Eylem Kipinde Anlam Kayması
Son güncelleme:
-
- eylem kipi - eylem kipinde zaman kayması - 7ci sınıf dilbilgisi dersi - eylem kayması nedirEylem Kipinde Anlam Kayması : Bir kipin kendi anlamı dışında, bir başka kipin anlamını verecek bir biçimde kullanılmasına eylem kipinde anlam kayması ya da zaman kayması denir.
Anlam kaymasına uğrayan başlıca kipler şunlardır :
a) Şimdiki Zaman Kipi : Şimdiki zaman kipi "-yor" geçmiş zaman, gelecek zaman ve geniş zaman kipi yerine kullanılabilir. Örnek :
ü Onu yolda görüyor ve selam vermiyor. (Di'li geçmiş zaman yerine)
ü Ninem, teyzeme bir mektup yazıyor ve beni şikayet ediyor. (Miş'li geçmiş zaman yerine)
ü Her Pazar buraya geliyor ve bizimle sohbet ediyor. (Geniş zaman yerine)
ü Ben yarın geliyorum. (Gelecek zaman yerine)
b) Geniş Zaman Kipi : Geniş zaman kipi "-r,-ır,-ir,-ur,-ür,-ar,-er" geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman ve emir kipi yerine kullanılabilir. Örnek :
ü Günlerden bir gün kasabaya yaşlı başlı bir adam gelir. (Geçmiş zaman yerine)
ü Merak etme, birazdan gelir. (Gelecek zaman yerine)
ü Şimdi sen de beni düşünür müsün? (Şimdiki zaman yerine)
ü Oraya gider, Hamza'yı bulursun. (Emir kip yerine)
c) Gelecek Zaman Kipi : Gelecek zaman kipi "-acak, -ecek" geçmiş zaman, gereklilik ve emir kipi yerine kullanılabilir. Örnek :
ü Fatih İstanbul'u alacak ve Osmanlıların Balkanlar'daki varlığı kesinleşecek. (Geçmiş zaman yerine)
ü Beni arayan Ayşe olacak. (Gereklilik kipi yerine)
ü Burayı derhal temizleyeceksin. (Emir kipi yerine)
Ek-Eylem (Ek-Fiil) : Ad ve ad soylu sözcüklerin sonuna gelerek, onların belirli bir kesinlik kazanıp yüklem olmasını sağlayan eklerdir.
Örnek : Hava dün gece karlı Hava dün gece karlıydı.
-dır Ali'nin boyu Erdal'dan uzundur.
-imiş Babası oldukça zenginmiş.
-dı Durmadan beni arayıp soran oydu.
-ım Ben de bir insanım.
-sın Dikkat et, sen daha küçük bir çocuksun.
-iz Biz bu işe biraz isteksiz gibiyiz.
-siniz Siz de diğer insanlarla eşitsiniz.
-dırlar Bu saatte evde yokturlar.
-ise Ya, bizi muayene edecek bu doktorsa...!
Yapıları Yönünden Eylemler :
Basit (Yalın) Eylemler : Kök durumunda olan ya da yalnızca çekim eki alan eylemler biçimsel yönden basittir. Örnek :
Git git-ecek-miş-im
Uyu uyu-malı-y-dı-k
Bak bak-sa-y-dı-nız
Konuş konuş-uyor-muş-sunuz
Türemiş Eylemler : Ad ya da eylem köklerine çeşitli yapım eklerinin getirilmesiyle gövde durumuna geçen eylemler biçimsel olarak türemiş eylemdir. Örnek :
Kara-r Addan eylem piş-ir- Eylemden eylem
Oyun-a türemiş aç-ıl- türemiş
Bileşik Eylemler : İki ya da daha çok sözcüğün biçimce veya anlamca kaynaşarak tek bir yargıyı anlatacak hale gelmesiyle oluşan eylemler, yapıları yönünden bileşik eylem adını alır.
Bileşik Eylemler Üç Farklı Biçimde Oluşur :
a) Yardımcı Eylemle Kurulan Bileşik Eylemler : Özellikle "et(mek), eyle(mek), ol(mak), kıl(mak), buyur(mak)" eylemleri çoğunlukla bir eylemi bir yargıyı tek başlarına ifade edemez, bu nedenle de tek başlarına yüklem olamazlar. Bu durumda bu eylemler, kendilerinden önce gelen bir ad ya da ad soylu sözcükle birleşmek suretiyle kesin bir yargıyı ifade edebilirler. Bu oluşuma, yardımcı eylemle kurulan bileşik eylem denir.
Ad/ad soylu sözcük + yardımcı eylem = Yardımcı eylemle kurulan bileşik eylem
Örnek : Pişman + ol(mak) Bütün yaptıklarına pişman olacak.
Yardım + et(mek) Ödevlerimi yaparken bana yardım etti.
His+et(mek) Olacakları önceden hissettim.
Kabul+eyle(mek) Dualarımızı kabul eyle.
Şükür+et(mek) Biz buna şükredelim.
alıntı