Kürtçe'de dört soru zamiri vardır.
1- 'kî' ve 'kê': Türkçe'deki 'kim' e karşılık gelir.
'kî' ve 'kê' nötrdür, yani cinsiyetsizdir. 'kî' zamiri bükümlü olmayan yani yalın zamirleri karşılar, 'kê' ise bükümlü zamirlere cevap olur. Bükümlü zamirler daha önceki dersimizde işlediğimiz gibi 2. grup zamir diye belirttiğimiz zamirlerdir. (bk. Mizgîn Dergisi 16. sayı).


1- Kî çû Dîlokê? (Dilok'a kim gitti?) : Em çûn Dîlokê (Biz Dilok'a gittik)
2- Kê ew sêvê xwar? (o elmayı kim yedi?) : Me ew sêvê xwar (biz o elmayı yedik)
Yukarıdaki örnekte de görüldüğü gibi 'kî' sorusuna 1. grup zamiri 'em' ile cevap verildi,
2.cümledeki 'kê' sorusuna 2. grup şahıs zamiri 'me' ile cevap verildi.
Ayrıca 'kî' ve 'kê' hem özne hem de nesne olarak görev görebilirler.
Kê kî dî? (Kim kimi gördü?) : wê (fatîmayê) ew (xezal) dî [ O (fatîma) onu (xezal'ı) gördü ].
Kî çû mala kê (kim kimin evine gitti) : Ew (xetîce) çû mala wî (azadî) [ O (hatice) onun (azad'ın) evine gitti]
Kürtçe'de kim zamirinin çoğulu, her iki zamirin beraber kullanılmasıyla oluşur.
kî û kî çûn?: Kimler gitti? Kê û kê gotin?: Kimler dedi?
Kî çûn, kê gotin doğru kullanım değildir. Yani çoğulluk fiil ile belirtilmez.

2- 'çi' ve 'çiyê': 'çi' Türkçe'deki 'ne' ye karşılık gelir. 'çi' cümle içerisinde nesne olarak yer alır.
'çi' nesne olarak kullanılır.
ÖRN: bêrîvanê (wê) çi da ehmed (ew)? [berivan (O) ahmed'e (O'na) ne verdi?]:
bêrîvanê (wê) pirtûk da ehmed (ew)[berîvan (O) ahmed'e (O'na) kîtap verdi].
'çiyê' , Kürtçe'de pratikte çok kullanılmasa da 'ne' cümle içerisinde özne olarak kullanıldığında, özne görevi görür. Buna göre cevaptaki özne de 'ê' takısı alır.
ÖRN: çiyê firiya? [ne uçtu?] : Çûkê firiya [Kuş uçtu]. çiyê baz da? [ne koştu?] :Kûçikê baz da. [Köpek koştu]

3- 'kîjan' : Türkçe'deki 'hangi' ye karşılık gelir. Bileşik bir kelimedir. 'kî-ji-wan' zamir ve eklerinden oluşur. 'kîjan' zamirinde cinsiyet farkı vardır. Nötr değildir.
Kîjanê deki 'ê' takısı dişillik göstergesidir. Kîjanî deki 'î' takısı erillik göstergesidir. Kîjanan daki 'an' eki çoğulluk belirtir.
ÖRN: Kîjanê xwarin xwar? (D) :Hangisi yemek yedi? Kîjanî çû nêçîrê? (E) :Hangisi ava gitti.
Kîjanan dît? :Hangileri gördü
'Kîjan' zamiri hem özne hem nesne olarak görev görürler. Yukarıdakiler özneye örnekti. Nesne ise:
ÖRN: Te Kîjan dît?: Sen hangisini gördün? Kîjanê (D) Kîjan têk bir?: Hangisi, hangisini yendi?

4- 'Çend' : Türkçe'deki karşılığı 'kaçı' dır. Cevabı sayıyı belirtir.
çend tênê vir? [Kaçı buraya gelecek?] : şeş têne vir [altısı buraya gelecek]
Hem özne hem nesne olarak kullanılabilirler.
ÖRN: çendan çend têk birin? [kaçı kaçını yendi?] : diduwan sisêyan têk birin [ikisi üçünü yendi]

10- BELİRTİSİZ ZAMİRLER (CÎNAVKÊN NEBINAVKIRÎ)
Bu zamirler sayı, kişi veya mekan olarak bilinmeyen şeylerin yerine kullanılır. Bazıları tekil bazıları çoğuldur. Cinsiyet anlamında nötrdürler. Kürtçe'de belirtisiz zamirler çoktur. Belirtisiz zamirler hem özne hem nesne görevi görebilirler. Biz isimlerini ve anlamlarını verip birkaç örnekle yetineceğiz.
ÖRN: yek:biri, her yek: her biri, yek kes; birisi, kes:kimse, herkes: herkes, tişt/ewk:şey, tu/hîç: hiç, filan:falan, bêvan:filan, çend: kaç, her:her, hemî/hemû/giş/tev:hepsi/tüm/bütün, hin/hinek:bazı, çendek:birkaç, gellek:birçok/bir sürü

Tu car neçûye kar?: hiçbir zaman işe gitmemiş mi? Kesek bi wî nikare: kimse onu yenemez.
Herkes çû malê: herkes eve gitti. Gellek car ez li te geriyam: çok defa seni aradım.
Hemiyê wan xwarin: onların hepsi yedi. Çendek çûn û hatin: birkaçı gidip geldi

ALIŞTIRMALAR
Aşağıdaki soruları ve cevaplarını beraber çeviriniz.

ÖRNEKLER:
Kim (Alî) kime (Veli) vurdu?: kî (Elî) li kê (Welî) xist?: O (Ali) onu (Weliyi) vurdu: ew (Elî) li wî (Weliyî) xist
Ne (at) eve geldi?: çiyê hat malê?: At eve geldi: Hespê hat malê Kaçı kaçına baktı:
çend li çendan mêze kirin?: Beşi üçüne baktı. Pêncan li sisiyan mêze kirin

Kim kimi rüyada gördü?: Kim buraya gelebilir?: Kim Newroz’u kutluyor?:
Kime araba verdiler?: Kimler Amed'e gidecek?: Kimleri görmediniz?:
Kimlere elbise aldınız?: Kimlerden borç aldınız?: Azad ne okuyor?:
Bawer ne getirdi?: Siyabend ne yiyor?: Zozan ne dedi?:
Suda ne yüzüyordu?: Ne başak verdi?: Ne gelmedi?:
Ne çocuğa tekme attı?: Hangisi dama çıktı? (D): Hangisi iyi değil? (E):
Hangisini seviyorsun? (E): Hangisine elma verdin? (D): Hangileri daha olgun?:
Hangilerinden aldın?: Hangisi (E) hangisine (E) ders verdi?:
Hangileri Mizgîn okuyor?: Kaçı gitti?: Kaçını sordunuz?
Kaçına elbise aldınız? Kaçı okula gidiyor? Kaçı kaçını gördü?
Kaçının evi var? Kaçından kaçını saydınız? Kaçı aç, kaçı tok?

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz
Yekê sêva min xwariye: Tu kes tu car karek wusa nake: Tu qet çûyî Amedê?:
Hin mirov baş in: Gellek mal û mulkê wê heye: Ew her dem li dikana xwe ye?:
Li vir her tişt buha ye: Çend donim erdê min heye: Filan kes nehat dawetê:
Divê herkes Mizgîn bixwîne: Tu herdem nikarî bazdî:
Gazî hemî merivên xwe nekiriye?: Her yek çend kîlo tên? Li mal tu tişt tune:

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER:
Dîlok:Antep Xarpêt:Elazığ Agirî:Ağrı Amediyarbakır
Erzingan:Erzincan Sêwas:Sivas Dêrsim:Tunceli Çewlik:Bingöl
Êlih:Batman Ruha:Urfa Semsûr:Adıyaman Çolemêrg:Hakkari
Qertaf:Ek Parkît:Sonek Pêrkît:Önek Rastnivîs:İmla
Lêker:Fiil Rêzimanilbilgisi Wêje:Edebiyat Çand:Kültür
Dîrok:Tarih Hestuygu Ramanüşünce Erdnîgarî:Coğrafya
Temen:Yaş/ömür Pitik:Bebek Zarok:Çocuk Ciwanenç
Extiyar/Pîr: Yaşlı Xortenç/delikanlı Çiyaağ Deryaeniz
Deşt:Ova Çem/Robar:Nehir Zozan: Yayla Gir:Tepe

GEÇEN AYIN CEVAPLARI:
Aşağıdaki Cümleleri Kürtçe'ye çevirdikten sonra bileşik zamirlerin farklı formlarında yazınız.
ÖRN: Ben ona dedim: Min ji wî/wê re go: Min jê re go.
Sen ondan yedin mi?: Te ji wî/wê xwar : Te jê xwar.
Ali ondan büyüktür: Elî ji wî mezintir e: Elî jê mezintir e
Siz ağaçtan mı düştünüz?: Hûn ji darê ketin?: Hûn jê ketin.
Biz ona güldük: Em bi wî/wê keniyan: Em pê keniyan.
Eve ateş düştü: Agir bi malê ket: Agir pê ket.
Siz ona bakmadınız mı?: We li wî/wê mêze nekir?: We lê mêze nekir?
Biz ona giydirdik: Me li wî/wê kir: Me lê kir.
Sen evin içinde misin?: Tu di malê de yî?: Tu tê de yî?
Onlar Amed'in içindedirler: Ew di nav Amedê de ne: Ew tê de ne.
Aşağıdaki cümleleri bileşik zamirin diğer formuna dönüştürdükten sonra Türkçe'ye çeviriniz:
ÖRN: Ew boyax lê dan: Ew boyax li Wî/Wê dan: Onlar boyayı ona (duvara, kapıya) sürdüler
Em lê suwar bûn: Em li wî/wê (hesp) suwar bûn: Biz ona (ata) bindik.
Hûn lê ketin?: Hûn li wî/wê (mêrik) ketin?: Siz ona (adama) çarptınız mı?
Me pê xist: Me bi wî/wê (zava) xist: Onlar ona (damada) taktılar.
Ew pê re çûn: Ew bi wî/wê (bavê xwe) re çûn: Onlar onunla (babalarıyla) gittiler.
Tu tê de yî: Tu di nava wî/wê (bexçe)de yî: Sen onun (bahçenin) içindesin
Hûn tê de nîn in: Hûn di nava wî/wê (erebe) de ne: Siz onun (arabanın) içindesiniz
Xwe jê dûr kir: Xwe ji wî/wê dûr kir: Kendilerini ondan uzat tuttular
Te jê hez nekir?: Te ji wî/wê hez nekir?: Sen onu sevmedin mi?

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz
Giden benim babamdı: Ê ku çû bavê min bû Görmediğin o muydu? (D): A ku te nedî ew bû?
Koşanlar kim?: Ên ku baz didin kî nin? Ölenler geri gelmiyor: Ên ku mirine, paşde nayên.
Kırılan masa budur: Maseya ku şikiya ev e? Çalışan bilgisayar hangisi: Kompîtûra ku dixebite kîjan e.
Çalan radyo küçük olanıdır:Radyoya ku dixebite ya biçûk e. Ew ê ku mamoste ye: O, öğretmen olandır.
A ku mir neyarê me bû: O ölen bizim düşmanımızdı. Ên ku baz didin xort in: Koşanlar gençlerdir.
Paceya ku vekiriye ev e: Açık olan pencere budur.





Beğeniler: 0
Favoriler: 0
İzlenmeler: 1818
favori
like
share
ozgurluk_5643 Tarih: 01.06.2009 23:49
Emeğine sağlık Arkadaşım...Teşekkürler...