Abdurrahman El-Hazini


Kaynaklarda zaman zaman İbn Heysem, Ebu Cafer el-Hâzin ve Ebül-Fazl el-Hâzimî ile karıştırılan Abdurrahâzin el-Mervezinin Bizans asıllı kölesidir. Sahibinin Merv sarayında hazin (hazinedar) olmasından dolayı el-Hâzinî nisbesiyle tanınmıştır.

Efendisinin sağladığı imkânlarla, devrinde mümkün olabilen en iyi eği*timi gördü, özellikle felsefe ve matematik tahsil ederek, bu konuda kendi*sini mükemmel bir şekilde yetiştirdi. Daha sonra Melikşahın oğlu Sultan Sencer devrinde bir ilim ve edebiyat merkezi haline gelen Mervde, sarayın desteğiyle çalışma ve araştırmalarını yürüttü.

Hâzinîyi ilim dünyasına tanıtan ve astronomi ile ilgili en önemli ve en güvenilir bir eser olarak kabul edilen Zicini Sultan Sencer için hazırladı ve yine onun hazinesinde kullanılmak üzere, kendisine her çağın ilmî alet ya*pıcıları arasında mümtaz bir mevki kazandırmış olan "mizânül-hikme" adı*nı verdiği bir hidrostatik terazi yaptı. Bu terazi sayesinde metallerin ve taş*ların saf olup olmadıkları, iki elementten meydana gelen alaşımlarda metal*lerin karışma oranlan bulunabiliyordu. Bu terazi hassasiyet yönünden daha önce yapılanlardan çok üstündü. Abdurrahmân el-Hâzinî, aynı zamanda ri*yazet yolunu takip eden dindar bir kimseydi; bir derviş gibi giyinir, çok az yer ve evinde tek başına yaşardı. Bir defasında Sultan Sencer, 1000 dinar ihsanda bulunur. Fakat o cebinde 10 dinar olduğunu ve bunun da kendisine uzun süre yeteceğini söyleyerek bunu kabul etmez.

Öğrencilerinden yalnız,Hasan es Semer kandînin adı bilinmektedir. Hayatı hakkında fazla bilgiye sahip olamadığımız Abdurrahmân el -Hazinînin, yapmış olduğu çok önemli ve değerli çalışmalar yeterince incele*nip araştırılmış değildir. Kendinden önceki araştırmacılara çok bağımlıdır ve özellikle Birûnî ve Asfîzâriden alıntılar yapmıştır; ancak bu konularda olan derin bilgisi de inkâr edilemez.

İLMÎ HİZMETLERİ

Ona göre ağırlık, cismin bünyesinde bulunan, bir kuvvet olup onun ar*zın merkezine doğru hareketine sebep olur ve özgül ağırlığına bağlıdır. İslâm dünyasında orjinal gözlemler yapmış, yirmi astronomdan biri olan Hâzîninin Zîci, Biruni ve Hayyaminkilerden sonra kullanılmaya başlan*mış, ondan sonra da Nasurittin et-Tusi, Kutbüttin eş-Şirazi, Kaşi ve Uluğ Beyin zicleri kullanılmıştır. Cisimlerin düşmesindeki hızla, zaman ve me*safe arasındaki münasebetleri detaylı bir şekilde inceledi.

Biruni gibi, o da birçok sıvı ve madenlerin özgür ağırlıklarını tesbit etti. Bunları gösteren cetveller düzenledi. Bunun için özel bir alet yaptı. Mizan (terazi), kantar, ölçü aletleri ve kaldıraçlar hakkında ilmî açıkla*malarda bulundu.

Mizâül-Hikme adlı eserinde fiziğin tarihini yazdı. Dünyanın merkezine doğru yaklaştıkça suyun daha fazla yoğunluğa sa*hip olduğunu ileri sürdü. Bu konuda deneyler yaptı. Aynı, hipotezi Batılı bilgin Roger Bacon 100 sene sonra kadar genişletti.

Selçuk ülkesinin enlem ve boylamlarını hesapladı. Birçok yerlerin kıb*lesini tesbit etti. Dirayetli bir tabiat bilgini ve fizikçi olan Hâzinî, mizan, kapan, mantar, karastum denilen teraziler üzerinde uzun boylu çalışmalar yaptı. Teraziyi dahiyane bir ölçü haline getirdi ve ona "el-Mizânül Câmî" adını verdi. Bu hususları içine alan kitabına da "Kitabü Mizanil Hikme" ismini koydu.

ESERLERİ:

1. Kitabü Mizan-1-Hikme, en önemli eseri olup, 1121de hidrostatik te*razisi münasebetiyle kaleme alınmıştır. Terazinin yapımı, kullanımı, teorik esası ve onunla ilgili diğer konuları ihtiva eder. Dört Arapça yazma nüsha*sı bulunmuş ve 1940ta Haydarabadda basılmıştır. Eser, daha önce İngiliz*ceye tercüme edilmiş (1859) ve ayrıca muhtasar bir Farsça tercümesi Ter-ceme-i Mizanül-Hikme adıyla Tahranda yayınlanmıştır.

Eser, sekiz kitaptan meydana gelmektedir. Birinci kitap, hidrostatik te*razinin geometri ve fizikle ilgili ilkelerini, ikinci kitap, ağırlıkların dengesi ve teraziler hakkındaki genel bilgileri, üçüncü kitap, metallerle değerli taş*ların ve diğer cisimlerin özgül ağırlıklarının nasıl bulunacağını, dördüncü kitap, yukarıdaki konularda Arkhimides, Menelaus, Ebu Bekir er-Razi ve Hayyam tarafından ortaya konulan gelişmeleri, beşinci ve altıncı kitaplar, terazinin parçalarını, yedinci ve sekizinci kitaplar ise, hidrostatik teraziler üzerinde yapılan değişiklikleri, diğer özel teraziler ile ilgili bilgileri ve bir-Çok tablo ve diyagramı ihtiva etmektedir.

Bu eser, ortaçağda yazılan en ünlü mekanik kitaplarından biridir; ancak terazi ve baskül yapımcıları, terazi kullanan tüccarlar ve kontrol memurla*rı için bir el kitabı olmaktan öte gidememiştir. Çünkü onu takip eden başka çalışmalar yapılmamış ve bu bilim dalı geleneksel ilimler arasında gelişe-meyip kaybolmuştur.

2- Ez-zhicü1-mu teberus-Senceri es-Sultani. Eserin bir nüshası Vatikan Sarayında, diğer bir nüshası British Museumda, bir "seçmeler" nüshası da Tahran Sipehsalar medresesi kütüphanesinde bulunmaktadır. Ayrıca Süley-maniye Kütüphanesinde bizzat Hâzininin Vecizüz-zic adıyla yaptığı öze*tin bir nüshası vardır. Hazini, bu eserinde, gezegenlerin gözlenebilen ve he*saplanan durumlarını karşılaştırmış, aralarındaki birbirine uymayan nokta*ları tesbit etmiştir.

Eserdeki tablolarda, 1130 yılı dolaylarında yıldızların gökyüzündeki ko*nuları ile Merv şehrinin enlemi bulunmakta, ayrıca takvim bilgileri, müba*rek günler, hükümdar ve peygamberlerle ilgili tarihler de yer almaktadır.

3. Risale fi1-Alat. Astronomi aletlerine dair bir risaledir.


abdurrahman el-hazini, abdurrahman el-hazini biyografisi, abdurrahman el-hazini hakkinda, abdurrahman el-hazini hakkinda bilgi, abdurrahman el-hazini hayati, abdurrahman el-hazini kimdir, abdurrahman el-hazini yaptiklari seyler, abdurrahman el-hazini yasami

Beğeniler: 0
Favoriler: 0
İzlenmeler: 1541
favori
like
share