Deyimler ve Özellikleri

Son güncelleme:
  • Deyimler ve Özellikleri nelerdir


    DEYİMLER:

    Kelime topluluklarının meydana getirdiği anlama deyim denir. Deyimlerin ana unsuru,bir durum ifadesi taşımalarıdır.Bu sebeple kullanışlarında dikkatli olmak gerekir.Deyimlerin,atasözleri ve fıkra-hikayeler olmak üzere iki büyük kaynağı vardır.

    Deyimler,dört gramer yapısından oluşmaktadır:

    1-Tek bir kelimeden ibaret olup,semantik manasına göre dikkate alınarak.
    2-Bileşil fiillerin kendisinden önce gelen kelimeye karşı elde ettiği hakimiyetle.
    3-İsmin fiile hakim oluşuyla.
    4-Her iki öğenin eşit oranda kalıplaşmasıyla meydana gelir.

    Deyimlerin ana karakterini anlamak için cümle içindeki kullanılışlarına dikkat etmek gerekir.Yukarıda sıralanan nitelikler göz önüne alınarak,deyimlerin gruplandırılması şöyle yapılabilir:

    1-ALAY VE EĞLENME MAKSADIYLA YAPILAN DEYİMLER:
    a-Tasviri olup fiil karakteri taşımadan kullanılanlar:
    ör:Ayran budalası
    b-Bir hüküm ifade edip atasözü değerine ulaşanlar:
    ör:Atı alan Üsküdar'ı geçti
    c-Hikaye karakteri gösterenler:
    ör:Hoppala
    d-Fiilin hakim olduğu deyimler:
    ör:Akıldan yana züğürt olmak

    2-HİKAYE DEYİMLERİ:
    a-Tasviri mahiyette olanlar:
    ör:Adet yerini bulsun
    b-Dua mahiyetinde olanlar:
    ör:Bereket versin
    c-Hitap olarak kullanılanlar
    ör:Ayol
    d-Üzüntüyü,eseflenmeyi ifade edenler:
    ör:Ah'aksi şeytan
    e-Konuşmayı devam ettirmek amacıyla kullanılanlar:
    ör:Ha,ne diyordum
    f-Teselli mahiyetinde kullanılanlar:
    ör:Adam sen de

    3-TASVİR NİTELİĞİNDEKİ DEYİMLER:
    a-Tasviri olanlar:
    ör:Kuyu anası
    b-Fiilin hakim olduğu deyimler:
    ör:Alçak gönüllü olmak

    4-MÜBALAĞA DEYİMLERİ:
    a-Tasviri mahiyette olanlar:
    ör:Ağzı açık kalmak
    b-Alay ve eğlenme ihtiva edenler:
    ör: Dananın kuyruğunu koparmak
    c-Küçümseme,tahkir ve ihtar unsurlarını içine alanlar:
    ör:Yüreğinde dağ açılmak

    5-DUA DEYİMLERİ:
    a-Nezaket ve iltifat unsurlarının hakim olduğu dua deyimleri:
    ör:Allah bir arada kocatsın
    b-Vecize mahiyetinde olan dua deyimleri:
    ör:Nemrut'un ateşini Hz.İbrahim'e gülzar eden Allah,sizin de yaktığınız ateşi bize selamet nuru etsin.
    c-İstihza yollu söylenen ve dalkavukluk çeşnisi ile bulunan deyimler:
    ör:Allah akıl versin,çok yaşa
    d-Allah'a şükür anlamında yapılan deyimler:
    ör:Hamdolsun,bin şükür.
    e-Büyü,tılsım bozmak veya yapmak için kullanılan deyimler:
    ör:Üzerliksin hevasın,her dertlere devasın

    6-İLTİFAT,DALKAVUKLUK,YALTAKLANMA VE SEVGİ DEYİMLERİ:
    a-Saray çevresinde padişah ve diğer devlet ricalini tasvir,takdir ve dalkavukluk için kullanılan deyimler:
    ör: Devletli,efendizadem
    b-Sevgiliye veya yaranılmak istenen kimseye karşı kullanılan hitap deyimleri:
    ör:A canım,canımın içi,ciğerimin köşesi,elmasım
    c-Sevgiliyi veya yaltaklık edileni tasvir için kullanılanlar:
    ör:Afeti can,gazali rana,hokka gibi ağızlı,kiraz gibi dudaklı
    d-Sevilen veya yaranılmak istenen şahsa söylenen,fiilin hakim olduğu deyimler:
    ör:Keremin arpa tarlası gibi yanmak
    e-Aşırı bir alçakgönüllülük veya kendini küçültmekle yapılan dalkavukluklar,yalvarmalar,dua mahiyetinde olanlar:
    ör:Bağışlayınız,af buyurunuz,Allah ömürler versin

    7-BEDDUALAR:
    a-Uzuvlar üzerine yapılan beddualar:
    ör:Ağzı kurusun,burnu kırılsın,elleri yumurcaktan kopsun
    b-Soyut anlam taşıyanlar:
    ör:Adı batsın,Aklı kurusun
    c-Vasıtala Beddualar:
    ör:Ziftin pekini ye
    d-Alay yollu beddualar:
    ör: Deli diyenin tepesi delinsin,iki gözün bir delikten fırlasın

    8-İHTAR MAHİYETİNDE DEYİMLER:
    a-Tek kelimeden ibaret olanlar:
    örnoimageavul,yıkıl v.b.
    b-Soyut anlam taşıyanlar:
    ör:Hanya'yı Konya'yı haddini bildiririm.
    c-Uzuvlara dayanılarak yapılan ihtarlar:
    ör:Ağzını düzelt,dilini tut
    d-Vasıtalı ihtarlar:
    ör:Eşek sudan gelinceye kadar dövmek

    9-KÜFÜR VE HAKARET DEYİMLERİ:
    a-Tek kelime halinde olan,içinde tasviri,soyutluk ve hafif bir şekilde kıyaslama unsurları bulunan küfür ve hakaret deyimleri:
    ör:Alık,balkabağı,marsık,kınamsık
    b-Tek kelime halinde olan fiili hakaret deyimleri:
    ör:Zıbarmak,kudurtmak
    c-Birden fazla kelimeli fiili hakaret deyimleri:
    ör.Boyundan büyük işe kalkışmak
    d-Tasvir unsuru hakim olanlar:
    ör:Ayran budalası,düz taban,çenesi düşük
    e-Hayvanlardan yararlanılarak yapılan ve herif gibi kelimelerle beraber kullanılan ağır küfür ve hakaret deyimleri:
    ör:Ağanın beygiri,kılkuyruk herif,köpoğlu v.b.

    10-SES TAKLİTLERİYLE MEYDANA GELEN DEYİMLER:
    Bu deyimler,doğadaki tabii ses taklitleriyle yapıldıkları gibi anlamsız kelimelerin yan yana gelmesiyle de meydana gelebilirler. Bunlarda amaç,tasvir ettikleri semantik manadır.Söz konusu ses taklidi bir kelimeyle açıklanır.
    ör:Bıcı bıcı yapmak.

    Deyimlerin Atasözlerinden farkı şöyle özetlenebilir:

    1-Deyimler kavram ve durum bildirirler.
    2-Deyimlerin mecazlı anlamı vardır.
    3-Deyimlerin öyküsü,efsanesi ve kaynağı genellikle vardır.
    4-Deyimleri anlatım kalıbı olarak görebiliriz.
    5-Deyimlerde kesin hüküm,öğüt,yol göstericilik yoktur.Bu yüzden genel kural oluşturmazlar.

    Not:Atasözleri için de yukarıda belirtilen açıklamaların tersi geçerlidir.

    Deyimler ile atasözlerinin benzer tarafları şunlardır:

    1-Her ikisinde de kelimelerde mecaz,istiare ve kinaye vardır.
    2-Kelime dizilişleri değiştirilemez.
    3-Sözdeki kelimelerin eş anlamlısını kelimenin yerine koymak olumlu bir sonuç vermez,sözü bozar.
    4-Biçim yönünden birbirlerine benzerler.
0 0 0