Ney Nedir Ve Nasıl Üflenir
Son güncelleme:
-
Ney nedir ve nasıl çalınır - ney nasıl üflenir - ney üfleme teknikleri - ney hakkında - neyin bölümleri nelerdir - neyin bölümleri hakkında
Ney, Türk Klâsik Müziği'nin yegâne üflemeli çalgısı ve Türk Tasavvuf Müziği'nin baş sazıdır Tüm tekke mûsikîsinde bendir ile birlikte cevâz gören tek müzik âleti ney olmuştur Mevlevî Âyinleri neylerin ve kudümlerin iştirâkleri ile yapılır Eğer bulunursa diğer çalgılardan da birer tane yer almaktadır
Ney ses rengi olarak insan sesine en yakın çalgılardan biridir Her türlü müzikâl motifi icrâ etmeye imkan tanır Üç oktavlık ses sâhası içindeki tüm sesleri, nefes şiddetini veya dudağın başpâre ile yaptığı açıyı değiştirmek sûretiyle koma koma (hattâ cent cent) verebilir
Başpâre (birinci parça)
Neylerin üst ucuna (üflenen yerine) sesin daha net çıkması ve dudakların yaralanmaması için başpâre denilen bir parça takılır Başpâre genellikle manda boynuzundan yapılmakla beraber, fildişinden, abanoz veya şimşir gibi sert ağaçlardan yahut benzer malzemelerden yapılabilir
Ney yapım geleneğinde çoklukla kullanılan manda boynuzu, manda neslinin tükenmek üzere olması nedeni ile artık çok zor bulunabilmektedir Mandaların çok genç kesilmesi de boynuzların içinin boş çıkmasına, tabii ki içi boş boynuzlardan da başpâre çıkmadığı için, başka malzemeler arayışı zorunlu hale gelmiştir
Günümüzde başpâre yapımında sanayide kullanılan teflon, fiberglass gibi malzemeler kullanılmaktadır
Başpârelerin dudağa temas eden açıklıkları, iç yüzeye verilen derinlikleri (hazne derinliği) ve dış çapları neyzenlerin istek ve alışkanlıklarına göre değişebilmektedir
1- BAŞPÂRE AĞIZ ÇAPI:
16-17 mm arasında değişir
Başpâre ana ölçüsü (No:5 ile gösterilen) 18 mm ise; ağız çapı: 16 mm
Başpâre ana ölçüsü (No:5 ile gösterilen) 19 mm ise; ağız çapı: 165 mm
Başpâre ana ölçüsü (No:5 ile gösterilen) 20-24 mm ise; ağız çapı: 17 mm olmalıdır Neyzenlerin alışkanlıklarına göre değişik ölçülerdeki başpârelerle üfleyenler de olabilir
2- başpâre HAZNE DERİNLİĞİ:
Neyzenlerin alışkanlıklarına göre değişir Bu derinlik mutlaka olmalıdır çünkü, başpâre kamışın birinci boğumu ile birlikte ses kutusu görevi yaptığı için hazne derinliği en az 1mm en çok 3mm olmalıdır Bu derinlik üflenen nefesin ses kutusunda dönmesi için gereklidir Usta neyzenler alıştıkları hazne derinliği ölçülerinin haricinde bir başpâre ile üfledikleri zaman istedikleri performansı alamadıklarını söylemektedirler
3- başpâre DIŞ ÇAPI:
Dış çapları da (boynuz malzemede boynuz kalınlığının elverdiği ölçüde olmak kaydıyla) 35-50 mm olabilmektedir
35 mm den küçük çaplarda başpârenin dış açısı çok dik olacağı için tercih edilmez
50 mm den büyük olan başpârenin dış kenarı çeneye değdiği için bu da tercih edilmez
4- başpâre AYAK ÇAPI:
Ortalama 5 mm civarındadır Başpâre çekerken tornaya tutturmak için verilen genişliktir Başpâreyi çeken ustaya göre değişir Başpâreye hazne derinliği verilirken başpârenin çatlamaması ve ömrü açısından da önemlidir
5- BAŞPÂRE ANA ÖLÇÜSÜ:
Kamışın birinci boğumunun (başpârenin takıldığı boğum - ses kutusu) en üst noktadaki iç çapı ile aynı olmalıdır Fakat, değişik hava şartlarında, başpârenin genleşmesi ile parazvâne ve kamışın genleşmesi aynı olmayacağı için, başpâre ana ölçüsü: ses kutusu üst nokta iç çapından 0,1-0,2 mm daha geniş olmalıdır Bu genişlik başpârenin ses kutusuna giren kısmındaki 5 derecelik konik açısı ile (önemlidir: aynı beş derecelik açı ses kutusuna da verilmelidir) zaman içinde meydana gelebilecek bollaşmaları tolere ederek, hava kaçırmasını önler
Başpâre ana ölçüsü kamış kalınlığına göre 18-24 mm arasında değişebilir
Not: Başpâreler bu ölçü ile adlandırıldığı için (onsekizlik başpâre, yirmilik başpâre, yirmiüçlük başpâre gibi) 18mm- 19mm- 20mm- 21mm- 22mm- 23mm- 24mm standart ölçülerde yapılmalıdır Tabiidir ki bu tür bir çalışma profesyonel ney yapımcılarının işidir ve Neyzene büyük kolaylık sağlar Başpâresi kırılan veya deforme olan bir neyzenin, neyi ve başpâresi standart ölçülerde yapılmış ise, Ney Ustası neyi hiç görmeden başpâresini çekip gönderebilir
Neylerini kendi açan neyzenler başpârelerini kamış kalınlığına uymak şartı ile diledikleri ölçüde çekebilirler
NEY TUTUŞ POZİSYONU
Kendinizi yıllardır ney üfleyen bir neyzen gibi farz edip, neyinizin tüm perdelerini (deliklerini) parmaklarınızla kapatarak, neyi dudağınıza götürüp üflemeye çalışınız
Bu aldığınız pozisyonu bozmadan, sizin pozisyonunuzun, aşağıda tarif edilecek 2ayrı tutuş pozisyonundan hangisine uyduğunu tespit ediniz Bu tespit ettiğiniz pozisyon beyninizin istediği tutuş şeklidir
Şimdi aşağıdaki iki pozisyonu ayrı ayrı üçer dörder kere deneyiniz
NEYİN 2 TÜRLÜ TUTUŞ POZİSYONU VARDIR;
1-) SAĞ EL YUKARIDA sol el aşağıda, neyi sol dizinize başpâreyi dudağınızın sol tarafına yerleştirip, üfleyiniz İşte bu üfleme xpozisyonuna; SAĞ ELİMİZİ yukarıda tutup, SAĞ BAŞPARMAĞIMIZLA AŞÎRÂN PERDESİNİ KAPATARAK, vücudumuzun SAĞ tarafına üflediğimiz için SAĞ ÜFLEME POZİSYONU denir
2-) SOL EL YUKARIDA, sağ el aşağıda, neyi sağ dizinize, başpâreyi dudağınızın sağ tarafına yerleştirip, üfleyiniz İşte bu üfleme pozisyonuna; SOL ELİMİZİ yukarıda tutup, SOL BAŞPARMAĞIMIZLA AŞÎRÂN PERDESİNİ KAPATARAK, vücudumuzun SOL tarafına üflediğimiz için SOL ÜFLEME POZİSYONU denir
Yukarıda dikkatlice incelediğiniz bu tutuş pozisyonlarından hangisinde rahat olduğunuzu, Ney üfleyiş pozisyonunuzun bir daha değişmeyeceğini düşünerek tespit ediniz
Çünkü; beynin konuşma merkezi genellikle el kullanımı ile bağlantılıdır Beynin sol ön lobunda bulunma olasılığı çok yüksektir, bu nedenle sağ el kullanma alışkanlığı olan birisi beyinin sol yarısını daha etkin kullanıyor demektir Aynı olay sol elini kullanan için beynin sağ yarısını etkin kullanıyor anlamına gelir Bu nedenle sol elini kullanan birini sağ elini kullanmaya zorlamak konuşma merkezinde yeni uyarılara sebep olacağından, kekemelik gibi konuşma sorunlarına yol açabilir
Artık sorulduğu zaman sağ veya sol üflüyorum demelisiniz
Konserlerde, aynı notayı paylaşacağınız sazende arkadaşınızın, SAĞ üflüyorsanız sağınıza, SOL üflüyorsanız solunuza oturması gereklidir, aksi taktirde notaları rahat göremezsiniz
Ney siparişi verirken SAĞ veya SOL üflediğinizi belirtmelisiniz ki; aşîrân perdesi ona göre açılsın
Neyden rahat ses çıkarabilmek için, önce kullanacağımız nefes devrelerini inceleyelim Nefes devreleri, genç Neyzen adaylarının rahat ses çıkarabilmeleri için abartılı tarif edilmiştir Ancak ileride ustalaştıkça bu devreler arasındaki farklar yok denecek kadar azalacaktır
Birinci Devre: SICAK NEFES;
(Kışın üşüyen elimize üfler gibi derinden yavaşça üflenen nefes)
İkinci Devre: ILIK NEFES;
(Sıcak yemek yerken kaşığımızdaki yemeği soğutur gibi üflediğimiz nefese benzetebiliriz)
Üçüncü Devre: SOĞUK NEFES;
(Mum alevini söndürür gibi üflediğimiz nefes)
Dördüncü Devre: RÜZGARLI NEFES;
(Yanan parmağımızı soğutur gibi üflenen nefes)
Beşinci Devre: ŞİDDETLİ NEFES;
(Mangal ateşini kuvvetlendirmek için üfler gibi, (Literatürde vardır fakat pek kullanılmaz)
Altıncı Devre: ÇOK ŞİDDETLİ NEFES;
Literatürde vardır fakat kullanılmaz, bilgi için ileride şema olarak verilecektir
Bu safhada kullanacağımız nefes ikinci Devre olarak isimlendirdiğimiz ılık nefes tirKüçük bir ayna, bir açısı 30 derece olan gönye, 3 milimetre çapında bir çubuk (tükenmez kalem içi veya radyo antenlerinin kırık bir bölümü vb) yanınızda hazır bulunsunElinize aynayı alarak söylediklerimi aynen uygulamaya çalışınızDudağınızı ıslık çalacakmış gibi yapınızSevimli bir çocuğu öpecekmiş gibi, dudağınızın, biraz daha önde olmasına özen gösteriniz
Bu şekilde "İkinci devre ılık nefes"le ıslık çalmaya başlayınız Ilık nefesi algılayabilmeniz için elinizin üstünü dudağınıza iyice yaklaştırınız Elinizin dudağınıza uzaklığı bir-iki milimetre kadar olsun ve elinizin üstüne ıslık çalar gibi yavaşça üfleyiniz, üflemenin şiddetini, üflediğiniz noktanın ısındığını hissedinceye kadar azaltınız Isı hissettiğiniz anda üflediğiniz nefes, "Birinci devre sıcak nefes" tir Şimdi şiddetini hafif artırıp ıslığınızın rüzgarından hafif bir serinlik hissetmeye çalışınız İşte o andaki nefes de sizin ses çıkarırken kullanacağınız, "İKİNCİ DEVRE ILIK NEFES"tir Biraz daha kuvvetli üfleyerek, elinizin üstünde, üşüten bir rüzgar hissettiğiniz andaki nefes de, "üçüncü devre soğuk nefes"tir Bu nefes devreleri üzerinde birkaç kere alıştırma yapınız
Ney üflerken, dudağınızın ortasındaki açıklık ne kadar yuvarlak olursa, ses o kadar güzel çıkar Tabii ki yuvarlağın çapı da çok önemlidir Neyzen Sadreddin ÖZÇİMİ'nin değişik zamanlarda ney üflerken, dudağının ortasındaki açıklığı defalarca kumpasla ölçerek de tespit ettiğim gibi, ideal açıklığın çapı 3 milimetredir
Sağ üflüyorsanız sağ elinize, sol üflüyorsanız sol elinize aynayı, diğer elinize de 3milimetre çapındaki kalem içini alıp ıslık çalınız Aynadan, dudağınızın ortasındaki açıklığı kontrol edip, hem yuvarlak olmasına, hem de çapının 3milimetre olmasına özen göstererek, birkaç dakika ıslık çalınız Kalem içini, dudağınızın oluşturduğu yuvarlak deliğe oturacak şekilde tutarak, dudağınızın ortasında oluşan açıklığın çapını kontrol edebilirsiniz
Not: Ağızdaki bu 3 milimetrelik açıklık, sesin rahat çıkması ve nefesin ekonomik olarak kullanılabilmesi için tespit edilmiş en doğru şekildir Bu açıklığın 3 milimetreden az olması halinde; Ney'den cılız bir ses çıkacaktır, fazla olması halinde ise çok nefes tüketeceğinizden bir eserin icrasında sık sık nefes almanız gerekecektir ki bu durum eserin fazlaca kesilmesine ve icranın bozulmasına yol açar
Dudağınızın açıklığını sürekli ayna ile kontrol ederek, beş on dakika veya dudak açıklığını kontrolünüze aldığınıza kanaat getirinceye kadar ıslık çalınız
Neyinizin aşîrân perdesini bir bantla kapatınız çünkü ses çıkarma çalışmalarını bu şekilde yapacağızNormal yükseklikte (45cm civarında) bir sandalyeye oturup dik durmaya özen gösteriniz
Sağ üflüyorsanız sol elinizle, sol üflüyorsanız sağ elinizle neyinizi mikrofon tutar gibi başpârenin bir iki santim altından tutarak, sanki içi boş bir boru üfleyecekmiş gibi, sağ üflüyorsanız dudağınızın sol yarısına, sol üflüyorsanız dudağınızın sağ yarısına yerleştirinizNeyinizi yere paralel ve yüzünüze 90 derece olacak şekilde tutunuz
Yukarıdaki ve aşağıdaki resimleri inceleyiniz
Neyinizin başpâresi dudağınıza değer halde iken, aşağıya doğru 30 derecelik açı yaptırınız Bu açıyı gönye ile kontrol ediniz
Sağ üflüyorsanız sola, sol üflüyorsanız sağa doğru 30 derecelik ikinci açıyı yaptırın
İşte Ney üflerken Neyin yüzünüze göre duracağı açı bu şekilde olacağından, ses çıkarma çalışmaları yaparken bu tutuşu korumaya özen gösteriniz
Çok önemli olduğu için tekrar hatırlatıyorum; başpâreyi dudağınızın neresine koyacağınızı daha önce açıklamıştım Daha iyi anlamak için aşağıdaki resimleri dikkatlice inceleyiniz Özellikle başpâreyi dudağınızın dış sınır çizgisinin 1-2 mm iç tarafına koymaya özen gösteriniz
Başpâreyi, Sağ üflüyorsanız dudağınızın ortasından başlayarak sol yarısına
sol üflüyorsanız yine dudağınızın ortasından başlayarak sağ yarısına koyunuz
Daha önce dudağınızın ortasındaki açıklığın 3 milimetre olacağına dikkat ederek, ıslık çalma çalışmaları yapmıştınız, tekrar aynı özeni göstererek ıslık çalmaya başlayınız Islık çalmaya devam ederken, neyinizi yukarıda tarif ettiğim açı ile dudağınıza değene kadar yaklaştırınız Bu arada ıslık çalmaya devam ediniz
Not: Neyden ses çıkarmak için mutlaka ıslık çalınması gerekmez, ıslık çalarken dudağın aldığı şekil ses çıkarmaya çok uygun olduğu için çalışmalarımızı o şekilde yapıyoruz
Başpârenin dudağınıza fazla baskı yapmamasına dikkat ediniz Başpareyi sadece üflediğiniz orta kısmın haricindeki yerlerden hava kaçırmayı önleyecek kadar bastırmalısınız Fazla bastırırsanız dudağınızın yorulmasına ve dudağınızda fiziksel bozulmalara yol açarsınız Başpâre dudağınıza değdiği anda ıslık sesi Ney sesine dönüşür, Ney sesi çıkmadıysa başpâre dudağınıza değer şekilde ıslık çalarken, başpâreyi dudağınızdan kaldırmadan ve Neyinizin açılarını bozmadan, çok yavaş bir şekilde başpâreyi dudağınızla birlikte, 1-2 milimetre sağa, sola oynatarak ses arayınız Bir süre sonra yavaş yavaş ıslık sesinin Ney sesine dönüştüğünü göreceksiniz Tabiidir ki ıslığınızın Ney sesine dönüşmesi birkaç denemede olabileceği gibi birçok denemeden sonra da olabilir Bu denemeler esnasında Neyinizin aşîrân perdesinin kapalı olacağını ve 2 Devre ılık nefes kullanacağınızı tekrar hatırlayınız
Neyinizin arkasındaki aşîrân perdesi kapalı, önündeki tüm perdeler açık ve 2 Devre ılık nefes üfleyerek bulduğunuz bu ses, portenin 4 çizgisindeki RE (NEVÂ) sesidir
alıntıdır
