevsiminde balık tutkalıyla birbirine yapıştırılır, boynuzun tahtaya yapışacak iç yüzeyine ve yayın karın kısmına (atış sırasında okçuya bakan yüzey) karşılıklı yivler açılıp tutkallanırdı. Sonra, ağaç aksam ve boynuz, birbirine iple sımsıkı bağlanırdı. Yaz mevsiminde yayın sırt kısmına (atış yaparken hedefe bakan kısmı) çega tutkalıyla 2-3 kat sinir yapıştırılır, her kat sinirden sonra daha daraltılmak üzere yay iple yay askısına alınır ve bir yıl boyunca kurumaya bırakılırdı. Kuruyan yayın sırt kısmına İlkbaharda atın sağrı derisi ya da kayın ağacı kabuğu yapıştırılıp sandaloz yağı sürülürdü. Böylece yay kiriş takılmaya hazır hale gelmiş olurdu. Yay, ısıtılmak suretiyle yumuşatılır, ahşap formlar kullanılarak ve asa gezi denilen özel bir sırık/kalıp yardımıyla alıştırılır ve uygun şekle ulaşması sağlanırdı.





Yay yapımında kullanılan el aletleri (Yukarıdan aşağıya: Keser, taş'in, tencek) (Askeri Müze-Harbiye/İstanbul)

Yayın en büyük düşmanı nemdir. Nemden koruma gereğinin yanı sıra, atıştan önce performansını yükseltmek için yay özel kutular içinde veya güneşte ısıtılır ve sinir ile tutkalın bünyesindeki su buharının uçması sağlanırdı. Buna “timar vermek” denirdi.

Yaylar kullanım amaçlarına ve yapılış metodlarına göre puta (hedef), menzil, kepaze, timarlı, tozlu, tirkeş, sağrılı gibi çeşitli isimler alırlardı.

(Bu metindeki katkılarından dolayı Sn. Süleyman Cem Dönmez'e teşekkür ederiz.)

kaynak:kemankes.com

Beğeniler: 0
Favoriler: 0
İzlenmeler: 5000
favori
like
share
yekr Tarih: 21.04.2009 17:18
tşk
kral_fb Tarih: 23.10.2008 13:42
saol güzel paylaşım
necaticinar Tarih: 16.10.2008 13:17
çok teşekkürler güzel hazırlamışsınız
okony Tarih: 05.06.2008 10:39
ty
mutluggika Tarih: 04.06.2008 23:46
saol