Osmanlı Parlamento Denemeleri
Son güncelleme:
-
Osmanlı'da parlamenter döneme geçişOsmanlı devleti, 13. yüzyılın sonlarında bir uç beyliği olarak ortaya çıkmış olup,
yöneticilerinin kabiliyeti ve özellikle gazâ ruhunu canlı ve faal tutmaları sayesinde,
öteki beyliklerden daha başarılı olmuştur. Oğuz boy teşkilâtının bölüklere ayrıldığı ve
her bölüğün, idarecisi olan şahsın adıyla anıldığı bilinmektedir. Söğüt ve civarına
yerleşen Oğuzların sağ kolundan Günhan kolunun Kayı boyuna mensup grubun Osman
Bey'in adını alması, onun babası Ertuğrul veya dedesi Gündüz Alp'ten daha meşhur
olmasıyla açıklanabilir. Osman Bey'in, hemen yanıbaşında bulunan Bizans'a karşı
giriştiği mücadelelerde başarılı olması, şöhretini arttırmış ve başında bulunduğu siyâsî
oluşum, bağımsız bir beylik olarak kendisinin liderliği altında tarih sahnesindeki yerini
almıştır. Osman Bey'in aynı statüdeki bir boy beyleri toplantısında başkan seçilmesi,
beyliğin başlangıçtaki siyasî niteliğine ışık tutması bakımından ilgi çekicidir.
Başlangıçta dağınık ve karışık görünen beylik yapısı, bir beylik ve devlet için gerekli
olan düzenli teşkilâtlanma yolunda kısa sürede önemli bir mesâfe katetmiştir.
Başka bir ifadeyle, meşveret meclisleri, Dîvân-ı Hümâyûn'un önemini kaybettiği
dönem ile Tanzimat dönemi meclisleri arasındaki zaman diliminde önemli görevler
üstlenmişlerdir. Bu meclisler, önemli ve kritik memleket meselelerini görüşmek üzere
padişahın isteği ve sadrâzamın daveti ile toplanmaktaydılar. Meclislerin gündemindeki
konulara baktığımızda, çoğunlukla diplomatik ve önemli iç meselelerle, toplumun
genelini ilgilendiren iktisadî ve malî konuları görüyoruz. 17. yüzyılda I. Mustafa'nın
(1617-1618, 1622-1623) tahta geçişi ve tahttan indirilişi, Sultan İbrahim'in (1640-1648)
tahttan indirilişi, IV. Mehmed'in (1648-1687) tahta çıkarılışı ve tahttan indirilişi gibi
çok önemli saltanat değişiklikliklerinin meşveret meclisleri ile karara bağlandığı dikkate
alınacak olursa, bu meclislerin önemi daha iyi anlaşılır. Meşveret toplantılarına devlet
erkânı ve ileri gelen idareciler katılıyorlardı (kazasker, şeyhülislâm, defterdar, yeniçeri
ağası, yüksek seviyeli devlet adamları, yüksek rütbeli askerler) (İpşirli, 1999:187-189).
Bu meclislerde görüşülecek olan konular, uzmanları tarafından teferruatlı bir
şekilde ortaya konduktan sonra, tartışmaya açılmakta ve bu esnada devlet erkânı (ricâl)
konuyla ilgili olarak görüşlerini beyan ederek, meseleyi enine boyuna tartışmakta ve
karara bağlamakta idi. Alınan kararların, özellikle tefrikaya sebep olabilecek nitelikte
olanların, ittifakla alınmasına dikkat edilmekteydi. Mesela, I. Abdülhamid (1774-1789)
döneminde Kırım'la ilgili bir konu bu mecliste uzun uzadıya tartışılmıştı. Padişahın bu
meclise gönderdiği hatt-ı hümâyûnda yer alan, "herkes bildiğini ve düşündüğünü açıkça
ve çekinmeden söylesin; meşveretten sonra arkadan konuşulmasın, ona göre karara
bağlansın" (İpşirli, 1999:188) cümlesi dikkat çekicidir.
18. yüzyılın sonlarına doğru, Batıda başlayan sanayi devrimi ile hızla ilerleyen
teknolojik gelişmelerin ve 1775'te Batıdaki dokuma sanayii, 1800'de demir-çelik ve
1825'te ulaşım sanayii ile gerçekleşen hızlı yükselişin gerisinde kalan Osmanlı devleti,
1789 Fransız İhtilali'nden sonra ortaya çıkan düşünce akımlarının da dolaylı tesiriyle,
yeni çâreler aramaya başlamış ve alınması gerekli tedbirler için III. Selim (1789-1807)
yeni bir meşveret meclisi oluşturmuştu. Bu çerçevede, karşılaşılan problemlere yönelik
çâre arayışları, Osmanlı devletinin demokratikleşme sürecine katkıda bulunacaktır. Bu
dönemde, bilindiği gibi, Nizâm-ı Cedîd (Karal, C. V/1999:61-73) adıyla bir program
yürürlüğe konmuştur. Bu programda dikkati çeken en önemli husus askerî, mâlî ve idârî
alanlarda yeni arayışlara ve düzenlemelere gidilmesidir.
Bundan sonra diplomasi ve dış politika alanlarında uluslararası denge siyasetine
doğru bir gidiş başlar. Devletin toprak bütünlüğünün korunması amacıyla karşılıklılık
esasına dayalı bir diplomasi atağı başlatılır. Londra (1793), Viyana (1797), Berlin
(1797) ve Paris gibi Avrupa başkentlerinde dâimî elçilikler açılır (Kuran, 1988;Kuran,
1997:11-20;Karal, C.V/1999:61-73). Bu elçilikler Osmanlı aydının yetişmesine,
yabancı dil öğrenmelerine, çağdaş Avrupa ülkelerinde hüküm süren fikirleri
tanımalarına hizmet ettiği gibi, dönüşlerinde memleketleri için Avrupa'ya açılan birer
"pencere" olmalarında da önemli rol oynadılar. Böylece, az da olsa, liberal düşüncelerin
ülkeye girmesine zemin hazırlanmış olur.
Birinci Mebuslar Meclisi'nin çalışmalarının, dünya umumî efkârı için bir sürpriz
olduğu, Osmanılıların çok geri olduğu ve parlamenter rejime intibak edemiyecekleri
yolundaki genel kanaatin sarsıldığına dair yabancı basında haberler yer almıştır. Times
gazetesinin 14 Nisan 1877 tarihli nüshasında meclis hakkında şöyle denmekte idi
(Karal, C.VIII/1999:237):
"Osmanlı memleketlerinde Mebuslar Meclisi kurmanın istenildiği gibi kolay
olamayacağı sanılıyordu. Halbuki, bunun tam aksi görüldü. Mebuslar, görüşülen
konularda tam bilgiye sahip görünmekte ve çok eski zamandan beri mevcut bir meclis
için iftihar vesilesi olacak surette iş görmektedirler. Medenî cesarete gelince, böyle genç
bir mecliste az değil belki çoktur".
Daily News'in İstanbul muhabiri olan Sir Edwin Pears tarafından meclis şöyle
tasvir edilmiştir (Lewis, 1998:167):
"Bağdad, Arnavudluk, Ermenistan ve Suriye gibi uzak yerlerden gelen temsilciler
ilk kez bir arada toplandılar. Tartışmaları müstesna derecede ilginç ve hatta şaşırtıcı idi.
Üyelerinin çoğu kendi bölgelerinde düzeltilmesi gereken ciddî bozukluklardan
bahsetmekle beraber, kendi seçim bölgelerinin kötü idâre alanı olarak yalnız olmadığını
öğrenmekten de hayrete düşmüşlerdi. Kudüs, Bağdad, Erzurum ve Selânik'i temsil eden
üyeler biraraya gelince, baştan başa bütün ülkede idarenin bozuk olduğunu gördüler ve
şikayet sebebi durumları ve bunlara çare bulmak için sistemdeki gerekli değişiklikleri
açık kalplilikle tartışmaya koyuldular. Milletvekilleri arasında bir çok yetenekli ve
kafası işleyen adam vardı Ülkenin bir ucundan öteki ucuna kadar devlet idaresinin
köklü reforma ihtiyacı olduğunu gösteriyorlardı. Meclisin başında başkan olarak, III.
Napolyon'un sarayında Türkiye büyükelçiliği yapmış, vaktiyle mükemmel bir Fransız
öğrencisi olan ve eğitim bakımından hemen bütün milletvekillerinden şüphesiz üstün
bulunan Ahmet Vefik vardı. Fakat resmî ve özel hayatta despotlaşmıştı".
Ancak, tarihin akışının Osmanlı lehine olmadığı, bütün toplum müesseselerinin
bozulmaya yüz tuttuğu bir dönemde, bu yönetim şekli de, maalesef, bozulmayı
durdurucu bir etki yapamamıştır. Ülkenin siyasî ve ekonomik durumu pek iç açıcı
değildi. 93 Harbi denilen 1877-78 Osmanlı-Rus savaşındaki yenilginin ardından, 13
Şubat'ta mecliste heyecanlı ve şiddetli tartışmaların yapılması, gayri müslim
temsilcilerin giderek muhtariyet ve bunun gibi isteklerde bulunmaya başlaması üzerine,
padişah meclisi (açılışından 10 ay 25 gün sonra) kapatıp anayasayı askıya aldı.
Milletvekillerine seçim bölgelerine dönmeleri emredildi (Lewis, 1998:168;Kuran,
1997:265).
Bu dönemde meclisin kapatılıp anayasanın askıya alındığı, basın hürriyetine
kısıtlama getirilip, mutlakiyetçi idareye dönüldüğü görüşleri dikkate alınırsa, yeni
başlamış olan demokrasi hareketlerinde bir geriye gidiş sözkonusudur.
Yard. Doç. Dr. Fatma ÜREKLİ'nin yazısından alıntı