1. Ana Sayfa
  2. Azərbaycan
  3. Tarixi Cografi Qeydler - Dede Qorqud

Tarixi Cografi Qeydler - Dede Qorqud

Son güncelleme: 22.01.2010 20:52
Leyl-i Lal Leyl-i Lal foto
  • Dede Qorqud haqqinda melumat -


    noimage

    «Adını mәn verdim...»—Birinci, üçüncü vә sәkkizinci boylarda işlәnmişdir, әsatir adqoyma adәti ilә bağlıdır. Qәdim oğuzların tarixindә oğlan uşaqlarına, yalnız boya-başa çatdıqda, 15--16 yaşlarında rәsmәn ad qoyulurdu. Adqoyma (ad vermә;) bir qayda olaraq ictimai mərasim, eldә «toy edib qonaqlamaq» şəklində edilirdi (indiki «doğum günü» әvәzinә «ad günü» keçirmək adəti etnoqrafik baxımdan burdan gəlmәdir). Döyüş igidliyi, qorxmazlıq vә mәһarәt ilә yanaşı, yeniyetmәnin ictimai fәrd kimi tanınması ad vermәnin başlıca şərtlәrindәn biri idi. Aruz Qocanın oğlu һeç bir döyüş-do olmasa da, ona ad vsrilmişdi (Basat). Bununla da o, «aslap ya-tağıidan» oğuz cәmiyyәtinә qaytarılaraq tam һüquqlu bir üzv kimi el igidlәri zümrәsinə qatılmışdır. «Dәdә Qorqud» boylarında yer salmış bu әsatiri adәt һәm dә qәdim türk yazı abidәlәrindә qeydə alınmışdır. Elteriş kaqanın kiçik oğluna mәһz 15 yaşında «Kül Teqin Әr» adı verilmişdir (Ә. C. Şükürov, A. M. Məһәrrәmov. Qәdim türk yazılı abidәlәrinin dili, B., 1976, s. 60 — transkripsiya). һalbuki uyğur, Rәşidәddin vә Әbulğazi xan «Oğuznamә» kitablarında uşağa doğulduğu il, yәni bir yaşında ad qoyulması yazıya alınmışdır (burada yaşlı döyüşçülərә «Kanqlı», «Suvar», «Karluk», «Qıpçaq», «Xalac» kimi eponim-lәqәblәrin verilmәsindәn söһbət getmir. Bununla yanaşı, demәk olar, әksәr personajların adları kimi, Dәdә Qorqudun verdiyi adlar islam dini ilә bağlı olmayıb qәdim türk kökündәndir. Buılar islamdan qabaqkı adlardır. Oğuzlar islamiyyәtә keçdikdәn sonra (X yüz il) şəriәtә uyğun olaraq körpә uşaqlara başlıca olaraq Qurandakı peyğәmbәr, imam vә xәlifә adlarını vermәyә başladılar.
    «"Ağ qayanın qaplanının erkәkindә bir köküm var» (XI boy) — Ağ
    qaya qaplanı vә ya Ağ saz aslanı әsatiri tarixi rәvayәtlәrlә bağlı
    olaraq qәdim türkdilli xalqlarda, xüsusilә protobulqar (protooğuz)
    soylarında totem-әcdad sayılmışdır. Aslan ilә qaplan sinonimdir.
    Qәdim run yazılarında işlәnәn (bars) xallı qaplanın —- pә-
    lәngin adıdır, sonuncu isә totem sayılmaqda idi. Altun göl başdaşı yazısında: «yerdəki bars tekime erdemlikime bükmedim — torpağımdakı bars nәslimdәn nәcabәtimdәn yarımadım». Qaplanı öldür-

    * «Dədә Qorqud» kitabında işlәnәn tarixi-coğrafi anlayışlar vә yer adları һaqda M. Ғ. Kırzıglu «Dede Korkut oguznameleri» {I kitap, Јztanbul, 1952) adlanan araşdırmasında geniş mәlumat vermişdir. 1962-ci ildә Moskvada V. V. Bartoldun tərcümәsindә çıxan rusca çapında («Книга моего деда Коркута») һәmin araşdırmadakı məlumat әsas götürülmüşdür. 0. Ş. Köҝyayın 1973-cü ildә çap olunan kitabında da tarixi-coğrafi-etnoqrafik mәsәlәlәr geniş yer tutur. Nәһayәt, «Dәdә Qorqud»un 1978-ci il Bakı çapını һazırlayan һ. Araslı ənənәvi sözlüklә yanaşı, qısa şәxs vә yer adları cәdvəllәri vermişdir. Deyilәnlərlә bağlı olaraq, biz elmdə indiyədәk az öyrәnilmiş vә yozumu һәlә açılmamış bәzi tarixi-çoğrafi ifadәlәr vә yer adları һaqqında qeydlәr vermәyi lazım bildik.
#22.01.2010 20:52 0 0 0