[COLOR="deepskyblue"]AZERƏCE: ( AZERİCE )

Azərbaycan, tarix səhnəsində M. Ö. 6. əsrdən etibarən görülməyə başlar. Jeopolitik vəziyyəti etibarilə, davamlı zəbtlərə uğramış və müxtəlif dövlətlərin hakimiyyəti altında qalmışdır. Bu bölgədə qurulan ilk dövlət, Ahameni Komandiri Sahrap Atropatesin təməllərini atdığı krallıqdır. Atropates Krallığının adı zamanla dəyişikliklərə uğramış, Sasanilər tərəfindən Azurbeycan, Sürənilər tərəfindən Azerbaigan olaraq adlandırılmışdır. Türklər və İranlılar isə bölgəyə Azərbaycan adı vermişlər.

Atropetes Krallığından sonra bölgəyə sırasıyla Selevkoslular, Ermənilər, Romalılar və Sasanilər hakim olmuşlar. Türklərin bura əsaslı yerləşmələri M. S. 4. və 5. əsrlərdə olmuşdur. Daha sonra Sasani Hökmdarı Nuşirevan bölgəyə İranlıları yerləşdirmə siyasətini izləmişdir. Yeddinci əsrdən etibarən böyüməyə başlayan İslam dövləti Azərbaycanı fəthə başladı. Bu fəth hərəkəti, 643də bölgə tamamilə Müsəlmanların hakimiyyəti altına keçməsiylə tamamlandı.

Daha sonra Abbasilər buranı Türk əmrlər vasitəsiylə idarə etdilər. Abbasi Dövlətinin yıxılmasıyla, bu torpaqlarda bəzi yerli xanədanlar bəylik qurdular. Yeddinci əsrdən etibarən Səlcuqlu Axınçıları Azərbaycana girdilər. Lakin burada qəti bir hakimiyyət təsis edə bilmədilər.

1015-1016dan sonra bura Oğuz boyları yerləşməyə başladı. 1043 ilində Tuğrul Bəy, əmisi və amcaoğlunu bura fəthə göndərdisə də, Bizanslılarla uzun sürən vuruşmalardan bir nəticə alına bilmədi. Azərbaycanın qəti Səlcuqlu hakimiyyəti altına girməsi Sultan Alparslan dövründə olmuşdur.

Azərbaycan, 12. və 13. əsrlər arasında Atabegler və Harezmşahların hakimiyyəti altına girdi. Daha sonra Moğollar, bölgəyə 1320də girməyə başladı. Çingizin burada hakimiyyəti qısa sürdü, Çingizin ölümündən sonra Azərbaycan Cuci millətinin zəbtinə uğradı. Onlardan sonra İranlıların hakimiyyətinə girən Azərbaycan, bir müddət sonra da Altınordu Dövlətinin hakimiyyətinə girdi.

On altıncı əsrin ilk yarısına qədər bu zəbtlər davam etdi. Azərbaycana ilk Osmanlı səfəri isə 16. əsrdən etibarən başladı. Yavuz Sultan Səlim Xan Safevilerle olan döyüşləri əsnasında, 1514də Tebrizi al/götürdüsə də, şəhər təkrar Safevilerin əlinə keçdi. 1534də Qanuni Sultan Süleyman Xan Tebrizi al/götürdü və ertəsi il bütün Azərbaycanı fəth etdi. 1555də çıxan qarışıqlıq nəticəs(n)i Azərbaycan təkrar Safevilere bağlandı. Sultan Üçüncü Murad Xan dövründə təkrar Osmanlıların əlinə keçdi.

1539dan sonra Azərbaycanda müxtəlif xanlıqlar quruldu. Bunlarda qarışıqlıq; 19. əsrə qədər davam etdi. Bu əsrdə bəzi inkişaf hərəkətləri başladısa da, nəticələri ancaq 20. əsrin başlarında görüldü. Nəhayət, 28 Aprel 1920də kızılordunun zəbti ilə Sovet rejimi elan edildi. Azərbaycan bu günki statüye gələnə qədər, gurçular-Ermənilər ilə birlikdə Qafqaz federasiyası şəklində idarə edildi.

5 Aralıq/dekabr 1936da torpaqlarının bir qisimi Ermənilərə bir qisimi də Gurçulara verildi. Beləcə Qafqazda qalan Azərbaycan torpaqları üzərində Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycan olmaq üzrə Rusiyaya bağlı üç respublika quruldu.

Kommunistlərin zəbti əsnasında, millətin arasına xarab fikirlər yerləşməyə başladı. Bu vaxt İslamiyyəti pozucu, reformist fikirlər də inkişaf etdi. Millət, bu reformistler ilə kommunistlər arasında çaşdı və kommunizmə qarşı edilən baş qaldırmalar başladı. Ancaq bunlar hər dəfə çox qanlı olaraq kızılordu tərəfindən basdırıldı. Kommunistlərə qarşı 56 şiddətli üsyan olmuşdur.

1989da Rusiyada başlayan Glasnost və Prestroika siyasəti ilə Şimal Azərbaycanda maddi və mənəvi dəyərlərə çevril başladı. Ermənilərə verilən bölgələri geri al/götürmək üçün qiyamlar oldu. 1990da müstəqilliyini elan edən Azərbaycan Respublikasına girən Kızılordu, ölkəni başdan başa qana buladı.

Sovetlər Birliyi, bir müddət müstəqilliyini elan etməyə çalışan respublikalarına qarşı nəşr/təzyiqini davam etdirdi isə də, Avqust 1991də Azərbaycan, Letonya, Estonya və Litvanya müstəqilliklərini elan etdilər. Bunları digər Türk dövlətləri izlədi. Azərbaycan ilə Ermənistan arasında Qarabağ üzündən çıxan döyüş davam etməkdədir. 1992 ortalarında edilən seçkiləri qazanan Xalq Cəbhəsi lideri Ebulfeyz Elçibey dövlət başçısı oldu.





TÜRKÇE:

Azerbaycan, tarih sahnesinde M.Ö. 6. asırdan itibaren görülmeye başlar. Jeopolitik durumu itibariyle, devamlı istilalara uğramış ve çeşitli devletlerin hakimiyeti altında kalmıştır. Bu bölgede kurulan ilk devlet, Ahameni Komutanı Sahrap Atropates'in temellerini attığı krallıktır. Atropates Krallığının ismi zamanla değişikliklere uğramış, Sasanilerce Azurbeycan, Süryanilerce Azerbaigan olarak isimlendirilmiştir. Türkler ve İranlılar ise bölgeye Azerbaycan ismi vermişlerdir.

Atropetes Krallığından sonra bölgeye sırasıyla Selevkoslular, Ermeniler, Romalılar ve Sasaniler hakim olmuşlardır. Türklerin buraya esaslı yerleşmeleri M.S. 4. ve 5. asırlarda olmuştur. Daha sonra Sasani Hükümdarı Nuşirevan bölgeye İranlıları yerleştirme politikasını takip etmiştir. Yedinci asırdan itibaren büyümeye başlayan İslam devleti Azerbaycan'ı fethe başladı. Bu fetih hareketi, 643'te bölge tamamen Müslümanların hakimiyeti altına geçmesiyle tamamlandı.

Daha sonra Abbasiler burayı Türk emirler vasıtasıyla idare ettiler. Abbasi Devletinin yıkılmasıyla, bu topraklarda birtakım yerli hanedanlar beylik kurdular. Yedinci asırdan itibaren Selçuklu Akıncıları Azerbaycan'a girdiler. Fakat burada kesin bir hakimiyet tesis edemediler.

1015-1016'dan sonra buraya Oğuz boyları yerleşmeye başladı. 1043 senesinde Tuğrul Bey, amcası ve amcaoğlunu buraya fethe gönderdiyse de, Bizanslılarla uzun süren çarpışmalardan bir netice alınamadı. Azerbaycan'ın kesin Selçuklu hakimiyeti altına girmesi Sultan Alparslan devrinde olmuştur.

Azerbaycan, 12. ve 13. asırlar arasında Atabegler ve Harezmşahların hakimiyeti altına girdi. Daha sonra Moğollar, bölgeye 1320'de girmeye başladı. Cengiz'in burada hakimiyeti kısa sürdü, Cengiz'in ölümünden sonra Azerbaycan Cuci milletinin istilasına uğradı. Onlardan sonra İranlıların hakimiyetine giren Azerbaycan, bir süre sonra da Altınordu Devletinin hakimiyetine girdi.

On altıncı asrın ilk yarısına kadar bu istilalar devam etti. Azerbaycan'a ilk Osmanlı seferi ise 16. asırdan itibaren başladı. Yavuz Sultan Selim Han Safevilerle olan savaşları esnasında, 1514'te Tebriz'i aldıysa da, şehir tekrar Safevilerin eline geçti. 1534'te Kanuni Sultan Süleyman Han Tebriz'i aldı ve ertesi sene bütün Azerbaycan'ı fethetti. 1555'te çıkan karışıklık sonucu Azerbaycan tekrar Safevilere bağlandı. Sultan Üçüncü Murad Han devrinde tekrar Osmanlıların eline geçti.

1539'dan sonra Azerbaycan'da muhtelif hanlıklar kuruldu. Bunlarda kargaşalık; 19. asra kadar devam etti. Bu asırda bazı kalkınma hareketleri başladıysa da, sonuçları ancak 20. asrın başlarında görüldü. Nihayet, 28 Nisan 1920'de kızılordunun istilası ile Sovyet rejimi ilan edildi. Azerbaycan bugünkü statüye gelene kadar, Gürcüler-Ermeniler ile birlikte Kafkasya federasyonu şeklinde idare edildi.

5 Aralık 1936'da topraklarının bir kısmı Ermenilere bir kısmı da Gürcülere verildi. Böylece Kafkasya'da kalan Azerbaycan toprakları üzerinde Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan olmak üzere Rusya'ya bağlı üç cumhuriyet kuruldu.

Komünistlerin istilası sırasında, milletin arasına bozuk fikirler yerleşmeye başladı. Bu arada İslamiyeti bozucu, reformist fikirler de gelişti. Millet, bu reformistler ile komünistler arasında şaşırdı ve komünizme karşı yapılan başkaldırmalar başladı. Ancak bunlar her defasında çok kanlı olarak kızılordu tarafından bastırıldı. Komünistlere karşı 56 şiddetli isyan olmuştur.

1989'da Rusya'da başlayan Glasnost ve Prestroika politikası ile Kuzey Azerbaycan'da maddi ve manevi değerlere dönüş başladı. Ermenilere verilen bölgeleri geri almak için ayaklanmalar oldu. 1990'da bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan Cumhuriyetine giren Kızılordu, ülkeyi baştan başa kana buladı.

Sovyetler Birliği, bir süre bağımsızlığını ilan etmeye çalışan cumhuriyetlerine karşı baskısını sürdürdü ise de, Ağustos 1991'de Azerbaycan, Letonya, Estonya ve Litvanya bağımsızlıklarını ilan ettiler. Bunları diğer Türk devletleri takip etti. Azerbaycan ile Ermenistan arasında Karabağ yüzünden çıkan savaş devam etmektedir. 1992 ortalarında yapılan seçimleri kazanan Halk Cephesi lideri Ebulfeyz Elçibey devlet başkanı oldu.

Etiketler:
Beğeniler: 0
Favoriler: 0
İzlenmeler: 722
favori
like
share