Yunan Felsefesinin Karşısına Çıkan Ana Problemler

Son güncelleme:
  • felsefe dersleri - yunan felsefesi - yunan felsefe görüşleri - varlığın kaynağı - varlık felsefesiHerakleitos evrenin temelinin «değişme» ve oluş olduğunu söylemişti. Elea okulu ise buna taban tabana karşıt bir fikir ileri sürerek değişme ve oluşu varolmayan bir şey bir «dışgörünüş» bir «aldatmaca» olarak görmüş; asıl varlığın değişmeyen tek bir varlık olduğunu söylemişti.

    Bu iki karşıt görüşten sonra. Yunan düşüncesinin her iki görüşü de aşarak daha yüksek bir senteze (bireşime) varması gerekiyordu. Bu görüşlerin içindeki doğru yanları yeni ve daha yüksek bir düzeyde kaynaştırmak zorunluydu. Bundan ötürü Herakleitos ve Elea okulundan sonra Yunan felsefesinin karşısına çıkan başlıca soru «temel varlık değişme ve oluş haline nasıl geçiyor; anamadde ya da cevher çokluk ve farklılık haline nasıl dönüşüyor?» sorusudur. Klasik felsefe terimleriyle aynı soruyu şu şekilde dile getirebiliriz: «Varlıktan oluş nasıl ortaya çıkmaktadır?» «varlık'tan oluş'u nasıl açıklamak gerekir?».

    Parmenides'in duyular dünyasını hiçe sayan ve soyut nitelik taşıyan «bir ve değişmez» varlığını olduğu gibi kabul edemediği halde; anamadde ya da cevher kavramından da vazgeçemeyen ve tabiat olaylarını önemle ele aldığı için bilıimsel açıklamalar yapmaktan vazgeçemeyen ve «değişme» ile «oluş»a büyük önem veren yunan düşüncesinin bu ana probleme verdiği cevabı Empedokles'in Demokritos'un ve Anaksagoras'rn felsefelerinde buluyoruz.


    EmpedoklesDernokritos ve Anaksagoras'ın bu probleme Verdikleri cevaplar nelerdi?

    Sicilya'nın güneyinde bulunan Agrigentum'da yaşamış olan Empedokles (İ.Ö. 492-432) Elea okulunun düşüncelerini gözönünde tutarak değişmeyen dört anamaddenin (unsurun) varolageldiğini söylüyordu. Herakleitos'un değişme kavramını da önemsediği için bu unsurların birbirlerine karışarak oluş ve çokluğu; duyuların bize tanıttığı fenomenler dünyasını ortaya koymuş olduklarını ileri sürüyordu. Bu dört unsur (toprak su ateş hava) her zaman varolagelmişlerdi yani bunlar ezelden beri varolan gerçeklerdi; bir¬birlerinden bağımsızdılar ve birbirlerinden türemiyorlardı.

    Empedokles «sevgi» ve «çatışma» adını verdiği iki kuvvetin bu unsurları birleştirdiğini ve ayırdığını söylüyordu. Bu unsurlar birbirine dönüşemiyordu yani birisi öteki haline gelemiyordu ve bunların kendilerinde herhangi bir değişiklik de ortaya çıkamıyordu. Evrendeki varlıkların sonsuz çeşitliliği bu «temelunsurlar»ın şu ya da bu ölçüde birbiriyle karışmasının sonucuydu. Demek ki Empedokles oluş ve değişmeyi sadece yer değiştirmenin (unsurların yer değiştirerek birbiriyle karışmasının) sonucu olarak görüyordu. Ve bundan ötürü Empedokles tabiat varlıklarını ve olaylarını içten gelen canlı ve dinamik bir değişmeyle değil; mekanik bir değişmeyle açıklıyordu.

    Asıl varlığın kendisinde yani dört unsurda kendi kendine değişikliğe yol açacak bir dinamiklik ve canlılık yoktu; bunlar her zaman hareketsiz duran anamaddelerdi. Ama Empedokles oluş ve değişmeyi de inkâr etmediği ve bunları açıklamak zorunda olduğu için bu unsurların yanına onları hareket ettiren bir kuvveti koymak zorunda kalmıştı. Bunu yapmasaydı duyuların bize gösterdiği değişmeyi oluşu farklılığı ve çokluğu açıklayamazdı. Anamaddeleri (unsurları) harekete getiren bu kuvvet Empedokles'e göre iki yönlüydü. Bu yönlerin birincisi «itici» ötekisi «birleştiriciydi. Başka bir deyişle «sevgi» ve «düşmanlık» bu unsurları kimi zaıman birleştirip kimi zaman ayırarak evrendeki varlıkların çokluğunu çeşitliliğini değişmeyi ve oluşu meydana getiriyordu. Böylece Empedokles Elea okulunun «tek varlık»ı ile Herakleitos'un «çokluğunu» ve değişmesini uzlaştırmaya çalıştı.

    İonia'da Abdera'da yetişmiş olan Demokritos (I.Ö. 460-370) ise Elea okulu ile Herakleitos'un felsefelerini «atomculuk» diye ün salan görüş içinde uzlaştırmaya çalışmıştır. Hayatı hakkında kesin bilgilere sahip olmadığımız Leukippos'un Demokrîtos'a öğretmenlik ettiği söylenir. Atomculuk anlayışına göre varlığın aslı belli bir zamanda ortaya çıkmamıştır yok olamaz değişemez ve her zaman nasılsa öyle kalır. Bu temel varlık yani anamadde sayıları sonsuz olan ve nitelik bakımından aralarında fark bulunmadığı halde nicelik bakımından farklı olan parçacıklar yani atomlardır. Atomlar yer kaplarlar ama bölünemezler.

    Birbirlerinden sadece hacim biçim ve ağırlık bakımından farklıdırlar. Atomların niteliksel bir değişmeye uğramaları mümkün değildir. Bundan ötürü evrendeki varlıkların çokluğu ve çeşitliliği bu atomların kendi içinde gerçekleşen dinamik bir değişme ile açıklanamaz. Evren içindeki çokluk ve çeşitlilik bu atomların biçimleri duruşları ve yanyana geliş düzenleri ile yani çeşitli birleşme düzenleri ile açıklanabilir. Dikkat edilecek olursa atomcular da Miletos'lu filozoflara ve Herakleitos'a karşıt olarak tıpkı Empedokles gibi mekanik bir tabiat görüşü ileri sürmektedirler.

    Atomlar mekân içinde çeşitli hızlarla ve kendiliklerinden hareket ederler. Birbirleriyle karşılaşmalarından ve yığılmalarından çeşitli unsurlar ve nesneler meydana gelir. Evren atomların çarpışmalarından ve birbirleri üzerinde gösterdikleri etkilerden ortaya çıkmıştır ve bu zorunlu olarak böyle olmuştur. Demek ki evrende mekanik kanunlar ve zorunluk hâkimdir. Ruh da atomlardan yapılmıştır. Bu açıklamalar Demokritos'un ilkçağda yaşayan en tutarlı ve bilinçli maddeci (materyalist) olduğunu gösteriyor. Çünkü Demokritos bütün varlığı maddî parçacıklarla ve bunların mekanik bir şekilde birleşmesiyle açıklıyor ve bu birleşmenin kendi içinde bir zorunluk taşıdığını dıştan herhangi bir amaca ya da etkiye göre olmadığını yani kendiliğinden gerçekleştiğini söylüyor. Bu bakımdan Demokritos'un görüşleri felsefe ve bilim tarihinde birçok kere yeniden ele alınarak değerlendirilmiş ve etkili olmuştur.

    Atomculuğun babası olan Demokritos ahlâk felsefesi ile de ilgilenmiştir. Demokritos'a gelene kadar yunan felsefesinde tabiat felsefesi (varlıkların kaynağı nedir? sorusu) ağır basıyordu. Oysa bu filozof insanoğlunu doğru ve mutlu bir hayata ulaştıracak kuralların ve ilkelerin ne olduğu sorusunu da önemle ele almıştır. Demokritos'a göre insan ruhunun dingin (sakin) ve yatışmış bir halde bulunması doğru ahlâklı ve mutlu bir hayatın temelidir. Ruh bu çeşit olumlu bir durumda bulunursa insanlar iyilikten sevinç duyarlar tad alırlar ve kötülüğü düşünmezler bile. Ruhun bu durumda bulunmasını daha doğrusu ruhun bu duruma ulaşmasını sağlayan şey ise korkulardan batıl inançlardan sıyrılmış olmamızdır. Korkulardan ve batıl inançlardan ise ancak bilgelikle bilgiyle sıyrılabiliriz.

    Herakleitos ve Elea felsefelerinin ortaya koyduğu problemlerin çözülmesi yolunda çaba harcamış ve yenilikler getirmiş bir düşünür de Ege bölgesinde bulunan Klazomenai'de yetişmiş olan Anaksagoras'dır. (i.ö. 500 yıllarında doğmuştur). Anaksagoras bütün varlıkların başı belli olmayan zamanlardan beri varolagelmiş unsurların bir araya gelmesinden ve ayrılmasından doğduğunu ileri sürmüştür. Ama Anaksagoras da Empedokles ve Atomcular gibi bu unsurların (anamaddelerin) nasıl harekete geçtiğini ve çeşitli varlıkları nasıl meydana getirdiğini açıklamak zorundaydı. Anaksagoras Empedokles'e uyarak «sevgi» ya da «düşmanlık» gibi kuvvetlerin unsurları harekete geçirdiğini ya da Demokritos gibi atomların mekânda kendi kendilerine hareket halinde bulunduklarını ve mekanik bir şekilde bir araya geldiklerini ya da ayrıldıklarını söylememişti.

    Anaksagoras'a göre varolanların temelini teşkil eden unsurları harekete geçiren ve böylece evrende gördüğümüz çokluğu değişmeyi ve oluşu doğuran şey «varlığı yoğuran varlığa şekil veren bir akıldı» yani kendi deyişiyle «Nous»tu. Evrenin amacını «Nous» belirlemişti; onu belli bir düzene göre oluşturmuş şekillendirmiş ve meydana getirmişti. «Nous» kendiliğinden etkin olan ve hareketin temelini sağlayan varlıktı. Anaksagoras'ın «Nous»u tamamen gayrî maddî bir güce benzemektedir. Bununla birlikte filozofun bu gücü yine de maddî bir şey gibi düşündüğünü belirtmeliyiz. «Nous» iyice incelmiş bir maddedir. Filozof evrenin şekillenmesini şöyle açıklıyor: «Sayıları sonsuz ve hacimleri artık bölünmeyecek kadar küçük olan nesneler hep bir arada bulunuyordu; o zaman 'nous' ortaya çıktı ve onları bir düzene soktu.» Anaksagoras'ın unsurları meydana getirdikleri nesnelere benzeyen ve sonsuz derecede küçük «tohumlandır. Evrendeki nesnelerin sayıları sonsuz olduğu için bu «tohumların» (anamaddelerin) sayıları da sonsuzdur.


    alıntı
0 0 0