İnsanın kendini çaresiz hissetmesi
Son güncelleme:
-
İnsanın kendini çaresiz hissetmesi ne demektir, ben bilirim; bu duyguyu çocukluğumda, gençliğimde sık sık yaşadım. Şimdi de ara sıra bu duyguyu yaşıyorum, ne var ki, artık şimdi bu duyguyu yaşarken ne yaşadığımı biliyorum ve beni kahredip, kedere, utanca boğmasına izin vermiyorum. Yaşamımın denetimini elime aldım.
Çaresizlik duygusunun altında ne yattığını keşfetmem yıllar aldı ve artık bilimsel olarak tüm süreci gözleyebiliyorum. Bu kavramı anlamam da Amerikalı meslektaşım Martin Seligman’ın çok büyük katkıları oldu.
Martin Seligman çocukluktan insanların çektiği ruhsal acıları gidermeye yardımcı olacak bir meslek seçmeyi istermiş ve psikolojiye bu nedenle girmiş. Deneysel psikoloji alanını seçmiş ve dönemin en tanınmış öğrenme kuramcılarından Richard L. Solomon’un laboratuvarında çalışmaya başlamış.
Yüksek lisans ve doktora öğrencileri laboratuvarda korkunun sorun çözmede, ortama uyum sağlamada ne gibi bir etkisi olduğunu inceliyorlarmış. Bu çerçevede Pavlov’un klasik şartlama tekniği ile köpekleri eğitiyorlarmış: yani bir köpeği bir kafese koyuyorlarmış; önce zil sesi veriyorlar ve birkaç saniye sonra da şok veriyorlarmış. Kafesin kapısı kapalı olduğu için köpek kaçamıyor, ister istemez şoka maruz kalıyormuş. Köpek şokun zil sesinden sonra şok geleceğine iyice şartlandıktan sonra, ikinci aşamaya geçiliyormuş. İkinci aşamada kafese bir bölüm ekleniyor ve eğer zil sesinden sonra kafesin o yeni bölümüne geçerse köpek şoktan kurtuluyormuş.
İkinci aşamada köpeklere şok verilmiş, ama köpekler beklendiği gibi hoplayıp, zıplayıp kaçarak güvenli bölgeye geçmemişler; oldukları yerde donup kalmışlar ve inleye inleye şoku yemeye devam etmişler. Deneyi yapanlar bu köpeklerde bir bozukluk olduğunu düşünmüşler; yeni köpekler getirip deneyi onlar üzerinde de denemişler, ama aynı sonuçları almışlar.
Psikoloji köpeklerin bu durumunu nasıl açıklayabilir? Psikolojinin birçok dalları var, değişik yaklaşımlar kullanırlar. Davranışçı yaklaşım gözlenebilir, ‘ölçülebilir değişkenler’ üzerine kurulu bir psikoloji bilimi tanımlamak ister ve ‘zihin’, ‘akıl’ gibi ölçülemez gördüğü kavramları kullanmaz. Ama yeni gelişmiş olan bilişsel psikoloji yaklaşımı ‘algılama, bilme, düşünme, karar verme’ süreçlerini inceler. Davranışçı yaklaşımla köpeklerin durumunu açıklamak mümkün gözükmüyor. Çünkü köpek aklını kullanıyor ve davranıcı psikoloji için akıl diye bir şey yok, söz konusu olamaz. Ortaya çıkan sonucu başka türlü açıklamak mümkün değil: İnsan diline dökecek olursak bu deneyimden geçmiş köpek diyordu ki, “ne yaparsam yapayım, bu şoktan kaçış yok, bu şoku yemek benim kaderim; elektrik şokundan kaçış mümkün değil.” Yani köpekler öğrenilmiş çaresizlik (learned helplessness) sergiliyorlar. Bu kavramı deneysel zeminde böyle tanımlayan Martin Seligman insan düşüncesine önemli bir katkıda bulunmuş oldu. Böylece yaşamda yer alan önemli bir olayı deneysel olarak anlamak imkanına kavuştuk. Özetlersek: köpekler deney içinde çaresizliği öğreniyordu. Bu öğrenmenin sonucu şok verilince kaderine razı oluyor, çaresizlik içinde çilesine katlanıyor, ikinci şok verilinceye kadar orda bekliyordu. Yapacağı bir şey olmadığını öğrenmiş durumdaydı.
Acaba bu sadece köpeklere özgü bir olay mı? Aynı araştırmacı ve arkadaşları çok değişik hayvan türleri üzerinde yaptıkları deneylerde benzer sonuçlar elde ettiler. Şok içermeyen benzer deneyler insanlarla da yapıldı ve insanlarda da aynı çaresizlik halinin oluştuğunu gözlemlediler. Evet köpeklerde gözlenen olayın adı konmuştu: öğrenilmiş çaresizlik.
Bugün biliyoruz ki insanlarda karamsarlık, umutsuzluk, keder, depresyon bu temel üzerine inşa ediliyor. Bir kişide bu duyguların sürekliliği akıl hastalığına yol açıyor.
Martin Seligman ve arkadaşları zaman içinde şunun da farkına vardılar: çaresiz olmayı öğrenmiş hayvanlara yeni deneysel koşullar altında bir şeyler yapabileceği öğretilebiliyor; çevresini kontrol etmeye başlayan hayvan çaresizlik duygusundan kurtuluyor, bu duygunun tam zıttı olan becerinin ustalaşması anlamında ‘ustalık’ duygusunu sergilemeye başlıyor.
Umutsuzluk, keder, çaresizlik duyguları içinde hayata küsmüş insanlarla yapılan çalışmalar, kimyasal ve hormonal dengesizliklerden kaynaklanan bozukluklar bir yana bırakılırsa, bu insanların geçmişlerinde çaresizliği öğrendiklerini gösteriyor. Bu insanlarla yeni bir süreç içinde ‘ustalık’ çalışmaları yapılıp, yaşamlarını denetleyebilecekleri öğretildiğinde kederli, umutsuz insanlar, neşeli umutlu insanlar haline gelebiliyor.
Çocukların içinde yetiştikleri ortamların ne kadar önemli olduğunu düşünmeye başladınız değil mi? Ben de düşünmeye başladım: o nedenle size iki soru soracağım:
1- Sizin içinde yetiştiğiniz ortam da dâhil olmak üzere, gördüğünüz bildiğiniz, genellikle şahit olduğunuz durumlarda daha çok ‘çaresizlik’ mi, yoksa ‘ustalık’ mı öğretiliyor? Sadece genel izleniminizi istiyorum; çok keskin bir istatiksel bilgiye ulaşmak mümkün değil.
2- Bu yetişme ortamlarında, ‘kız’ ve ‘erkek’ çocukları aynı tarzda mı yetişiyor? Yoksa farklı modeller mi uygulanıyor, yani kızlara ‘çaresizlik’ modelinde yetişirken, erkeklere ‘ustalık’ mı öğretiliyor?
Doğan Cüceloğlu (18.11.2012)
