Bu gün "Azərbaycan əlifbası" günüdür. Hal-hazırda istifadə edilən latın əlifbası ilk dəfə 1918-ci ildə Azərbaycanda Demokratik Cümhuriyyət qurulduqdan sonra istifadə edilib. Lakin Azərbaycanda sovet hökuməti qurulduqdan sonra Azərbaycan əlifbası bir neçə dəfə dəyişib. Müstəqillik yenidən qazanıldıqdan sonra ölkədə latın əlifbasına keçilsə də, uzun müddət mətbuat krill əlifbasından istifadə edib.
2001-ci il iyunun 18-də prezident Heydər Əliyev ölkədə 2001-ci il avqustun 1-dən etibarən tamailə latın əlifbasına keçməklə bağlı fərman imzalayıb. Elə həmin il avqustun 9-da imzaladığı digər fərmana görə isə aqustun 1- i ölkədə "Azərbaycan əlifbası və dili günü" elan edilib.
Qeyd edimki Azərbaycan dili, Türk dilləri qrupuna aid dildir. Azərbaycan Respublikasının rəsmi dövlət dilidir.
Azərbaycan, İran, İraq, Suriya, Gürcüstan, Ukrayna, Qazaxıstan, Rusiya Federasiyası ərazisində yayılmışdır.
Azərbaycan dilində təxminən 50 milyon əhali danışır.
Azərbaycan Respublikası ərazisində bu dilinin 4 dialekti vardır:
1. Şərq dialekti- Quba, Şamaxı, Bakı, Muğan və Lənkəran dialektikləri
2. Qərb dialekti- Qazax, Qarabağ, Gəncə dialektləri
3. Şimal dialekti- Nuxa və Zaqatala-Qax dialektləri
4. Cənub dialekti- Naxçıvan, Ordubad, İrəvan dialektləri
Dialektlər bir-birindən fonetik xüsusiyyətlərinə görə fərqlənirlər.
Azərbaycan türkcəsi Türkiyə türkcəsinə və qıpçaq türkcəsinə daha yaxındır. Fonetik xüsusiyyətinə görə: ə fenomenin bütün pozisiyalarda işlənmə tezliyi ilə fərqlənir.
Azerbaycan Respublikasının sekkiz milyonluq ehalisinin (2001) gündelik ünsiyyet vasitesi ve resmi dövlet dili Azerbaycan dilidir. Azerbaycan dili İran İslam Respublikasında yaşayan 20 milyonluq azerbaycanlının da ana dilidir. Rusiyada, ABŞ-da, Türkiyede ve Qerbi Avropa ölkelerinde bir neçe milyon azerbaycanlı yaşayır. Bir neçe yüzillikler erzinde müxtelif ölkelerin sakinleri olmalarına baxmayaraq, bu gün de hansı ölkede yaşamalarından asılı olmayaraq, azerbaycanlılar bir-birlerini serbest anlayırlar. Belelikle, yer üzünde hazırda Azerbaycan dilinde danışan 30 milyondan çox adam yaşayır. Azerbaycan dili geneoloji tesnifata göre türk dillerinden biri olub, hemin dil ailesinin oğuz qrupuna daxildir ve en yaxın qohumları olan türk, türkmen ve qaqauz dilleri ile birlikde erazi prinsipine göre türk dilleri arealının cenub-qerb qrupunu teşkil edirler. Enenevi-morfoloji ve ya tipoloji tesnifat baxımından Azerbaycan dili iltisaqi (aqlütinativ)* diller qrupuna daxildir. Bu qrupa daxil olan bütün diller kimi, Azerbaycan dilinde de insirafi (flektiv) dillerden ferqli olaraq bütün söz kökleri özümlü leksik ve qrammatik menası olan müsteqil sözlerdir; qrammatik menalar ve qrammatik elaqeler ise hemişe söz kökünden ve esasından sonra gelen tekmenalı (monosemantik) şekilçiler vasitesile ifade olunur. Azerbaycan xalqının etnik esasını teşkil eden türkler indiki Azerbaycan erazisinde eramızdan evvel görünmeye başlamış, birinci minilliyin evvelinden ise başqa menşeden olan çoxsaylı tayfalarla birlikde bu torpağın qedim sakinleri olmuşlar. Türk menşeli Azerbaycan dilinin ve hemin dilde danışan xalqın yaranması, başqa sözle, bu dilin ümumi ünsiyyet vasitesine çevrilmesi uzun süren, bir neçe esr davam eden bir proses olmuşdur. Ehalinin etnik terkibinde türk tayfalarının sayı, habele iqtisadi, siyasi, medeni tesiri artdıqca dilin fealiyyet dairesi de genişlenmiş ve belelikle, bezi etnik ve antropoloji xüsusiyyetlerini bu gün de qoruyub saxlaya bilen çeşidli etnik qruplar ümumi medeni-menevi ve dini birliyi olan bir xalq halında birleşmişler. dili böyük inkişaf yolu keçmiş qedim edebi dillerden biridir. "Kitabi-Dede Qorqud" dastanlarının dili edebi dilimizin şifahi növü kimi qebul edilerse, hazırda xalqa ünsiyyet vasitesi kimi xidmet eden dilin yaşı 1300 ilden çox sayıla biler. Azerbaycan yazılı edebi dilinin tarixi ise helelik elde olan materiallara göre XIII esrden başlayır. Azerbaycan edebi dili öz 800 ile yaxın inkişafı müddetinde iki böyük dövrü ehate edir. Eski dövr adlandırılan birinci dövr XIII esrden XVIII, yeni adlandrıla bilen ikinci dövr ise XVIII esrden yaşadığımız günlere qeder olan bir dövrü ehate edir. Birinci dövr Azerbaycan edebi dilinin xidmet gösterdiyi areal öz iriliyi ile feqlenir. Hemin dövrün celayirler, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Sefeviler kimi Azerbaycan dövletlerinin saray ve ordu dili olan bu dil bütün Ön Asiyada edebi dil kimi xidmet etmişdir. Bu dövr Azerbaycan edebi dili yeni dövr Azerbaycan dilinden öz dilxarici (ekstralinqvistik) xüsusiyyeti ile yanaşı dildaxili (linqvistik) özümlükleri ile de seçilir. Leksik cehetden mövcud olan ferqlerden birincisi budur ki, birinci dövr Azerbaycan dilinde ereb ve fars sözleri çoxdur. O dövrün dil üslubları, xüsusen aparıcı poetik janr ve vasiteler edebi dilimize külli miqdarda alınma sözlerin axıb-gelmesine sebeb olmuşdu. İkinci dövrde ise realist şer mektebinin, realizm edebi metodunun bir yaradıcılıq metodu kimi yaranması ve aparıcı yaradıcılıq metodu kimi formalaşması dilimizin esas lüğet fonduna keçe bilmeyen alınma sözlerin edebi dili terk etmesine sebeb olmuşdu. İkincisi, eski Azerbaycan edebi dilinin osmanlı dili ile müşterek olan bir sıra sözleri (şimdi, şöyle, şu, kendi ve s.) yeni dövrde artıq işlekliklerini tamamile itirmişdiler. Bu türk edebi dilleri sahesinde ayrılma (differensiyasiya) hadisesinin tam başa çatmasının neticesi idi. Dövrler arasındakı ferqler fonetik seviyyede de güclüdür. Bele ki, yeni dövr Azerbaycan edebi dili eyni zamanda fonem terkibinin sabitleşmesi ile de seciyyelenir. Birinci dövre xas olan o//a sait, h//q//x samit müvaziliyi artıq birincilerin (o ve h) qelebesi ile neticelenir. Oxşar veziyyet qrammatika sahesinde de özünü gösterir. İsmin birinci dövre mexsus tesirlik hal şekilçilerinin -yi,-yı,-yu,-yü//-ni,-nı,-nu,-nü müvaziliyi ikinci dövrde artıq aradan çıxır. Felin -iser qeti gelecek zaman şekilçisi öz vezifesini tamamile -acaq//-ecek şekilçisine verir. Eski Azerbaycan dilinde söz birleşmelerinin quruluşu daha çox ereb ve fars dillerinin sintaktik modelinde olmuşdur: fesli-gül (gül fesli), terki-teriqi-eşq (eşq teriqinin (yolunun) terki), daxili-ehli-kamal (kamal ehline daxil) Yeni teyin eden söz teyin olunan sözden sonra işlenmişdir. İkinci dövr Azerbaycan dilinde tamamile eksinedir: teyin eden söz teyin olunan sözden mütleq ve hemişe evvel işlenir. Diger sintaktik ferq kimi, birinci dövrde budaq cümlenin baş cümlenin içerisinde yerleşdiyi tabeli mürekkeb cümleler daha çox işlendiyi halda (kimi kim, bivefa dünyada gördüm, bivefa gördüm), yeni dövrde bu tipden olanların evezine daha çox feli sifet terkiblerinin işlendiyini görürük. Her iki dövrün edebi dili öz növbesinde müxtelif merheleleri ehate edir. Birinci dövr Azerbaycan dili öz inkişafında iki merheleden keçmişdir: 1) edebi dilin teşekkül merhelesi (XIII-XIV esrler), 2) klassik şeir dili merhelesi (XV-XVII esrler). İkinci dövr Azerbaycan dili ise üç merheleni ehate edir: 1) edebi dilin xelqileşmesi merhelesi (XVIII esr), 2) Milli dilin yaranması ve inkişafı merhelesi (XIX-XX esrin evveli), 3) Müasir merhele (XX-XXI esrin evveli). Yeni dövr. Azerbaycan dili böyük inkişaf yoluna özünün ikinci inkişaf merhelesinde (Milli edebi dilin teşekkülü ve inkişafı merhelesinde) çıxır. Bu dilde şeirle yanaşı, nesr ve dram eserleri yazılır, qezet ve jurnallar neşr edilir, o bezi resmi senedlerde, elmi tedqiqatlarda da işlenmeye başlayır. O dövrde Azerbaycana gelen xariciler, ruslar ve almanlar da ona maraq gösterir, bezileri bu dili öyrenmeye başlayır. Meselen, rus şairleri Lermontov, Bestujev-Marlinski, alman şerqşünası Bodonştedt. Sonuncusu XIX esr Azerbaycan şairi Mirze Şefiden Azerbaycan dilini ve onun şeirlerini almancaya tercüme ederek Berlinde ayrıca kitab şeklinde neşr etdirmişdir. Orta esrlerde eski Azerbaycan diline aid tercüme lüğetleri ve qrammatik tedqiqatlar aparılmış olsa da, Azerbaycan diline aid elmi eserler ve derslikler XIX esrden etibaren yazılmağa başlayır. Mirze Kazımbeyin rusca yazdığı "Türk-tatar dilinin ümumi qrammatikası" eseri meşhurdur. M.Vezirovun, L.Budaqovun, Q.Makarovun, N.Nerimanovun, M.L.Memmedovun, S.M.Qeniyevin Azerbaycan diline aid derslikleri de rus dilinde yazılmışdır. L.Budaqovun ikicildlik lüğeti de ("Сравнительный словарь турецко-татарских языков") var. M.Efşarın Azerbaycan diline aid "Fenni-serfi-türki" ("Türk dilinin qrammatikası") adlı deyerli eseri ise azerbaycancadır. Azerbaycan dilinin inkişafı da, problemleri de daha çox XX esrle bağlıdır. Mehz bu dövrde Azerbaycan edebi dili benzersiz bir problemle qarşılaşır. Esrin evvellerinden başlayaraq, edebi dilde üç meyil, üç istiqamet özünü gösterir. Tebiidir ki, bu en çox bedii eserlerin diline ve metbuata aiddir. 1. Birinci meyil, edebi dili bacardıqca xalq dili ile eynileşdirmek meyli. Bu özünü "Molla Nesreddin" jurnalının ve bu jurnalın emekdaşlarının (C.Memmedquluzade, E.Haqverdiyev ve b.) eserlerinde gösterir. Burada edebi dil ile danışıq dili, dialektler arasındakı ferq götürülür. Xalq bu dili asan başa düşür. 2. Daha çox osmanlı (indiki türk) ve eski Azerbaycan dilinin enenesine söykenen edebi dil yaratmaq meyli. Bu "Fyüzat" ve "Heyat" kimi bir çox jurnal ve qezetlerin ve ekseren bu redaksiyada işleyenlerin (E.Hüseynzade, Sebribeyzade ve b.) eserlerinin dilinde özünü gösterir. Xalq bu edebi dili çetin anlayır. Bu dil o vaxtkı türk edebi dilinden, demek olar ki, seçilmirdi. 3. Hamı terefinden anlaşılan, edebi dil normalarına esaslanan edebi dil yaratmaq meyli. Bu dil heç bir dialekt tesirini qebul etmeyen bir dil idi. Bu dili A.Şaiq, C.Cabbarlı, S.Hüseyn, A.Sehhet kimi şair ve yazıçılar yaradırdılar. Edebi dil sahesindeki bu veziyyet esrin evvellerinden 1930-cu illeredek davam etdi. Yeni dövr Azerbaycan edebi dilinin üçüncü, yeni müasir merhelesinde dil heyatının mühüm hadiselerinden biri Azerbaycan edebi dilinin dövlet dili statusu almasıdır. Azerbaycan dilinin ölkenin dövlet dili kimi elan edilmesinde Azerbaycan xalqının ümummilli lideri Heyder Eliyevin çox böyük xidmetleri olmuşdur. Belli olduğu kimi, dövlet dili sahesindeki fealiyyete Heyder Eliyev ölkeye rehberliye geldiyi ilin (1969) ilk günlerinden başlamışdır. Azerbaycan edebi ve xalq danışıq dilini derinden bilen, bu dilin zengin lüğet terkibine yaxşı beled olan ve qrammatik imkanlarından fitri istedadı sahesinde semereli istifade etmeyi bacaran Heyder Eliyev yüksek seviyyeli yığıncaqlarda, meselen, BDU-nun 50 illiyine hesr olunmuş yubiley toplantısında, yene hemin ali mektebin partiya konfransında yüksek dövlet seviyyesinde aparılan başqa müşavirelerde ana dilinde parlaq çıxışlar ederek, özüne böyük hörmet ve mehebbet qazandı. O çox yaxşı bilirdi ki, onun qazandığı bu böyük hörmet ve mehebbet eyni zamanda onun istifade etdiyi, danışdığı dile - Azerbaycan dövlet diline çox böyük hörmet ve mehebbet yaradır. Bütün bunlar tebii olaraq, ölkede aşağıdan yuxarıya ve eyni zamanda yuxarıdan aşağıya güclü bir dövlet dili ab-havası yaratmağa xidmet edirdi. 1977-1978-ci iller respublika rehberini çetinlikler qarşısında qoydu. Melum olduğu kimi, 1977-ci ilde SSRİ-nin yeni Konstitusiyası tesdiq edildi. Hemin konstitusiya bütün respublikalarda hazırlanan yeni konstitusiyalar üçün bir nümune rolunu oynamalı idi ve faktik olaraq oynayırdı. Hemin konstitusiyada ise ele evvelden dövlet dili haqqında madde yox idi. Ayrı-ayrı respublikalarda qebul edilmiş konstitusiyaların heç birinde hemin madde öz eksini tapmadı. Azerbaycanda ise veziyyet başqa cür idi. Heyder Eliyev ana dilinin dövlet dili olması uğrundakı mübarizesini davam etdirirdi. De-fakto dövlet dili uğrunda ardıcıl mübarize aparan respublika rehberi hemin dilin konstitusiyada qeyd olunmamasına döze bilmezdi. Respublikanın rehberi ziyalıları, bütün xalqı ana dilinin dövlet dili kimi yaşamaq hüququ uğrunda mübarizeye celb ederek bütün qüvvesi ile mübarize apardı ve bütün çetinliklere ve maneelere böyük hünerle sine gerdi. 1978-ci il aprel ayının 2-de Doqquzuncu çağırış Azerbaycan SSR Ali Sovetinin Azerbaycan Sovet Sosialist Respublikası Konstitusiyasının (esas qanununun) layihesi ve onun ümumxalq müzakiresinin yekunlarına hesr olunmuş yeddinci sessiyasında meruze ile çıxış eden Heyder Eliyevin teklifi ile 73-cü maddeni aşağıdakı redaksiyada vermek teklif olunur: "Azerbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlet dili Azerbaycan dilidir". Azerbaycan SSR Dövlet orqanlarında ve ictimai orqanlarında ve maarif idarelerinde ve başqa idarelerde Azerbaycan dilinin işledilmesini temin edir ve onun herterefli inkişafına dövlet qayğısı gösterir. 1978-ci il Konstitusiyası heqiqeten Heyder Eliyevin öz dövleti, öz xalqı, öz veteni qarşısında gösterdiyi böyük xidmet idi. Müsteqil Azerbaycanın 1995-de ümumxalq referendimunda qebul edilmiş yeni Konstitusiyasında Azerbaycan dili dövlet dili kimi öz layiqli yerini tutur: Madde 21. Dövlet dili 1. Azerbaycan Respublikasının dövlet dili Azerbaycan dilidir. Azerbaycan Respublikası Azerbaycan dilinin inkişafını temin edir". Ana diline hemişe xüsusi diqqetle yanaşan, dilimizin derin bilicisi Heyder Eliyev dövlet dilinin yeni inkişaf döneminde yaranmış veziyyeti nezere alaraq 2001-ci il iyun ayının 18-de "Dövlet dilinin tetbiqi işinin tekmilleşdirilmesi haqqında" ferman imzalamışdır. Fermanda dilimizin öz tarixi inkişafı boyu elde etdiyi uğurlarla yanaşı, yaşadığımız dövrde dövlet dili sahesinde yaranmış problemler de geniş tehlil edilmiş ve hemin problemlerin helli yolları gösterilmişdir. Bu yolların bezileri artıq uğurla başa çatmaqdadır. Azerbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Eliyevin 2004-cü il yanvarın 12-de imzaladığı "Azerbaycan dilinde latın qrafikası ile kütlevi neşrlerin heyata keçirilmesi haqqında"kı serencamı, şübhe yoxdur ki, ölkede elifba ile bağlı problemleri hell edecekdir. İkinci dövr edebi dilimizin bütün üç inkişaf merhelesi üzre bezi özümlükler var. Evvelde gösterildiyi kimi, Azerbaycan dili hazırda Azerbaycan Respublikası ile yanaşı, İran İslam Respublikasında ve İraqda da işlenmekdedir. Folklor eserleri de aydın gösterir ki, hemin ölkelerde yaşayan azerbaycanlıların dilleri arasında ele bir ferq yoxdur. Lakin edebi dil baxımından çoxlu ferqler mövcuddur ve bu ferqler özünü çap olunmuş eserlerin, qezet ve jurnalların, radio ve televiziya verilişlerinin dilleri arasında aydın gösterir. Tebii, bunun tarixi, sosial sebebleri var. İran ve Rusiya arasında geden müharibelerin neticesinde bu iki dövlet arasında Gülüstan (1813), Türkmençay (1828) müqavileleri bağlandı ve hemin müqavilelere esasen Azerbaycan iki yere bölündü. Belelikle, 200 ile yaxındır ki, eyni bir xalq bir-birinden aralı, tamamile ferqli bir mühitde ve şeraitde yaşayır. İster İran, isterse de Rusiya iki hisseye ayrılmış bu xalqın heç bir iqtisadi elaqesine imkan vermedi. Azerbaycan 1991-ci ilden müsteqillik elde etdikden sonra müeyyen elaqeler yaransa da, bu ayrılıq xüsusen dil baxımından davam etmekdedir. Bu iki yüzillik ferqli mühit bütün sahelerde olduğu kimi, edebi dil sahesinde de davam etmekdedir. Müsteqil Azerbaycanın dilinde rus, güney Azerbaycanın dilinde ise fars dilinin tesiri özünü hele de gösterir. Hazırda Şimal ve Cenubi Azerbaycan edebi dilleri arasında leksik, fonetik ve müeyyen qrammatik ferqler (xüsussen sintaksis sahesinde) qalmaqda davam edir. Bu ferqlerin ekstralinqvistik sebebleri var. 1991-ci ile kimi Rusiyanın terkibinde olmasına baxmayaraq, Azerbaycan dilinin orta mekteblerde tedrisinin esryarımlıq, universitet ve institutlarda tedrisinin ise 76 illik tarixi var. Azerbaycan dili, onun tarixi, dialektleri geniş suretde tedqiq edilmiş, bu sahede Azerbaycan dilinde yüzlerle, belke daha artıq eserler çap edilmişdir. Demek olar ki, ele bir xalq qalmamışdır ki, onların edebiyyatının görkemli nümuneleri, Qedim Yunan edebiyyatı ve felsefesinden tutmuş bu günedek mövcud olan bedii ve elmi eserler Azerbaycan diline tercüme edilmemiş olsun. Hazırda bütün fenlere (riyaziyyat, fizika, kimya, tebabet ve s.) aid Azerbaycan dilinde derslikler yazılmış ve ya hemin derslikler başqa dillerden Azerbaycan diline tercüme edilmişdir. Bir-iki qezet-jurnal nezere alınmazsa, İran Azerbaycanında Azerbaycan edebi dili faktik olaraq işlenmir. İraq azerbaycanlılarının Azerbaycdan köçmelerinin 3-4 esrlik müddeti, erazi uzaqlığı, elaqesizlik onların edebi dillerinin başqa istiqametde getmesine sebeb olmuşdur. İraq azerbaycanlıların edebi diline müasir türk dilinin tesiri güclüdür. Son iller müxtelif ölkelerde yaşayanların edebi dillerinin yaranması ve inkişafı prosesinde Azerbaycan edebi diline yaxınlaşmaq meyilleri aydın hiss olunur ve bu prosesin uğurla neticeleneceyine ümidle baxmaq olar. Türk dillerinden biri kimi müasir Azerbaycan dili özümlü xüsusiyyetleri ile ferqlenen fonetik ve qrammatik quruluşu olan bir dildir. Öz fonetik qanunauyğunluqlarına göre, bu dilde emelegelme yerine göre ferqlenen saitler,yeni ön sıra (i,ü,e,e,ö) ve arxa sıra (ı,u,a,o) saitler eyni bir söz ve ya sözforma daxilinde işlene bilmez (işıq, ildırım kimi i saiti ile başlayan bir neçe söz istisnadır): eyni zamanda bu dilde dilortası samitlerin (g, k) arxasıra, dilarxası saitlerin (k,q,ğ,x) ön sıra saitlerle bir hecada işlenmesi de mümkünsüzdür. Azerbaycan dilinin fonem terkibinde 15 sait ve 25 samit vardır. Bu 40 fonem Azerbaycan elifbasında 32 herfle işare edilir. Azerbaycan dilinde 9 qısa (i,ü,e,ö,e,a,o,u,ı), 6 uzun (i:,e:,ö:,e:, a:,u saitler vardır. Uzun saitler bu dil üçün seciyyevi deyil, onlar demek olar ki, yalnız alınma sözlerde çox az hallarda işlenir. Fonetik vurğu, bir qayda olaraq, sonuncu hecaya düşür. Fonematik vurğunun yeri sözün menasından asılı olaraq deyişmir: alma' - 'alma. Azerbaycan dilinde söz evvelinde işlenmeyen 2 fonem var: ı saiti ve ğ samiti. Azerbaycan dilinin morfoloji quruluşuna esas (isim, sifet, say, evezlik, zerf, fel) ve kömekçi (qoşma, bağlayıcı, edat, modal sözler, nida) nitq hisseleri daxildir. İsimlerin kemiyyet, mensubiyyet, hal, xeberlik kateqoriyaları var. Bu kateqoriyalar isimleşen (substantivleşen) diger nitq hisselerine de aiddir. Azerbaycan dilinde ismin 6 halı (adlıq, yiyelik, yönlük, tesirlik, yerlik, çıxışlıq), felin 5 (şühudi keçmiş, neqli keçmiş, indiki, qeti gelecek, qeyri-qeti gelecek) zamanı var. Felin şekil kateqoriyası 6 formanı (emr, arzu, şert, vacib, lazım, xeber) ehate edir. Feller subyekt, obyekt, hereketin münasibetine göre müxtelif 5 qrammatik növde (melum, mechul, qayıdış, qarşılıqlı-müşterek, icbar) işlene bilir. Azerbaycan dilinin sintaktik qanununa göre, bir qayda olaraq, mübteda cümlenin evvelinde, xeber cümle üzvü sonda, teyin teyin etdiyi sözden qabaqda gelir. Azerbaycan dilinde sözyaradıcılığında esasen morfoloji (demirçi, üzümçü, tebliğatçı; demirçilik, üzümçülük, tebliğatçılıq; dolça, qazança otluq, meşelik; qaldırıcı, endirici; sevinc, gülünc; yavaşca, indice ve s.) ve sintaktik (otbiçen, vaxtamuzd, boyunbağı, gündoğan, sarıköynek, elidolu, adlı-sanlı, qırxayaq, beşaçılan ve s.) üsullardan istifade edilir. Hazırda Azerbaycanda latın qrafikası esasında yaradılmış Azerbaycan elifbasından istifade edilir. İşlendiyi sahelerle bağlı olaraq, Azerbaycan edebi dili dörd esas üslubu özünde birleşdirir: işgüzar, metbuat, bedii, elmi üslublar. Azerbaycan edebi dilinin müasir merhelesinde bu üslubların hamısı yüksek derecede inkişaf etmişdir. Ölkenin siyasi, iqtisadi, elmi, medeni heyatında baş veren böyük deyişiklikler müasir Azerbaycan dilinin lüğet terkibinde terminlerin süretle artmasına sebeb olmuşdur. Bu proses edebi dilin bütün üslublarında, özellikle, işgüzar ve elmi üslublarda, müeyyen derecede metbuat üslubunda aydın müşahide olunur. Azerbaycan dilinin dialekt ve şiveleri dörd qrupdan ibaretdir: 1) şerq qrupu (Bakı, Quba, Şamaxı dialektleri ve Lenkeran, Muğan şiveleri); 2) qerb qrupu (Gence, Qazax, Qarabağ dialektleri ve Ayrım şivesi); 3) şimal qrupu (Şeki dialekti, Zaqatala-Qax şivesi); 4) yuxarı cenub qrupu (Naxçıvan, Ordubad dialektleri).