Kadına Yönelik Şiddet Söylemine Bakış

Ay Kız · 2012-04-29T13:54:56+02:00

islamın şiddete bakışı makale örneği - islamda kadına yönelik şiddet söylemi makale - islamiyette kadın hakları - kadına şiddet günahmı - islamiyette kadın ve erkek İSLAM DÜŞÜNCESİNDE KADINA YÖNELİK ŞİDDET SÖYLEMİNE BİR BAKIŞ Ondokuz Mayıs Ünviversitesi İlahiyat Fakültesi Hadis Anabilim Dalı Başkanı. Osman GÜNER Yaşadığımız çağ, modern insanın geleneksel değerlerden önemli ölçüde koptuğu ve yerine günün koşulları gereğince farklı yaşam deneyimlerini esas aldığı bir zaman kesiti olma özelliğini taşımaktadır. Modern hayat, bir taraftan insanoğluna bazı kolaylıkları ve farklı yaşam seçeneklerini sunarken, diğer taraftan da 'insan oluş'a dair bir takım değerlerin buharlaşmasına neden olmaktadır. Bu bağlamda bize sunulan bazı güncel imkanlar yanında, insanlar arası ilişkiye dair erdemlerin, toplumsal yaşamın dinamikleri olarak görülen dayanışma örüntülerinin ve dinen yaşanılması öngörülen manevi atmosferin önemli ölçüde örselendiğini görmek kaçınılmaz olmuştur. Güncel basında hemen her gün görmeye alıştığımız aile dramları, kapkaç vurgunları, töre cinayetleri, kadın ve çocuklara yönelik şiddet ve hasılı benzer felaket haberleri neredeyse sıradan hadiseler haline gelmiştir. Hiç şüphesiz bu olayların nedenleri sorgulanırken bunları tek bir sebebe irca etmek doğru değildir. Sorunun hem dinî ve kültürel, hem sosyal ve psikolojik, hem de küresel boyutlarının bulunduğunu söylemek daha gerçekçi bir yaklaşım olsa gerektir. Ancak şunu hemen ifade etmek gerekir ki, esasen sorun(lar)ın temelinde bireysel olarak insandan başlamak üzere beşerî ve toplumsal bilinç zafiyetinin yattığı açık bir gerçektir. Gerek maddî, gerekse manevî yönüyle iyi eğitilmemiş birey ve toplumlarda böylesi şuursuz davranışlar ve suç görüntüleri geçmişten günümüze hep olmuş ve olmaya da devam edecektir. Biz bu makalemizde, Kur'an ve hadislerde yer alan kadına yönelik bazı metinleri ve uygulamaları göz önüne alarak sorunun temelinde veya çözümünde İslam kültürünün ne denli rol oynadığını değerlendirmeye çalışacağız. Kuşkusuz daha kapsamlı olmayı gerektirecek bu denli önemli bir konuyu bir makale çerçevesinde ele almanın zorluğunun da farkında olarak İslam kültüründe kadına bakışı bir yönüyle yansıtmayı hedefliyoruz. Meselenin Güncel Boyutu Burada konunun yaşadığımız toplumda hangi boyutlarda olduğunu birkaç cümle ile de olsa güncel yaşamdan bazı anekdotlar aktararak göstermek uygun olacaktır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kadın Sorunlarını Araştırma ve Uygulama Merkezi'nce kadının toplum ve aile içindeki yerinin ve konumunun tespitine yönelik yapılan bir araştırmanın sonuçları oldukça dikkat çekicidir. Diyabakır'ın 97 köyünde yaşayan 472 kadınla yüz yüze yapılan bu araştırmanın verilerine göre, kadınların % 30'unun 15 yaşın altında, % 43'ünün de 14-18 yaş arasında evlendirildiği, ilk doğumlarını bu yaşlarda yaptıkları ve çevrelerinde töre cinayeti ve intihar olaylarının oldukça yaygın olduğu anlaşılmaktadır. Araştırmada yöneltilen "Yakın çevrenizde töre cinayeti işlendi mi?" sorusuna % 6,4'ünün "evet" dediği, bu köylerdeki 19 kadının "namus meselesi" yüzünden töre gereği yakınları tarafından silahla, boğularak, damdan atılarak veya taşlanarak öldürüldüğü ileri sürülmektedir. Yine "Yakın çevrenizde intihar olayları yaşandı mı?" sorusuna ise, kadınların % 14'ü "evet cevabını vermişlerdir. Esasen bu gibi olayları artırmak ve hatta daha müessif olanlarını tespit etmek mümkündür. Ancak burada dikkati çeken bir hususa işaret etmekte fayda var. O da şu, gerek kadınlara ve gerekse çocuklara yönelik bu tür şiddet olayları, sadece bizim gibi halkı Müslüman toplumların ve bu günün problemi değildir. Bu olaylar hemen her toplumda görülebilmektedir. Modern Batı dünyasında da aile içi şiddet, oldukça yüksek oranda görülen bir hadisedir. Nitekim Belçika'da kadınlara yönelik şiddet ile ilgili olarak 1997'den bu yana başlayan bir çok yasama ça lışmasına rağmen, kadınların aile içi şiddet ile ilgili şikayetlerinin büyük çoğunluğunun bir dava ile sonuçlanmadığı görülüyor. Polis aile içi şiddet kayıtlarını diğer saldırganlık türlerinden ayrı tutmaya çok yakın zamanda başladığından, şimdilik resmi şikayetler konusunda net istatistiksel rakamlar veremiyor. Bununla birlikte, 1998'de yapılan bir çalışma; kadınların % 50'sinden fazlasının aile içi şiddete maruz kaldığını, bunun da % 30'unun eşleri tarafından uygulanan şiddet biçiminde olduğunu gösterdi.2 Dünya Sağlık Örgütünün 7 yıl süren çalışması sonucunda yayınladığı bir raporda, Batı'da her 6 kadından birinin aile içi şiddete maruz kaldığı belirtilmektedir. Yine istatistiklerin verdiği bilgilere göre, Batı'da Müslüman toplumlara göre aile içi şiddet oranı daha fazladır. Bu da meselenin sadece dini boyutlu olmadığını ya da sorunun dinî bir yönlendirmeden kaynaklandığına ilişkin bir değerlendirme yapılamayacağını göstermektedir. Esasen genelde bu tür meseleler çoğu kez dinle ve dindarlıkla bağlantılı olarak değerlendirilir ve gerek izah ve gerekse çözüm çoğunlukla tek bir boyuta indirgenerek aranmaya çalışılır ki, bunun yanıltıcı ve sorunun halli için yetersiz bir yaklaşım denemesi olduğu açıktır. Kadına Yönelik Şiddet Söyleminin Tarihsel Boyutu: İslam geleneğinde kadının konumu ve kadına yönelik sorunların çözümü konusuna geçmeden önce, İslam'ın doğduğu coğrafyada Arap toplumunun genel yapısı içerisinde kadın ve özellikle kız çocukları hakkındaki telakkilere kısaca bakmakta yarar vardır. Kaynakların bize verdiği bilgiler, Cahiliye dönemi Araplarının kız çocuğuna karşı takındıkları tavrın, sosyal bir yara ve hatta açık bir cinayet şekline dönüştüğünü göstermektedir. Kız çocuğu ailede bakımı ve büyütülmesi istenilmeyecek kadar değersiz bir meta ve sosyal yönden varlığı utanç duyulacak kadar sorun edinilen bir konuma düşmüş durumdaydı. Nitekim Kuran-ı Kerim'de de işaret edildiği gibi, ekonomik ve sosyal endişelerle öldürülen bu çocukların durumu, adeta toplumun yüzkarası haline gelmişti. Kur'an-ı Kerim, Câhiliye toplumundaki bu talihsiz olayı çok dramatik bir üslupla dile getirir: "Onlardan birine bir kızının dünyaya geldiği müjdelenince, öfkesinden ve üzüntüsünden, yüzü mosmor kesilir. Müjdelendiği bu kötü haberin etkisiyle utanıp eşinden dostundan saklanmaya çalışır. Şimdi ne yapsın: Hor, hakir, itilip kakılan bir bela olarak onu hayatta mı bıraksın, yoksa toprağa mı gömsün, ne yapsın? diye kara kara düşünür! İslam'ın doğuşu sonrasında, daha önce bu tür bir bahtsızlığı yaşamış olan bazı sahabiler, kız çocuklarını nasıl diri diri toprağa gömdüklerini anlatarak o gün yaptıklarını büyük bir bilinçsizlik olarak esefle hatırlarlardı. Hz.Peygamber de duyduklarından etkilenir ve göz yaşlarını tutamazdı. Nitekim sahabeden biri O'na kendi öz evladını nasıl gömdüğünü şöyle anlatmıştı: "Ey Allah'ın Elçisi! Biz Cahiliye döneminde putlara tapan ve çocuklarımızı öldüren bir millettik. Bir kızım dünyaya gelmişti. Konuşacak çağa ulaşmış, sesini duyunca sevinir mesut olurdum. (Toplumsal baskıyla olsa gerek) Bir gün onu yanıma çağırdım ve peşim sıra götürdüm. Sonunda bir kuyunun başına geldik. Kızımın hiçbir şeyden haberi yoktu. Kuyunun başında elinden tuttum ve oraya doğru attım. Duyduğum en son sözü, "Babacığım, babacığım!" diye yankılanan çığlığıydı!!!" Bu olayı her dinleyişinde Allah Resûlü göz yaşlarına boğulur ve sakal-ı şerifi ıslanıncaya kadar ağlardı. Resûlü Ekrem (a.s.) buna rağmen adamı: "(Şunu iyi bil ki) Allah (c.c.) Câhiliye'de işlenen kötülük (ve günahları) silmiştir. Sen bundan böyle iyi şeyler yapmaya devam et!" diyerek teskin etmişti. Tarihçi İbn Habîb'in (v.245) naklettikleri de bunu desteklemektedir. Onun bize aktardığına göre, kimi Araplar yoksulluk korkusuyla kızlarına bu zulmü yaparken, Zühre b. Kilâb gibi kimi zenginler de peş peşe üç erkek çocuğu öldüğü için sonradan doğmuş olan kızını diri diri toprağa gömmüştü. Câhiliye devrinde bazı kimseler, fuhşa düşebilecekleri korkusuyla veya evde kalıp da ailesine yük olması endişesiyle kız çocuğuna babalık yapmayı bir utanç vesilesi olarak görürdü. Makalemizin başında da değindiğimiz günümüz örnekleri de gösteriyor ki, Cahiliye'nin üzerinden on beş asır geçmiş olmasına rağmen, yaşadığımız coğrafyada benzer bazı gerekçelerle ve sözde töre bahane edilerek masum kız çocuklarına reva görülen tecavüz ve cinayet olayları, günümüzde yaşayan kimi insan topluluklarının hala modern dönemde 'cahiliye'yi yaşadıklarını göstermektedir. Yüzyıllar geçse de insanî erdemlerden nasibini almamış, bilinç yoksunu birey ve toplumlar, bu karanlık dönemin izlerini sürmekten kendilerini alamamaktadırlar. Yine insanî hiçbir gerekçeye dayanmadığı halde sadece heva ve hevesinin kölesi olmuş günümüz modern insanı, hiç acımadan Yüce Yaratıcı'nın can bahşettiği doğacak masum bir yavruya kıyma ve cinayet anlamı taşıyan kürtaj gibi yüz kızartıcı bir eylemin esiri olmaktan kendini kurtaramamıştır. Cahiliye insanı, her ne kadar kaynaklarda aktarılan ve istisna kabilinden sayabileceğimiz bazı tecrübeler, aksine bir kanaati desteklemiş olsa da, genel olarak bakıldığında kadına değer vermez ve adeta onu alelade bir meta gibi görürdü. Kız çocuklarına reva görülen cinayet ve aşağılama görüntüleri de, esasen temelde "kadın oluşa" yönelik Cahiliye dönemi telakkisinin bir vakıa olduğunu göstermektedir. İslam öncesi dönemde kadına karşı takınılan bu aşağılama tavrı konusunda Hz. Ömer'in (r.a.) şu sözleri de meseleyi tüm açıklığıyla ortaya koymaktadır: "Biz Cahiliye döneminde kadınları bir şey yerine koymazdık. İslam gelip de Allah onlar (la iyi ilişkiler kurmamız konusunda bizi) uyarınca, onların da bizim üzerimizde hakları olduğunu anladık.." Hz.Ömer'in bu sözleri İslam öncesi kadının konumuna ilişkin bir itiraf niteliğindedir. Hatta Hz.Ömer'in kadınlara ve özellikle de kızı Hz.Hafsa'ya, Peygamber (a.s.)'a karşı daha itaatkar olması yönündeki kendine özgü ikazının, Peygamber (a.s.) tarafından munis bir eda anlamına gelecek hafif bir tebessümle karşılanması, Ömer (r.a.)'ı haddinden fazla hayrete sevk etmiş olmalıdır. Ayrıca Hz. Ömer'in oğlu Abdullah'ın (r.a.) şu sözleri de, bize asrı saadet döneminde kadının kazandığı konumu ve sonrasındaki yaklaşıma dair önemli bir mukayese imkanı sunmaktadır: "Biz Peygamber (a.s.) zamanında hakkımızda bir vahiy inmesinden korktuğumuz için kadınlara söz söylemekten, haklarını çiğnemekten ve onlara sert davranmaktan sakınırdık. Ne zaman ki, Peygamber (a.s.) vefat etti, biz de artık onlara karşı çok (kırıcı ve yıkıcı) sözler söyler olduk ve onlar hakkında kusurumuz arttı." Konuyla ilgili araştırması bulunan Rıza Savaş ilgili eserinde, Cahiliye devrinde çeşitli alanlarda başarılı olmuş kadınların bulunduğu ve hatta zaman zaman erkekleri de geride bırakarak öne çıktıklarına işaret etmektedir. Buna göre, Mekke'de okuma yazma bilen, Ukaz panayırında erkeklerle beraber imtihan edilen ve tıbbî konularda önemli yere sahip kadınların bulunduğu anlaşılmaktadır. Şârihler, hadisin bu kısmının Nîsâ suresinin 4/19. ("Ey iman edenler! Kadınları zorla miras olarak almanız helâl olmaz. Çok belli bir fuhuş işlemedikçe onlara verdiğiniz mehrin bir kısmını ele geçirmek için onları sıkıştırmanız da size helâl değildir.Onlarla hoşça, güzelce geçinin") ayetine işaret ettiği kanaatindedirler, bk. Kastalânî, İrşâdü's- Sârî Lişerhi Sahîhi'l-Buhârî, XII/646. Gerek Hz.Ömer'in ve gerekse oğlu Hz.Abdullah'ın bu sözleri, o günün Arap toplumunda kadına layık görülen konumun keyfiyeti ile İslam'ın doğuşu sonrasında yaşanan gelişmeleri ortaya koymaktadır. Bununla birlikte "kadın oluşa" böylesi bir konum belirlemenin arka planında yatan bir yoruma da işaret etmeden geçemeyiz: Esasen kültürel ve toplumsal pek çok nedene işaret etmek mümkün olmakla birlikte, belki de bu yaklaşımın temelinde Arapların göçebe hayatı sürmesinin önemli bir rolü olsa gerektir. Zira hayatın zorlukları karşısında sürekli yer değiştirmek zorunda kalan ve kendilerini başka kabilelere saldırarak ganimet elde etme mecburiyetinde hisseden bu göçebe toplulukların, muharip sınıftan olmayan ve daha ziyade tüketici olarak gördükleri kadına ikinci sınıf insan muamelesi yapmaları şaşırtıcı olmamalıdır. Bu tespit bize, kadın erkek ayrımı yapmaksızın insanı yaratılmışların en mükemmeli olarak vasıflandıran anlayışın aksine, onu makyavelist (çıkarcı) bir anlayışla ekonomik bir obje olarak gören ve her halükarda bazı ahlakî ve manevî erdemlere sahip olabileceği tasavvuruna önem vermeyen bir anlayışın, tıpkı günümüzde olduğu gibi, Câhiliye toplumunda da egemen olduğunu göstermektedir. Esasen meselenin özünün, tüm açıklığıyla bu noktada odaklaştığı anlaşılmaktadır. İslam Düşüncesinde Kadına Yönelik Şiddet Söylemi Öncelikle ifade etmeliyiz ki, İslam dini, gerek İslam öncesi Arap toplumundaki dinî anlayış ve gerekse yerleşmiş örf ve adetlere nispetle kadının sosyal, ekonomik ve hukukî konumunda çok önemli değişiklikler yapmıştır. Her şeyden önce Kur'an-ı Kerim, insan olması bakımından kadını erkekle eşit bir varlık olarak kabul etmiştir. Yüce Allah, insanların birbirleriyle kaynaşıp daha huzurlu ve mutlu yaşamaları için erkek ve kadını birbirlerine eş olarak yaratmıştır: "Kaynaşmanız için size kendi (cinsi)nizden eşler yaratıp aranızda sevgi ve merhamet peyda etmesi de O'nun (varlığının) delillerindendir. Doğrusu bunda, iyi düşünen bir kavim için ibretler vardır." İslam'da, Yahudi ve Hıristiyan teolojilerinde kabul edildiği gibi, ilk kadın tarafından işlenen ve erkeğin de işlemesine sebep olunan aslî günah anlayışı yoktur. Kur'an, Hz. Âdem'le Hz. Havva'nın şeytan tarafından müştereken kandırılarak günaha meylettiklerinden bahseder. Dolayısıyla İslam'da, feminizme zemin oluşturacak kadın karşıtı bir söylem yoktur. Erkek olsun, kadın olsun her doğan çocuk günahsız doğar ve masum kabul edilir; sonradan işlediği günahlardan dolayı sorumlu tutulur. Hadis ve sünnette de geçtiği üzere, Hz. Peygamber'in kadınlara yönelik sözleri ve uygulamaları, Kur'an'da belirtilen bu çizgiye uygun düşmektedir. Kadınlar her zaman O'nu, sorunlarıyla ilgilenen, eşleriyle olan anlaşmazlıklarda ara buluculuk yapan, haklarını koruyup kollayan, erkeklere eşlerine iyi davranmalarını öğütleyen ve kendi yaşantısıyla da buna örneklik eden sıcak bir dost ve koruyucu olarak bulmuşlardır. Peygamber (a.s.)'ın beyan ve uygulamalarında bu tavrın örneklerini tüm ayrıntılarıyla görebilmek mümkündür. Nitekim O (a.s.): "Sizin en hayırlınız, eşlerine karşı en iyi davrananlarınızdır. İçinizde eşlerine karşı en iyi davrananız da benim."17 diye buyururken hem bizatihi kendisinin kadınlara karşı gösterilmesi gereken hayırhahlığa örnek teşkil ettiğini, hem de ashabının buna uygun davranışlar geliştirmesini öngörmektedir. Aynı şekilde Allah Resûlü'nün insanlığa son seslenişi ve vasiyeti olarak irat ettiği Veda Hutbesi'nde de kadınlara yönelik davranışlar konusunda ashabını şöyle uyarmıştır: "Ey İnsanlar! Kadınlarınızın sizin üzerinizde hakkı bulunduğu gibi, sizin de onlar üzerinizde hakkınız vardır: Sizin onlar üzerindeki hakkınız, sizden başka bir erkeğe döşeğinizi çiğnetmemeleri (namusunuzu korumaları) ve sizin hoşlanmadığınız herhangi bir kimseyi, izninizin dışında evlerinize almamalarıdır. Kadınlara en güzel şekilde davranın; zira onlar sizin himaye ve korumanız altına girmiş kimselerdir. Sizler onları Allah'ın bir emaneti olarak aldınızKadın (hak)lar(ına riayet) konusunda Allah'tan korkun. Ve onlara karşı en güzel tarzda muamele edin!.." Burada şunu da belirtmekte yarar vardır: Kur'an'ı ve Peygamber'in (a.s.) sünnetini değerlendirmede bütüncül bakamayan, gönderilen ilahî metinlerin indiği ortamı ve kavramların anlamını kavramakta zorluk çeken ve yeterince tahlil gücüne sahip olmayan kimi şahısların, bazı ayet ve hadis metinlerinde geçen ve iyi tahlil edilmeyi gerektiren bazı ifadelere bakarak peşin yargıya varmaları, doğru olmayan bir takım değerlendirmeleri de beraberinde getirmiştir. Sözgelimi, Kur'an-ı Kerim'de geçen, "Dik başlılığından endişe ettiğiniz kadınlara gelince: Onlara önce öğüt verin, vazgeçmezlerse yatakta yalnız bırakın ve bunlarla da yola gelmezlerse onları hafifçe dövün. Şayet size itaat ederlerse, onlara yüklenmek için bir sebep aramayın. Unutmayın ki üstünüzde çok yüce ve büyük olan Allah vardır." Toplumsal yaşamın çekirdeği ve özü olarak görülen ailenin ne denli önemli ve sıkı sıkıya korunması ve parçalanmasına asla müsaade edilmemesi gerektiğine işaret eden bu ayette yer alan "bunlarla da yola gelmezlerse hafifçe dövün!" şeklindeki ifade doğru anlaşılmaya ve yorumlanmaya muhtaçtır. Zira ayete bu haliyle zahirî olarak bakıldığında, adeta kadına dayak ve şiddet uygulamak, Kur'an'ın bir emri imiş gibi telakki edilebilir. Ve nitekim de ayeti bu gözle okuyanlar, içinde yaşadığımız koşullarda İslam'ın kadını rahatlıkla şiddete maruz bıraktığı ve 'ikinci sınıf bir varlık' olarak algıladığı şeklinde değerlendirme yapabilmektedirler. Doğrusu böylesi kanaatlerin oluşmasında, iç ve dış etkenler diyebileceğimiz bir dizi faktörün rol oynadığını belirtmek mümkündür. İç etkenler arasında, her ayette olduğu gibi bu ayetin nazil olduğu şartların ve ortamın bilinmesi ve dahası ayetin kendi bütünlüğü içinde iyi okunabilmesi, doğru bir anlamaya yardımcı olacaktır. Bu bağlamda öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, 'dövme' eyleminin bizim bu günkü zihin ve algı dünyamızda kazandığı anlam ile o dönemde Kur'an'a muhatap olan kişilerin zihnindeki anlamı birbirinden farklıdır. Çünkü o dönemde kadınların dövülmesi halen geçerliliğini sürdüren bir olgu, 'fiilî bir durum'dur ve Kur'an'ın yaptığı da o fiili durumu beyandan ibarettir. Hatta kadınlara İslam'ın tanıdığı haklar açısından baktığımızda onların erkekler tarafından kabulü devrim çapında büyük bir hadisedir. Bir başka tabirle 'aile yuvasını koruma adına üçüncü sırada zikredilen dövme ve ona sınırlama getirilmesi bugünün aksine dönemin kadınları tarafından hayretle karşılanan ve bundan dolayı Allah'a ve Resulüne teşekkürler sunularak karşılanan bir ikramdır adeta.' Şunu da hemen ifade etmeliyiz ki, ne Kur'an-ı Kerim ve ne de Hz.Peygamber'in yaşantısı, böylesi bir uygulamayı korumak ve sürdürmek gibi bir tavrı besliyor değildir. İslam'ın ana kaynakları olan Kuran ve sünnetin asıl hedefi, bir aile ortamında kadını ve erkeğiyle bütünleşmiş, ayrılığı ve parçalanmayı asla tasvip etmeyen ve bununla birlikte aile yaşamında kadının ve erkeğin belli görevleri yüklenmiş bulunduğu bir hayat tarzını gerçekleştirmektir. Bu yaşantıda 'kadının toplumsal hayattan yoksun kılınarak eve hapsedilmesi' gibi bir yönlendirme bile öngörülmemektedir. Esasen genelde İslam bilginlerinin kanaati de bu doğrul tudadır; ayetteki 'dövün' fiili, kesinlikle bir teşvik içermediği gibi, öncelikle mevcut toplumdaki 'fiilî bir duruma', kadına tanınan haklar açısından bakıldığında da tedricî olarak gerçekleştirilmek istenen bir iyileştirme sürecinin ilk ayağına işaret etmektedir. Başka bir deyimle, bu, Cahiliye gibi bir toplumun genlerine ve damarlarına kadar işlemiş böylesi bir adetin değiştirilmesine zemin teşkil edecek 'tedricilik' metodunun yani bu değişimin zaman içinde peyderpey gerçekleştirilmesinin ilk basamağıdır. Hz.Peygamber'in yaşadığı dönemde, kadınlara yönelik yaklaşımında, kesinlikle şiddet ve baskı içeren ne bir söylem vardır, ne de buna işaret anlamı taşıyacak bir uygulama mevcuttur. Aksine Peygamber'in (a.s.) kadınla alakalı bütün söz ve uygulamalarında tam bir nezaket, hoşgörü ve kadirşinaslık tavrı hakimdir. Hadis kaynaklarında bu kanaatimizi doğrulayan çok sayıda anekdot bulmak mümkündür. Nitekim Buhârî'nin (v.256) naklettiği bir rivayette geçtiğine göre, vaktiyle Hz. Ömer bir gün, Allah Resulü'nün yanına girebilmek için izin ister; o esnada Hz.Peygamber'in yanında, kendisine çeşitli sorular soran Kureyşli kadınlar vardır ve sesleri nezaket sınırının biraz ötesine geçerek Allah Resulü'nün sesini bastırmaktadır. Hz.Ömer'in izin istediğini duyunca, hemen toparlanırlar. Peygamber (a.s.) Hz.Ömer'e izin verip içeri girdiğinde, Ömer (r.a.) Resulü Ekrem'in gülümsediğini görür. Ve sebebini sorar. O da, 'yanımdaki bu kadınların, senin sesini duyunca hemen toparlanmalarına hayret ettim' diye karşılık verir. Hz. Ömer 'Ey Allah'ın Elçisi! Sen sakınılmaya ve saygıya daha layıksın!' der ve kadınlara dönerek, 'ey nefislerine yazık edenler! Benden çekiniyorsunuz da Allah Resulü'nden neden çekinmiyor musunuz?!' diyerek onları azarlar. Kadınlar, 'sen Allah Resulü'nden daha sert ve katısın (bundan dolayı senden korkarız)' derler. Allah Resulü aralarına girerek, "Ey Ömer, tamam! Allah'a yemin olsun ki, (bu kadar sertlik ve azametin) karşısında şeytan seninle karşılaşsa, mutlaka yolunu değiştirir, başka bir yola sapar!" buyurur.20 Bu ilginç örnek, kadınlara karşı şiddet içermek bir tarafta, Hz.Peygamber'in herkese karşı genel olarak sergilediği yumuşak ve hoşgörülü tavrının kadınlara karşı nasıl bir nezaket ve inceliğe dönüştüğünün açık bir işaretidir. Ayrıca bu tavır, kadınların Hz. Peygamber'in yanındaki rahat davranışlarını farklı değerlendiren Hz.Ömer'e de içinde iltifat barındıran ince bir uyarıya da işaret etmektedir. (a.s.), kendisini ziyarete gelen kadınlara iltifat eder, onlarla yakından ilgilenir, hal ve hatırlarını sorar, onlara karşı asla ilgisiz kalmazdı. Hastalandıklarında ziyaret eder, geçmiş olsun dileklerini bizzat iletirdi. Kendisini yemeğe davet eden kadınların davet ikramlarını geri çevirmez, icabet eder ve ikramlarını kabul ederdi. Hatta Peygamber (a.s.), mescidin bir kapısını onlara tahsis eder, Cuma ve bayram namazlarına iştirak eden kadınlara özel bir konuşma yaparve ayrıca haftanın belli günlerinde onların sorularına cevaplar vererek onlar için hususî bir günü vaaz ve nasihate ayırırdı. Bütün bunlar Allah Resulü'nün katında, kadına yönelik Peygamber (a.s.) tavrının ne büyük bir ali cenaplık içerdiğini gösteren ve günümüz insanının da çok önemli dersler çıkarabileceği ibretlik olaylardır. Bu peygamber telakkisidir ki, "kendisini kadın yaratmadığı için her sabah Tanrı'ya şükreden" Yahudi erkeğinden; "erkek kadın için değil, bilakis kadın erkek için yaratılmıştır" şeklindeki Hıristiyan telakkisinden soyutlanmış İslam'ın kabulü olan, yüce Yaratıcı'nın (c.c.) her iki cinsi, birbirini tamamlayan, birbirlerinin kusur ve ayıplarını örten bir bütünün parçaları gibi tanıttığı "kadınlar sizin için elbiseler, sizler de olar için elbiselersiniz" ilkesini ölçü almaktır. Buradan hareketle şunu ifade edebiliriz ki, Peygamber'den (a.s.) bize tevarüs eden İslam inancı ve kültürüne göre insanî fazilet ölçüsü, salt kadın veya erkek olmak değil, takva (yani Allah'ın emir ve yasaklarına uymada sadakat) sahibi olmaktır. O halde Allah'ın buyruklarına karşı gelmekten sakınan bir kadın veya erkek, aralarında hiçbir ayrım gözetmeksizin Allah katında saygın bir kuldur. Bu tespit, kadın veya erkek olmanın tek başına hiçbir şekilde erdemliliğe veya erdemsizliğe işaret etmediğini göstermektedir. Bununla birlikte, Hz.Peygamber'in kadınlara yönelik şiddet eylemlerini asla tasvip etmediği ve bu yöndeki tavırlara da açıkça karşı çıktığına işaret eden sözler ve uyarıların varlığı da dikkat çekicidir. Nitekim Müslümanlar için güzel bir örnek olan Peygamber'in (a.s.), hayatı boyunca hiçbir kadına veya bir köleye asla vurmadığı ve kadınlarını dövenleri de sert bir şekilde uyardığı bilinmektedir. Dahası Hz. Peygamber'in, karısını döven hiçbir erkeği haklı gördüğüne ilişkin kaynaklarda herhangi bir bilgi kaydedilmemektedir. Aksine O, eşlerini dövenlerin, hayırlı kimselerden sayılamayacağını ifade etmektedir. Nitekim kocasından dayak yiyen Ümmü Cemil adındaki bir kadın sahabi, durumu Peygamber'e (a.s.) bildirdiğinde, O, kadının kocasını karşısına alarak: "eşinden ayrılmak ister misin?" diye sormuş ve neticede onu karısından ayırmıştır. Sonuç Bütün bu deliller ve sunulan görüşler şunu gösteriyor ki, İslam düşüncesinde, her ne kadar bazı söylemlerde kadına yönelik şiddet ifadeleri var gibi görünse de, bu ifadeler doğru bağlam ve şartlarda, bu metinlerin söylendiği ve uygulandığı ortam, maksat ve 'mevcut durum' dikkate alınarak değerlendirildiğinde, bunun kadına yönelik şiddeti tasvip edecek bir söylem olmadığı sonucu ortaya çıkmaktadır. Hz. Peygamber'in kadınlara yönelik söz ve uygulamaları ve özellikle de kadınlarını dövmeye kalkışan sahabeleri sert bir dille uyarıp böyle bir eyleme müsaade etmemesi, bu kanaatimizi doğrulamaktadır. İlerleyen dönemlerde yaşanan bazı olumsuz gelişmeler, İslam düşüncesinin özünü ve esasını etkileyen bir olgu değildir. Zira kadına yönelik şiddet söylemini benimsemiş hiçbir düşüncenin, kendisine Kur'an ve Sünnet'ten dayanak bulabilmesi imkansızdır. Zira özü ve maksadı itibariyle, toplumun çekirdeği sayılan aile müessesesinin korunmasını hedef alan söz konusu nassları, kadına yönelik şiddet içeren söylemlermiş gibi değerlendirmek haksız ve yanlış bir algılamadır. Günümüz toplumlarında kadına yönelik şiddet eğilimleri, her türlü eğitim faaliyeti ve yasal önlemlere rağmen varlığını sürdürmektedir. Her halükarda bunun, çözümü zor ve çok yönlü bir sorun olduğu ortadadır. Bu sorunu tümüyle ortadan kaldırmak ideal bir hedef olmakla birlikte, bu hedefe ulaşabilmek kolay değildir. Ancak en etkili çözüm yolu, insanların beşerî ilişkilerini tanzim eden dinî ve ahlakî öğretileri bilinç düzeyinde kavrayıp benimsemiş, yaptığı her davranışın hesabını yüce bir Kudret'e vereceği mesûliyetini taşıyan vicdanlı bireyler yetiştirmekten geçmektedir. Hz. Peygamber'in kadınlara tanıdığı haklar ve bu haklara riayetin dinî bir yükümlülük olduğunun kavranması, sahabe neslinde çok kısa zaman içerisinde etkisini göstermiş ve kadın, kendisine tanınan bu haklar sayesinde gerçek kimliğini ve saygınlığını kazanmıştır. Dolayısıyla insanların düşünce ve yaşantılarında özümsenmiş gerçek dinî ve ahlakî değerlerin varlığı, bu gibi sorunların çözümü konusunda etkin bir role sahipdir.

Son güncelleme: 29.04.2012 13:54

Ay Kız

islamın şiddete bakışı makale örneği - islamda kadına yönelik şiddet söylemi makale - islamiyette kadın hakları - kadına şiddet günahmı - islamiyette kadın ve erkek

İSLAM DÜŞÜNCESİNDE
KADINA YÖNELİK ŞİDDET SÖYLEMİNE BİR BAKIŞ

Ondokuz Mayıs Ünviversitesi İlahiyat Fakültesi Hadis Anabilim Dalı Başkanı.
Osman GÜNER[HR][/HR]

Yaşadığımız çağ, modern insanın geleneksel değerlerden önemli ölçüde
koptuğu ve yerine günün koşulları gereğince farklı yaşam deneyimlerini
esas aldığı bir zaman kesiti olma özelliğini taşımaktadır. Modern
hayat, bir taraftan insanoğluna bazı kolaylıkları ve farklı yaşam seçeneklerini
sunarken, diğer taraftan da 'insan oluş'a dair bir takım değerlerin
buharlaşmasına neden olmaktadır. Bu bağlamda bize sunulan bazı güncel
imkanlar yanında, insanlar arası ilişkiye dair erdemlerin, toplumsal
yaşamın dinamikleri olarak görülen dayanışma örüntülerinin ve dinen
yaşanılması öngörülen manevi atmosferin önemli ölçüde örselendiğini
görmek kaçınılmaz olmuştur.

Güncel basında hemen her gün görmeye alıştığımız aile dramları,
kapkaç vurgunları, töre cinayetleri, kadın ve çocuklara yönelik şiddet ve
hasılı benzer felaket haberleri neredeyse sıradan hadiseler haline gelmiştir.
Hiç şüphesiz bu olayların nedenleri sorgulanırken bunları tek bir
sebebe irca etmek doğru değildir. Sorunun hem dinî ve kültürel, hem
sosyal ve psikolojik, hem de küresel boyutlarının bulunduğunu söylemek
daha gerçekçi bir yaklaşım olsa gerektir. Ancak şunu hemen ifade
etmek gerekir ki, esasen sorun(lar)ın temelinde bireysel olarak insandan
başlamak üzere beşerî ve toplumsal bilinç zafiyetinin yattığı açık bir gerçektir.
Gerek maddî, gerekse manevî yönüyle iyi eğitilmemiş birey ve
toplumlarda böylesi şuursuz davranışlar ve suç görüntüleri geçmişten
günümüze hep olmuş ve olmaya da devam edecektir.

Biz bu makalemizde, Kur'an ve hadislerde yer alan kadına yönelik
bazı metinleri ve uygulamaları göz önüne alarak sorunun temelinde veya
çözümünde İslam kültürünün ne denli rol oynadığını değerlendirmeye
çalışacağız. Kuşkusuz daha kapsamlı olmayı gerektirecek bu denli önemli
bir konuyu bir makale çerçevesinde ele almanın zorluğunun da
farkında olarak İslam kültüründe kadına bakışı bir yönüyle yansıtmayı
hedefliyoruz.

Meselenin Güncel Boyutu

Burada konunun yaşadığımız toplumda hangi boyutlarda olduğunu
birkaç cümle ile de olsa güncel yaşamdan bazı anekdotlar aktararak
göstermek uygun olacaktır.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kadın Sorunlarını Araştırma ve Uygulama
Merkezi'nce kadının toplum ve aile içindeki yerinin ve konumunun
tespitine yönelik yapılan bir araştırmanın sonuçları oldukça dikkat
çekicidir. Diyabakır'ın 97 köyünde yaşayan 472 kadınla yüz yüze yapılan
bu araştırmanın verilerine göre, kadınların % 30'unun 15 yaşın altında,
% 43'ünün de 14-18 yaş arasında evlendirildiği, ilk doğumlarını
bu yaşlarda yaptıkları ve çevrelerinde töre cinayeti ve intihar olaylarının
oldukça yaygın olduğu anlaşılmaktadır. Araştırmada yöneltilen "Yakın
çevrenizde töre cinayeti işlendi mi?" sorusuna % 6,4'ünün "evet" dediği,
bu köylerdeki 19 kadının "namus meselesi" yüzünden töre gereği yakınları
tarafından silahla, boğularak, damdan atılarak veya taşlanarak öldürüldüğü
ileri sürülmektedir. Yine "Yakın çevrenizde intihar olayları
yaşandı mı?" sorusuna ise, kadınların % 14'ü "evet cevabını vermişlerdir.

Esasen bu gibi olayları artırmak ve hatta daha müessif olanlarını
tespit etmek mümkündür. Ancak burada dikkati çeken bir hususa işaret
etmekte fayda var. O da şu, gerek kadınlara ve gerekse çocuklara
yönelik bu tür şiddet olayları, sadece bizim gibi halkı Müslüman toplumların
ve bu günün problemi değildir. Bu olaylar hemen her toplumda
görülebilmektedir. Modern Batı dünyasında da aile içi şiddet, oldukça
yüksek oranda görülen bir hadisedir. Nitekim Belçika'da kadınlara yönelik
şiddet ile ilgili olarak 1997'den bu yana başlayan bir çok yasama ça
lışmasına rağmen, kadınların aile içi şiddet ile ilgili şikayetlerinin büyük
çoğunluğunun bir dava ile sonuçlanmadığı görülüyor. Polis aile içi şiddet
kayıtlarını diğer saldırganlık türlerinden ayrı tutmaya çok yakın zamanda
başladığından, şimdilik resmi şikayetler konusunda net istatistiksel
rakamlar veremiyor. Bununla birlikte, 1998'de yapılan bir çalışma; kadınların
% 50'sinden fazlasının aile içi şiddete maruz kaldığını, bunun
da % 30'unun eşleri tarafından uygulanan şiddet biçiminde olduğunu
gösterdi.2 Dünya Sağlık Örgütünün 7 yıl süren çalışması sonucunda
yayınladığı bir raporda, Batı'da her 6 kadından birinin aile içi şiddete
maruz kaldığı belirtilmektedir. Yine istatistiklerin verdiği bilgilere göre,
Batı'da Müslüman toplumlara göre aile içi şiddet oranı daha fazladır. Bu
da meselenin sadece dini boyutlu olmadığını ya da sorunun dinî bir yönlendirmeden
kaynaklandığına ilişkin bir değerlendirme yapılamayacağını
göstermektedir. Esasen genelde bu tür meseleler çoğu kez dinle ve dindarlıkla
bağlantılı olarak değerlendirilir ve gerek izah ve gerekse çözüm
çoğunlukla tek bir boyuta indirgenerek aranmaya çalışılır ki, bunun
yanıltıcı ve sorunun halli için yetersiz bir yaklaşım denemesi olduğu
açıktır.

Kadına Yönelik Şiddet Söyleminin Tarihsel Boyutu:

İslam geleneğinde kadının konumu ve kadına yönelik sorunların çözümü
konusuna geçmeden önce, İslam'ın doğduğu coğrafyada Arap toplumunun
genel yapısı içerisinde kadın ve özellikle kız çocukları hakkındaki
telakkilere kısaca bakmakta yarar vardır. Kaynakların bize verdiği
bilgiler, Cahiliye dönemi Araplarının kız çocuğuna karşı takındıkları tavrın,
sosyal bir yara ve hatta açık bir cinayet şekline dönüştüğünü göstermektedir.
Kız çocuğu ailede bakımı ve büyütülmesi istenilmeyecek
kadar değersiz bir meta ve sosyal yönden varlığı utanç duyulacak kadar
sorun edinilen bir konuma düşmüş durumdaydı. Nitekim Kuran-ı Kerim'de
de işaret edildiği gibi, ekonomik ve sosyal endişelerle öldürülen
bu çocukların durumu, adeta toplumun yüzkarası haline gelmişti.
Kur'an-ı Kerim, Câhiliye toplumundaki bu talihsiz olayı çok dramatik bir
üslupla dile getirir: "Onlardan birine bir kızının dünyaya geldiği müjdelenince,
öfkesinden ve üzüntüsünden, yüzü mosmor kesilir. Müjdelendiği bu
kötü haberin etkisiyle utanıp eşinden dostundan saklanmaya çalışır.
Şimdi ne yapsın: Hor, hakir, itilip kakılan bir bela olarak onu hayatta mı
bıraksın, yoksa toprağa mı gömsün, ne yapsın? diye kara kara düşünür!

İslam'ın doğuşu sonrasında, daha önce bu tür bir bahtsızlığı yaşamış
olan bazı sahabiler, kız çocuklarını nasıl diri diri toprağa gömdüklerini
anlatarak o gün yaptıklarını büyük bir bilinçsizlik olarak esefle hatırlarlardı.
Hz.Peygamber de duyduklarından etkilenir ve göz yaşlarını tutamazdı.
Nitekim sahabeden biri O'na kendi öz evladını nasıl gömdüğünü
şöyle anlatmıştı: "Ey Allah'ın Elçisi! Biz Cahiliye döneminde putlara tapan
ve çocuklarımızı öldüren bir millettik. Bir kızım dünyaya gelmişti.
Konuşacak çağa ulaşmış, sesini duyunca sevinir mesut olurdum. (Toplumsal
baskıyla olsa gerek) Bir gün onu yanıma çağırdım ve peşim sıra
götürdüm. Sonunda bir kuyunun başına geldik. Kızımın hiçbir şeyden
haberi yoktu. Kuyunun başında elinden tuttum ve oraya doğru attım.
Duyduğum en son sözü, "Babacığım, babacığım!" diye yankılanan çığlığıydı!!!"
Bu olayı her dinleyişinde Allah Resûlü göz yaşlarına boğulur ve
sakal-ı şerifi ıslanıncaya kadar ağlardı. Resûlü Ekrem (a.s.) buna rağmen
adamı: "(Şunu iyi bil ki) Allah (c.c.) Câhiliye'de işlenen kötülük (ve
günahları) silmiştir. Sen bundan böyle iyi şeyler yapmaya devam et!"
diyerek teskin etmişti. Tarihçi İbn Habîb'in (v.245) naklettikleri de bunu
desteklemektedir. Onun bize aktardığına göre, kimi Araplar yoksulluk
korkusuyla kızlarına bu zulmü yaparken, Zühre b. Kilâb gibi kimi zenginler
de peş peşe üç erkek çocuğu öldüğü için sonradan doğmuş olan
kızını diri diri toprağa gömmüştü.

Câhiliye devrinde bazı kimseler, fuhşa düşebilecekleri korkusuyla
veya evde kalıp da ailesine yük olması endişesiyle kız çocuğuna babalık
yapmayı bir utanç vesilesi olarak görürdü. Makalemizin başında da
değindiğimiz günümüz örnekleri de gösteriyor ki, Cahiliye'nin üzerinden
on beş asır geçmiş olmasına rağmen, yaşadığımız coğrafyada benzer bazı
gerekçelerle ve sözde töre bahane edilerek masum kız çocuklarına reva
görülen tecavüz ve cinayet olayları, günümüzde yaşayan kimi insan topluluklarının
hala modern dönemde 'cahiliye'yi yaşadıklarını göstermektedir.
Yüzyıllar geçse de insanî erdemlerden nasibini almamış, bilinç
yoksunu birey ve toplumlar, bu karanlık dönemin izlerini sürmekten
kendilerini alamamaktadırlar. Yine insanî hiçbir gerekçeye dayanmadığı
halde sadece heva ve hevesinin kölesi olmuş günümüz modern insanı,
hiç acımadan Yüce Yaratıcı'nın can bahşettiği doğacak masum bir yavruya
kıyma ve cinayet anlamı taşıyan kürtaj gibi yüz kızartıcı bir eylemin
esiri olmaktan kendini kurtaramamıştır.

Cahiliye insanı, her ne kadar kaynaklarda aktarılan ve istisna kabilinden
sayabileceğimiz bazı tecrübeler, aksine bir kanaati desteklemiş
olsa da, genel olarak bakıldığında kadına değer vermez ve adeta onu
alelade bir meta gibi görürdü. Kız çocuklarına reva görülen cinayet ve
aşağılama görüntüleri de, esasen temelde "kadın oluşa" yönelik Cahiliye
dönemi telakkisinin bir vakıa olduğunu göstermektedir. İslam öncesi
dönemde kadına karşı takınılan bu aşağılama tavrı konusunda Hz. Ömer'in
(r.a.) şu sözleri de meseleyi tüm açıklığıyla ortaya koymaktadır:
"Biz Cahiliye döneminde kadınları bir şey yerine koymazdık. İslam gelip
de Allah onlar (la iyi ilişkiler kurmamız konusunda bizi) uyarınca, onların
da bizim üzerimizde hakları olduğunu anladık.." Hz.Ömer'in bu sözleri
İslam öncesi kadının konumuna ilişkin bir itiraf niteliğindedir. Hatta
Hz.Ömer'in kadınlara ve özellikle de kızı Hz.Hafsa'ya, Peygamber (a.s.)'a
karşı daha itaatkar olması yönündeki kendine özgü ikazının, Peygamber
(a.s.) tarafından munis bir eda anlamına gelecek hafif bir tebessümle
karşılanması, Ömer (r.a.)'ı haddinden fazla hayrete sevk etmiş olmalıdır.
Ayrıca Hz. Ömer'in oğlu Abdullah'ın (r.a.) şu sözleri de, bize asrı saadet
döneminde kadının kazandığı konumu ve sonrasındaki yaklaşıma
dair önemli bir mukayese imkanı sunmaktadır: "Biz Peygamber (a.s.)
zamanında hakkımızda bir vahiy inmesinden korktuğumuz için kadınlara
söz söylemekten, haklarını çiğnemekten ve onlara sert davranmaktan
sakınırdık. Ne zaman ki, Peygamber (a.s.) vefat etti, biz de artık onlara
karşı çok (kırıcı ve yıkıcı) sözler söyler olduk ve onlar hakkında kusurumuz
arttı."

Konuyla ilgili araştırması bulunan Rıza Savaş ilgili eserinde, Cahiliye devrinde çeşitli
alanlarda başarılı olmuş kadınların bulunduğu ve hatta zaman zaman erkekleri de geride
bırakarak öne çıktıklarına işaret etmektedir. Buna göre, Mekke'de okuma yazma
bilen, Ukaz panayırında erkeklerle beraber imtihan edilen ve tıbbî konularda önemli
yere sahip kadınların bulunduğu anlaşılmaktadır.

Şârihler, hadisin bu kısmının Nîsâ suresinin 4/19. ("Ey iman edenler! Kadınları zorla
miras olarak almanız helâl olmaz. Çok belli bir fuhuş işlemedikçe onlara verdiğiniz
mehrin bir kısmını ele geçirmek için onları sıkıştırmanız da size helâl değildir.Onlarla
hoşça, güzelce geçinin") ayetine işaret ettiği kanaatindedirler, bk. Kastalânî, İrşâdü's-
Sârî Lişerhi Sahîhi'l-Buhârî, XII/646.

Gerek Hz.Ömer'in ve gerekse oğlu Hz.Abdullah'ın bu sözleri, o günün
Arap toplumunda kadına layık görülen konumun keyfiyeti ile İslam'ın
doğuşu sonrasında yaşanan gelişmeleri ortaya koymaktadır. Bununla
birlikte "kadın oluşa" böylesi bir konum belirlemenin arka planında yatan
bir yoruma da işaret etmeden geçemeyiz: Esasen kültürel ve toplumsal
pek çok nedene işaret etmek mümkün olmakla birlikte, belki de bu
yaklaşımın temelinde Arapların göçebe hayatı sürmesinin önemli bir
rolü olsa gerektir. Zira hayatın zorlukları karşısında sürekli yer değiştirmek
zorunda kalan ve kendilerini başka kabilelere saldırarak ganimet
elde etme mecburiyetinde hisseden bu göçebe toplulukların, muharip
sınıftan olmayan ve daha ziyade tüketici olarak gördükleri kadına ikinci
sınıf insan muamelesi yapmaları şaşırtıcı olmamalıdır. Bu tespit bize,
kadın erkek ayrımı yapmaksızın insanı yaratılmışların en mükemmeli
olarak vasıflandıran anlayışın aksine, onu makyavelist (çıkarcı) bir
anlayışla ekonomik bir obje olarak gören ve her halükarda bazı ahlakî ve
manevî erdemlere sahip olabileceği tasavvuruna önem vermeyen bir anlayışın,
tıpkı günümüzde olduğu gibi, Câhiliye toplumunda da egemen
olduğunu göstermektedir. Esasen meselenin özünün, tüm açıklığıyla bu
noktada odaklaştığı anlaşılmaktadır.

İslam Düşüncesinde Kadına Yönelik Şiddet Söylemi

Öncelikle ifade etmeliyiz ki, İslam dini, gerek İslam öncesi Arap toplumundaki
dinî anlayış ve gerekse yerleşmiş örf ve adetlere nispetle kadının
sosyal, ekonomik ve hukukî konumunda çok önemli değişiklikler
yapmıştır. Her şeyden önce Kur'an-ı Kerim, insan olması bakımından
kadını erkekle eşit bir varlık olarak kabul etmiştir. Yüce Allah, insanların
birbirleriyle kaynaşıp daha huzurlu ve mutlu yaşamaları için erkek
ve kadını birbirlerine eş olarak yaratmıştır: "Kaynaşmanız için size kendi
(cinsi)nizden eşler yaratıp aranızda sevgi ve merhamet peyda etmesi de
O'nun (varlığının) delillerindendir. Doğrusu bunda, iyi düşünen bir kavim
için ibretler vardır." İslam'da, Yahudi ve Hıristiyan teolojilerinde kabul
edildiği gibi, ilk kadın tarafından işlenen ve erkeğin de işlemesine sebep
olunan aslî günah anlayışı yoktur. Kur'an, Hz. Âdem'le Hz. Havva'nın
şeytan tarafından müştereken kandırılarak günaha meylettiklerinden
bahseder. Dolayısıyla İslam'da, feminizme zemin oluşturacak kadın
karşıtı bir söylem yoktur. Erkek olsun, kadın olsun her doğan çocuk
günahsız doğar ve masum kabul edilir; sonradan işlediği günahlardan
dolayı sorumlu tutulur.

Hadis ve sünnette de geçtiği üzere, Hz. Peygamber'in kadınlara yönelik
sözleri ve uygulamaları, Kur'an'da belirtilen bu çizgiye uygun düşmektedir.
Kadınlar her zaman O'nu, sorunlarıyla ilgilenen, eşleriyle olan
anlaşmazlıklarda ara buluculuk yapan, haklarını koruyup kollayan,
erkeklere eşlerine iyi davranmalarını öğütleyen ve kendi yaşantısıyla da
buna örneklik eden sıcak bir dost ve koruyucu olarak bulmuşlardır.
Peygamber (a.s.)'ın beyan ve uygulamalarında bu tavrın örneklerini tüm
ayrıntılarıyla görebilmek mümkündür. Nitekim O (a.s.): "Sizin en hayırlınız,
eşlerine karşı en iyi davrananlarınızdır. İçinizde eşlerine karşı en iyi
davrananız da benim."17 diye buyururken hem bizatihi kendisinin kadınlara
karşı gösterilmesi gereken hayırhahlığa örnek teşkil ettiğini, hem de
ashabının buna uygun davranışlar geliştirmesini öngörmektedir. Aynı
şekilde Allah Resûlü'nün insanlığa son seslenişi ve vasiyeti olarak irat
ettiği Veda Hutbesi'nde de kadınlara yönelik davranışlar konusunda
ashabını şöyle uyarmıştır: "Ey İnsanlar! Kadınlarınızın sizin üzerinizde
hakkı bulunduğu gibi, sizin de onlar üzerinizde hakkınız vardır: Sizin onlar
üzerindeki hakkınız, sizden başka bir erkeğe döşeğinizi çiğnetmemeleri
(namusunuzu korumaları) ve sizin hoşlanmadığınız herhangi bir kimseyi,
izninizin dışında evlerinize almamalarıdır. Kadınlara en güzel şekilde
davranın; zira onlar sizin himaye ve korumanız altına girmiş kimselerdir.
Sizler onları Allah'ın bir emaneti olarak aldınızKadın (hak)lar(ına riayet)
konusunda Allah'tan korkun. Ve onlara karşı en güzel tarzda muamele
edin!.."

Burada şunu da belirtmekte yarar vardır: Kur'an'ı ve Peygamber'in
(a.s.) sünnetini değerlendirmede bütüncül bakamayan, gönderilen ilahî
metinlerin indiği ortamı ve kavramların anlamını kavramakta zorluk
çeken ve yeterince tahlil gücüne sahip olmayan kimi şahısların, bazı
ayet ve hadis metinlerinde geçen ve iyi tahlil edilmeyi gerektiren bazı
ifadelere bakarak peşin yargıya varmaları, doğru olmayan bir takım değerlendirmeleri
de beraberinde getirmiştir. Sözgelimi, Kur'an-ı Kerim'de
geçen, "Dik başlılığından endişe ettiğiniz kadınlara gelince: Onlara önce
öğüt verin, vazgeçmezlerse yatakta yalnız bırakın ve bunlarla da yola
gelmezlerse onları hafifçe dövün. Şayet size itaat ederlerse, onlara yüklenmek
için bir sebep aramayın. Unutmayın ki üstünüzde çok yüce ve
büyük olan Allah vardır."

Toplumsal yaşamın çekirdeği ve özü olarak görülen ailenin ne denli
önemli ve sıkı sıkıya korunması ve parçalanmasına asla müsaade edilmemesi
gerektiğine işaret eden bu ayette yer alan "bunlarla da yola
gelmezlerse hafifçe dövün!" şeklindeki ifade doğru anlaşılmaya ve yorumlanmaya
muhtaçtır. Zira ayete bu haliyle zahirî olarak bakıldığında, adeta
kadına dayak ve şiddet uygulamak, Kur'an'ın bir emri imiş gibi telakki
edilebilir. Ve nitekim de ayeti bu gözle okuyanlar, içinde yaşadığımız
koşullarda İslam'ın kadını rahatlıkla şiddete maruz bıraktığı ve 'ikinci
sınıf bir varlık' olarak algıladığı şeklinde değerlendirme yapabilmektedirler.
Doğrusu böylesi kanaatlerin oluşmasında, iç ve dış etkenler diyebileceğimiz
bir dizi faktörün rol oynadığını belirtmek mümkündür. İç etkenler
arasında, her ayette olduğu gibi bu ayetin nazil olduğu şartların
ve ortamın bilinmesi ve dahası ayetin kendi bütünlüğü içinde iyi okunabilmesi,
doğru bir anlamaya yardımcı olacaktır. Bu bağlamda öncelikle
şunu belirtmek gerekir ki, 'dövme' eyleminin bizim bu günkü zihin ve
algı dünyamızda kazandığı anlam ile o dönemde Kur'an'a muhatap olan
kişilerin zihnindeki anlamı birbirinden farklıdır. Çünkü o dönemde kadınların
dövülmesi halen geçerliliğini sürdüren bir olgu, 'fiilî bir
durum'dur ve Kur'an'ın yaptığı da o fiili durumu beyandan ibarettir.
Hatta kadınlara İslam'ın tanıdığı haklar açısından baktığımızda onların
erkekler tarafından kabulü devrim çapında büyük bir hadisedir. Bir
başka tabirle 'aile yuvasını koruma adına üçüncü sırada zikredilen dövme
ve ona sınırlama getirilmesi bugünün aksine dönemin kadınları tarafından
hayretle karşılanan ve bundan dolayı Allah'a ve Resulüne teşekkürler
sunularak karşılanan bir ikramdır adeta.'
Şunu da hemen ifade etmeliyiz ki, ne Kur'an-ı Kerim ve ne de
Hz.Peygamber'in yaşantısı, böylesi bir uygulamayı korumak ve sürdürmek
gibi bir tavrı besliyor değildir. İslam'ın ana kaynakları olan Kuran
ve sünnetin asıl hedefi, bir aile ortamında kadını ve erkeğiyle bütünleşmiş,
ayrılığı ve parçalanmayı asla tasvip etmeyen ve bununla birlikte aile
yaşamında kadının ve erkeğin belli görevleri yüklenmiş bulunduğu bir
hayat tarzını gerçekleştirmektir. Bu yaşantıda 'kadının toplumsal hayattan
yoksun kılınarak eve hapsedilmesi' gibi bir yönlendirme bile öngörülmemektedir.
Esasen genelde İslam bilginlerinin kanaati de bu doğrul
tudadır; ayetteki 'dövün' fiili, kesinlikle bir teşvik içermediği gibi, öncelikle
mevcut toplumdaki 'fiilî bir duruma', kadına tanınan haklar açısından
bakıldığında da tedricî olarak gerçekleştirilmek istenen bir iyileştirme
sürecinin ilk ayağına işaret etmektedir. Başka bir deyimle, bu,
Cahiliye gibi bir toplumun genlerine ve damarlarına kadar işlemiş böylesi
bir adetin değiştirilmesine zemin teşkil edecek 'tedricilik' metodunun
yani bu değişimin zaman içinde peyderpey gerçekleştirilmesinin ilk basamağıdır.
Hz.Peygamber'in yaşadığı dönemde, kadınlara yönelik yaklaşımında,
kesinlikle şiddet ve baskı içeren ne bir söylem vardır, ne de buna işaret
anlamı taşıyacak bir uygulama mevcuttur. Aksine Peygamber'in (a.s.)
kadınla alakalı bütün söz ve uygulamalarında tam bir nezaket, hoşgörü
ve kadirşinaslık tavrı hakimdir. Hadis kaynaklarında bu kanaatimizi
doğrulayan çok sayıda anekdot bulmak mümkündür. Nitekim
Buhârî'nin (v.256) naklettiği bir rivayette geçtiğine göre, vaktiyle Hz.
Ömer bir gün, Allah Resulü'nün yanına girebilmek için izin ister; o esnada
Hz.Peygamber'in yanında, kendisine çeşitli sorular soran Kureyşli
kadınlar vardır ve sesleri nezaket sınırının biraz ötesine geçerek Allah
Resulü'nün sesini bastırmaktadır. Hz.Ömer'in izin istediğini duyunca,
hemen toparlanırlar. Peygamber (a.s.) Hz.Ömer'e izin verip içeri girdiğinde,
Ömer (r.a.) Resulü Ekrem'in gülümsediğini görür. Ve sebebini sorar.
O da, 'yanımdaki bu kadınların, senin sesini duyunca hemen toparlanmalarına
hayret ettim' diye karşılık verir. Hz. Ömer 'Ey Allah'ın Elçisi! Sen
sakınılmaya ve saygıya daha layıksın!' der ve kadınlara dönerek, 'ey nefislerine
yazık edenler! Benden çekiniyorsunuz da Allah Resulü'nden
neden çekinmiyor musunuz?!' diyerek onları azarlar. Kadınlar, 'sen Allah
Resulü'nden daha sert ve katısın (bundan dolayı senden korkarız)' derler.
Allah Resulü aralarına girerek, "Ey Ömer, tamam! Allah'a yemin olsun
ki, (bu kadar sertlik ve azametin) karşısında şeytan seninle karşılaşsa,
mutlaka yolunu değiştirir, başka bir yola sapar!" buyurur.20
Bu ilginç örnek, kadınlara karşı şiddet içermek bir tarafta,
Hz.Peygamber'in herkese karşı genel olarak sergilediği yumuşak ve hoşgörülü
tavrının kadınlara karşı nasıl bir nezaket ve inceliğe dönüştüğünün
açık bir işaretidir. Ayrıca bu tavır, kadınların Hz. Peygamber'in yanındaki
rahat davranışlarını farklı değerlendiren Hz.Ömer'e de içinde
iltifat barındıran ince bir uyarıya da işaret etmektedir.

(a.s.), kendisini ziyarete gelen kadınlara iltifat eder, onlarla yakından
ilgilenir, hal ve hatırlarını sorar, onlara karşı asla ilgisiz kalmazdı.
Hastalandıklarında ziyaret eder, geçmiş olsun dileklerini bizzat iletirdi.
Kendisini yemeğe davet eden kadınların davet ikramlarını geri çevirmez,
icabet eder ve ikramlarını kabul ederdi. Hatta Peygamber (a.s.), mescidin
bir kapısını onlara tahsis eder, Cuma ve bayram namazlarına iştirak
eden kadınlara özel bir konuşma yaparve ayrıca haftanın belli
günlerinde onların sorularına cevaplar vererek onlar için hususî bir günü
vaaz ve nasihate ayırırdı. Bütün bunlar Allah Resulü'nün katında,
kadına yönelik Peygamber (a.s.) tavrının ne büyük bir ali cenaplık içerdiğini
gösteren ve günümüz insanının da çok önemli dersler çıkarabileceği
ibretlik olaylardır.

Bu peygamber telakkisidir ki, "kendisini kadın yaratmadığı için her
sabah Tanrı'ya şükreden" Yahudi erkeğinden; "erkek kadın için değil,
bilakis kadın erkek için yaratılmıştır" şeklindeki Hıristiyan telakkisinden
soyutlanmış İslam'ın kabulü olan, yüce Yaratıcı'nın (c.c.) her iki cinsi,
birbirini tamamlayan, birbirlerinin kusur ve ayıplarını örten bir bütünün
parçaları gibi tanıttığı "kadınlar sizin için elbiseler, sizler de olar için
elbiselersiniz" ilkesini ölçü almaktır. Buradan hareketle şunu ifade
edebiliriz ki, Peygamber'den (a.s.) bize tevarüs eden İslam inancı ve kültürüne
göre insanî fazilet ölçüsü, salt kadın veya erkek olmak değil, takva
(yani Allah'ın emir ve yasaklarına uymada sadakat) sahibi olmaktır. O
halde Allah'ın buyruklarına karşı gelmekten sakınan bir kadın veya erkek,
aralarında hiçbir ayrım gözetmeksizin Allah katında saygın bir kuldur.
Bu tespit, kadın veya erkek olmanın tek başına hiçbir şekilde erdemliliğe
veya erdemsizliğe işaret etmediğini göstermektedir.
Bununla birlikte, Hz.Peygamber'in kadınlara yönelik şiddet eylemlerini
asla tasvip etmediği ve bu yöndeki tavırlara da açıkça karşı çıktığına
işaret eden sözler ve uyarıların varlığı da dikkat çekicidir. Nitekim Müslümanlar
için güzel bir örnek olan Peygamber'in (a.s.), hayatı boyunca
hiçbir kadına veya bir köleye asla vurmadığı ve kadınlarını dövenleri de
sert bir şekilde uyardığı bilinmektedir. Dahası Hz. Peygamber'in, karısını
döven hiçbir erkeği haklı gördüğüne ilişkin kaynaklarda herhangi
bir bilgi kaydedilmemektedir. Aksine O, eşlerini dövenlerin, hayırlı kimselerden
sayılamayacağını ifade etmektedir. Nitekim kocasından dayak
yiyen Ümmü Cemil adındaki bir kadın sahabi, durumu Peygamber'e
(a.s.) bildirdiğinde, O, kadının kocasını karşısına alarak: "eşinden ayrılmak
ister misin?" diye sormuş ve neticede onu karısından ayırmıştır.

Sonuç

Bütün bu deliller ve sunulan görüşler şunu gösteriyor ki, İslam düşüncesinde,
her ne kadar bazı söylemlerde kadına yönelik şiddet ifadeleri
var gibi görünse de, bu ifadeler doğru bağlam ve şartlarda, bu metinlerin
söylendiği ve uygulandığı ortam, maksat ve 'mevcut durum' dikkate
alınarak değerlendirildiğinde, bunun kadına yönelik şiddeti tasvip edecek
bir söylem olmadığı sonucu ortaya çıkmaktadır. Hz. Peygamber'in
kadınlara yönelik söz ve uygulamaları ve özellikle de kadınlarını dövmeye
kalkışan sahabeleri sert bir dille uyarıp böyle bir eyleme müsaade
etmemesi, bu kanaatimizi doğrulamaktadır. İlerleyen dönemlerde yaşanan
bazı olumsuz gelişmeler, İslam düşüncesinin özünü ve esasını etkileyen
bir olgu değildir. Zira kadına yönelik şiddet söylemini benimsemiş
hiçbir düşüncenin, kendisine Kur'an ve Sünnet'ten dayanak bulabilmesi
imkansızdır. Zira özü ve maksadı itibariyle, toplumun çekirdeği sayılan
aile müessesesinin korunmasını hedef alan söz konusu nassları, kadına
yönelik şiddet içeren söylemlermiş gibi değerlendirmek haksız ve yanlış
bir algılamadır.

Günümüz toplumlarında kadına yönelik şiddet eğilimleri, her türlü
eğitim faaliyeti ve yasal önlemlere rağmen varlığını sürdürmektedir. Her
halükarda bunun, çözümü zor ve çok yönlü bir sorun olduğu ortadadır.
Bu sorunu tümüyle ortadan kaldırmak ideal bir hedef olmakla birlikte,
bu hedefe ulaşabilmek kolay değildir. Ancak en etkili çözüm yolu, insanların
beşerî ilişkilerini tanzim eden dinî ve ahlakî öğretileri bilinç düzeyinde
kavrayıp benimsemiş, yaptığı her davranışın hesabını yüce bir
Kudret'e vereceği mesûliyetini taşıyan vicdanlı bireyler yetiştirmekten
geçmektedir. Hz. Peygamber'in kadınlara tanıdığı haklar ve bu haklara
riayetin dinî bir yükümlülük olduğunun kavranması, sahabe neslinde
çok kısa zaman içerisinde etkisini göstermiş ve kadın, kendisine tanınan
bu haklar sayesinde gerçek kimliğini ve saygınlığını kazanmıştır. Dolayısıyla
insanların düşünce ve yaşantılarında özümsenmiş gerçek dinî ve
ahlakî değerlerin varlığı, bu gibi sorunların çözümü konusunda etkin bir
role sahipdir.

#29.04.2012 13:54 0 0 0

Önceki Konu: Hazreti Hafsa Ra

Sonraki Konu: Bire On Sevap