Aristoteles ( .... - .... )



Aristoteles, Ege Denizi'nin kuzeyinde bulunan Stageria'da do─čmu┼čtur (M.├ľ. 384-322). O d├Ânemde, Stageria'da ─░yon k├╝lt├╝r├╝ egemendir ve Makedonyal─▒lar─▒n buralar─▒ istila etmeleri bile bu durumu de─či┼čtirmemi┼čtir. Bu nedenle Aristoteles'e bir ─░yonya filozofu denilebilir.


Annesi hakk─▒nda ad─▒ndan ba┼čka hi├žbir ┼čey bilinmemektedir; babas─▒ Nicomaihos, hekimdir ve Makedonya Krallar─▒ndan Amyntus'un (M.├ľ.393-370) hekimli─čine getirildi─činde, ailesi ile birlikte Stageria'dan Makedonya'n─▒n ba┼čkentine ta┼č─▒nm─▒┼čt─▒r. Aristoteles burada ├Â─črenim g├Ârm├╝┼č ve sava┼č ya┼čam─▒na ili┼čkin ayr─▒nt─▒l─▒ bilgiler ve deneyimler edinmi┼čtir; bir taraftan ─░yon ve di─čer taraftan Makedonya etkileriyle bi├žimlenmi┼č ve gen├žli─činde, ilgisini daha ├žok t─▒p ├╝zerinde yo─čunla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r. 17 ya┼č─▒na geldi─činde ├Â─črenimini tamamlamas─▒ i├žin Atina'ya g├Ânderilen Aristoteles, hayat─▒n─▒n 20 y─▒l─▒n─▒ (M.├ľ. 367-347) burada ge├žirmi┼čtir. Atina'ya gelir gelmez, Platon'un ├Â─črencisi olarak Akademi'ye girmi┼č ve hocas─▒n─▒n ├Âl├╝m├╝ne kadar burada kalm─▒┼čt─▒r. Platon, s├╝rekli olarak ├žeki┼čti─či bu de─čerli ├Â─črencisinin zekas─▒na ve enerjisine hayran kalm─▒┼č ve ona Yunanca'da ak─▒l anlam─▒na gelen Nous ad─▒n─▒ vermi┼čtir. Atina'da kald─▒─č─▒ s├╝re i├žerisinde Aristoteles, ba┼čka hocalar─▒ da izlemi┼č ve mesela Agora'da politik dersler alm─▒┼čt─▒r.


Bir sarraf olarak i┼č hayat─▒na at─▒lm─▒┼č ve daha sonra ├žok varl─▒kl─▒ olmu┼č Hermenias, k─▒sa bir s├╝re i├žinde ├žok geni┼č topraklar─▒ m├╝lk edinmi┼č ve Aterneus'un y├Âneticili─čine gelmi┼čti. Akademi'nin ├Â─črencisi ve hocas─▒ Platon'un hayran─▒yd─▒. Onun devlet y├Ânetimine ili┼čkin ├Ânerilerini ├žok olumlu kar┼č─▒l─▒yor ve Platon'un ├Ânderli─činde daha iyi bir y├Ânetim olu┼čturmak istiyordu. Bu ama├žla Assos'ta Akademi'nin kolu olan bir okul kurmu┼čtu. Platon'un ├Âl├╝m├╝nden sonra, Aristoteles bu okulda g├Ârev ald─▒ ve ├╝├ž y─▒l boyunca burada ├žal─▒┼čt─▒. Bir ara Hermenias'─▒n ye─čeni Pythias ile evlendi.


Aristoteles, Assos'ta kald─▒─č─▒ s├╝re i├žerisinde, zaman zaman dostu Teofrastos'un memleketi olan Mytilen'e gitmi┼čtir. Bu seyahatlar, Aristoteles'in g├Âzlemler yapmas─▒ ve kendisini yeti┼čtirmesi a├ž─▒s─▒ndan ├žok yararl─▒ olmu┼čtur.


Bu s─▒ralarda II. Philip, o─člu ─░skender i├žin iyi bir ├Â─čretmen aramaktayd─▒ ve Assos'taki okulun y├Âneticisi olan Aristoteles, yava┼č yava┼č dikkatini ├žekmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. G├Ârev, Aristoteles'e ├Ânerildi ve o da bu ├Âneriyi seve seve kabul ederek, II. Filip'in oturmakta oldu─ču Pella'ya gitti. Aristoteles'in ├Â─čretmenli─či, 343 y─▒l─▒ndan 340 y─▒l─▒na kadar s├╝rd├╝. ─░skender, 336'da babas─▒ ├Âl├╝nce, onun yerine ge├žti ve eski ├Â─čretmeni Aristoteles'i dan─▒┼čman olarak atad─▒. Daha sonra ─░skender Yunanistan'daki ve Balkanlar'daki ayaklanmalar─▒ bast─▒rmak ├╝zere harekete ge├žince, Aristoteles, onu b─▒rakarak, b├╝y├╝k idealini ger├žekle┼čtirmek amac─▒yla, yani yeni bir okul kurmak amac─▒yla Atina'ya d├Ând├╝.


─░skender'in M.├ľ. 323 y─▒l─▒nda ├Âlmesi, Aristoteles'i ├žok g├╝├ž bir durumda b─▒rakm─▒┼čt─▒; ├ž├╝nk├╝ Lise'nin kurulmas─▒ s─▒ras─▒nda ─░skender'in yapm─▒┼č oldu─ču yard─▒mlar ve Hermenias i├žin yazm─▒┼č oldu─ču zafer t├╝rk├╝s├╝, Atina'daki d├╝┼čmanlar─▒ taraf─▒ndan hat─▒rlanm─▒┼čt─▒. Aristoteles, dinsizlikle su├žland─▒ ve Atinal─▒lar─▒n, Sokrates'i ├Âl├╝me mahkum etmekle i┼člemi┼č olduklar─▒ su├žu yinelememeleri i├žin Chalcis'e ka├žt─▒ ve orada yakalanm─▒┼č oldu─ču bir hastal─▒k sonucunda M.├ľ. 322 y─▒l─▒nda ├Âld├╝.


Aristoteles'in hi├žbir resmi kalmam─▒┼čt─▒r. Diogenes'e g├Âre, ince bacakl─▒ ve k├╝├ž├╝k g├Âzl├╝ym├╝┼č. Viyana'daki Sanat Tarihi M├╝zesi'nde sergilenmekte olan mermer ba┼č─▒n Aristoteles'e ait oldu─ču iddia edilmekteyse de, bunu kan─▒tlayacak herhangi bir ipucu yoktur.


Aristoteles, ─░skender'i b─▒rakarak Atina'ya d├Ând├╝─č├╝nde, oradaki dostlar─▒yla bulu┼čmu┼čtu; ama aradan 20 y─▒l ge├žmi┼č oldu─ču i├žin, art─▒k eski okuluna d├Ânemezdi. Ba┼čka bir okul kurmaya karar verdi ve bu maksatla kentin bat─▒s─▒nda bulunan ve Apollon Lyceios'un (Kurt Tanr─▒) an─▒s─▒na ayr─▒lm─▒┼č olan ormanl─▒k alan─▒ se├žti. ─░┼čte bug├╝n de kullanmakta oldu─čumuz Lise ad─▒, bu Lyceios'tan gelmektedir.


Lise'de e─čitim ve ├Â─čretimin nas─▒l yap─▒ld─▒─č─▒na ili┼čkin kesin bir bilgiye sahip de─čiliz; ancak baz─▒ kaynaklar─▒n bildirdi─čine g├Âre, sabahlar─▒ yeni ba┼člayanlara, ak┼čamlar─▒ ise geni┼č halk kitlelerine dersler verilmekteymi┼č.


Akademi ve Lise, asl─▒nda felsefe ├Â─čretimi veren okullard─▒. Ancak Akademi, daha ├žok metafizi─če ve bu arada ahlak ve siyaset gibi konulara y├Ânelmi┼čti. Lise'de ise ara┼čt─▒rmalar, Aristoteles'in daha ├žok mant─▒k ve bilimlerle ilgilenmesi nedeniyle, bu alanlarda yo─čunla┼čm─▒┼čt─▒.


Aristoteles 13 y─▒l boyunca Lise'nin y├Âneticili─čini yapt─▒ ve ├Âl├╝m├╝nden sonra yerine arkada┼č─▒ Teofrastos ge├žti. Teofrastos, 37 y─▒l bu okulun y├Âneticili─čini ├╝stlendi ve yapm─▒┼č oldu─ču yeni d├╝zenlemelerle Lise'yi kurumsalla┼čt─▒rmay─▒ ba┼čard─▒; ancak Lise, Akademi kadar uzun ├Âm├╝rl├╝ olamad─▒.


Aristoteles'in matematik bilgisi ara┼čt─▒rmalar─▒na yeterli olacak d├╝zeydeydi; bilimleri matematik, fizik ve metafizik olarak ├╝├ž b├Âl├╝me ay─▒r─▒rken, Platon gibi, matemati─če - yani aritmetik, geometri, astronomi ve m├╝zik bilimlerine - bir ├Âncelik tan─▒m─▒┼čt─▒; ancak uygulamal─▒ matematikle ilgilenmiyordu. "E┼čit ┼čeylerden e┼čit ┼čeyler ├ž─▒kar─▒l─▒rsa, kalanlar e┼čittir." veya "Bir ┼čey ayn─▒ anda hem var hem de yok olamaz (├╝├ž├╝nc├╝ durumun olanaks─▒zl─▒─č─▒ ilkesi)" gibi aksiyomlar─▒n b├╝t├╝n bilimler i├žin ortak oldu─čunu, post├╝lalar─▒n ise sadece belirli bir bilimin kurulu┼čunda g├Ârev yapt─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyerek, aksiyom ile post├╝la aras─▒ndaki farkl─▒l─▒─ča i┼čaret etmi┼čti. Aristoteles'in, s├╝reklilik ve sonsuzluk hakk─▒nda yapm─▒┼č oldu─ču temkinli tart─▒┼čmalar, matematik tarihi a├ž─▒s─▒ndan olduk├ža ├Ânemlidir. Sonsuzlu─čun ger├žek olarak de─čil, gizil olarak varoldu─čunu kabul etmi┼čtir. Bu temel sorunlar ├╝zerindeki g├Âr├╝┼čleri, daha sonra Archimedes ve Apollonios taraf─▒ndan yeniden i┼členip de─čerlendirilecektir.


Aristoteles, astronomiye ili┼čkin g├Âr├╝┼člerini Fizik ve Metafizik adl─▒ eserlerinde a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r; bunun nedeni, astronomi ile fizi─či birbirinden ay─▒rman─▒n olanaks─▒z oldu─čunu d├╝┼č├╝nmesidir. Aristoteles'e g├Âre, k├╝re en m├╝kemmel bi├žim oldu─ču i├žin, evren k├╝reseldir ve bir k├╝renin merkezi oldu─ču i├žin evren sonludur. Yer evrenin merkezinde bulunur ve bu y├╝zden, evrenin merkezi ayn─▒ zamanda Yer'in de merkezidir. Bir tek evren vard─▒r ve bu evren her yeri doldurur; bu nedenle evren-├Âtesi veya evren-d─▒┼č─▒ yoktur. Ay, G├╝ne┼č ve gezegenlerin devinimlerini anlamland─▒rmak i├žin Eudoxos'un ortak merkezli k├╝reler sistemini kabul etmi┼čtir.


Acaba Aristoteles bu k├╝relerin ger├žekten varoldu─čuna inan─▒yor muydu? Elimizde buna ili┼čkin kesin bir kan─▒t bulunmamakla birlikte, geometrik yakla┼č─▒m─▒ mekanik yakla┼č─▒ma d├Ân├╝┼čt├╝rm├╝┼č olmas─▒, inand─▒─č─▒ y├Ân├╝ndeki g├Âr├╝┼č├╝ g├╝├žlendirmektedir. De Caelo'da (G├Âkler ├ťzerine) yapm─▒┼č oldu─ču en son belirlemelere g├Âre, en d─▒┼čta bulunan Y─▒ld─▒zlar K├╝resi, yani evreni harekete getiren ilk hareket ettirici, ayn─▒ zamanda en y├╝ksek tanr─▒d─▒r. Metafizik'te ise, Y─▒ld─▒zlar K├╝resi'nin ├Âtesinde, sevenin sevileni etkiledi─či gibi g├Âky├╝z├╝ hareketlerini etkileyen, hareketsiz bir hareket ettiricinin bulundu─čunu s├Âylemi┼čtir. ├ľyleyse Aristoteles, yaln─▒zca g├Âkcisimlerinin tanr─▒sal bir do─čaya sahip oldu─čuna inanmakla kalmamakta, onlar─▒n canl─▒ varl─▒klar oldu─čunu da kabul etmektedir. Bu evrenbilimsel kuram, F├ór├ób├« ve ─░bn Sin├ó gibi Orta├ža─č ─░sl├óm D├╝nyas─▒'n─▒n ├Ânde gelen filozoflar─▒ taraf─▒ndan da benimsenecek ve Kuran-─▒ Kerim'de tasvir edilen Tanr─▒ ve Evren anlay─▒┼č─▒yla uzla┼čt─▒r─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒lacakt─▒r.


Aristoteles'e g├Âre, Evren, Ay├╝st├╝ ve Ayalt─▒ Evren olmak ├╝zere ikiye ayr─▒l─▒r; Yer'den Ay'a kadar olan k─▒s─▒m, Ayalt─▒ Evren'i, Ay'dan Y─▒ld─▒zlar K├╝resi'ne kadar olan k─▒s─▒m ise Ay├╝st├╝ Evren'i olu┼čturur. Bu iki evren yap─▒ bak─▒m─▒ndan ├žok farkl─▒d─▒r. Ay├╝st├╝ Evren ve burada yer alan g├Âkcisimleri, eterden olu┼čmu┼čtur; eterin, m├╝kemmel do─čas─▒, Ay├╝st├╝ Evren'e ezel├« ve ebed├« bir m├╝kemmellik sa─člar. Buna kar┼č─▒l─▒k, Ayalt─▒ Evren, her t├╝rl├╝ de─či┼čimin, olu┼č ve bozulu┼čun yer ald─▒─č─▒ bir evrendir. Buras─▒, a─č─▒l─▒klar─▒na g├Âre, Yer'in merkezinden yukar─▒ya do─čru s─▒ralanan d├Ârt temel ├Â─čeden, yani toprak, su, hava ve ate┼čten olu┼čmu┼čtur; toprak, di─čer ├╝├ž ├Â─čeye nispetle daha a─č─▒r oldu─ču i├žin, en altta, ate┼č ise daha hafif oldu─ču i├žin, en ├╝stte bulunur. Aristoteles'e g├Âre, bu ├Â─čeler, kuru ve ya┼č ile s─▒cak ve so─čuk gibi birbirlerine kar┼č─▒t d├Ârt niteli─čin bire┼čiminden olu┼čmu┼čtur.


Varl─▒k bi├žimlerinin m├╝kemmel olmalar─▒ veya olmamalar─▒ da Yer'in merkezine olan uzakl─▒klar─▒na g├Âre de─či┼čir. Bir varl─▒k Yer'e ne kadar uzaksa, o kadar m├╝kemmeldir. Bundan ├Ât├╝r├╝, merkezde bulunan Yer m├╝kemmel olmad─▒─č─▒ halde, merkeze en uzakta bulunan Y─▒ld─▒zlar K├╝resi m├╝kemmeldir. Bu m├╝kemmel k├╝re, ayn─▒ zamanda Tanr─▒, yani ilk hareket ettiricidir.

Aristo'nun bu ve di─čer g├Âr├╝┼čleri orta ├ža─č boyunca bir ├žok filozozu etkilemi┼č, ve daha sonraki d├Ânemleri de ┼čekillendirmi┼čtir. belki de felsefenin temel ilkeleri Arsito mant─▒─č─▒ ├╝zerine kurgulanm─▒┼čt─▒r.

Etiketler:
Be─čeniler: 1
Favoriler: 1
─░zlenmeler: 595
favori
like
share
milkboy Tarih: 20.06.2007 00:50
"insanlar ba┼čaklara benzer, i├žleri bo┼čken ba┼člar─▒ havadad─▒r dolduk├ža e─čilirler"...demi┼čtir

zama─▒nda bilgeler ona "Mant─▒k sahibi" lakab─▒n─▒ vermi┼člerdir.ayr─▒ca ni┼čaburlu filozof amirinin yazd─▒klar─▒na g├Âre o bizim din k├╝lt├╝r├╝m├╝zde z├╝lkarneyn olarak bilinen iskender'in de hocas─▒d─▒r.yine amiri aristo i├žin onun d├Âneminde yunan topraklar─▒nda ┼čirkin k├Âk├╝ kaz─▒nm─▒┼čt─▒r demektedir...bir ├žok filozof taraf─▒ndan ise "ruhani" ismiyle bilinir.