Edebiyat Metinleri

Son güncelleme:
  • edebiyat metinlerinin temel özellikleri - kurgusal edebiyat metni nedir - günümüz edebiyatındaki gelişmelerBu bölümde edebiyat metinlerinin temel özelliklerinin bir kısmına kısaca değineceğiz. Burada ancak temel bazı ortak noktalar dile getirilerek, edebiyat olduğunu iddia ettiğimiz çocuk edebiyatı metinlerinin de barındırması gereken ana noktalarına ilişkin bazı değinmelerde bulunulacaktır.

    Edebiyat metinleri aslında okurlarıyla söyleşide bulunan bir nesnedir. Bu iletişim nesnesi, hedef kitlesinin ilgilerini temsil edebildiği oranda onlara yaklaşabilir ve aynı konuda bir tartışma sağlanabilir. Biliyoruz ki, her edebiyat metni kurgusal bir özellik taşır.

    Edebiyat metinlerindeki bu özelliğe kurmaca diyoruz. Akşit Göktürk'e göre kurmacanın anlamı, "dile getirdiği anlam ya da anlam tabakaları ile metindışı gerçek yaşamın somut olguları arasında doğrudan doğruya bir özdeşlik ilişkisi kurulmasına elverişli olmayan söylem biçimi"dir. Bu tanımda, bir edebiyat metninin içinde anlatılan dünya ile bizim nesnel dünyamız arasında dolaysız bir koşutluk kurulamayacağı gerçeği çıkar karşımıza. Yani, edebiyat metinlerinin içinde (ya da yüzeyde) anlatılanlar, bizim içinde yaşadığımız gerçek dünyada olmak zorunda değildir. Dahası bu anlatılanların bizim dünyamızda bulunma olasılıklarının bile olması gerekmez. Yoksa yazıldığı dönemlerde Jules Verne'in Aya Seyahat, Arzın Merkezine Seyahat gibi kitaplarım nasıl anlayabilirdik?

    Bu bakış açısıyla edebiyat metinlerinin yüzeyinde anlatılan öykünün gerçekliğinin olmadığını, yani bunların kurma, uydurma oldukları rahatlıkla söyleyebiliriz. Anlatılan bütün öyküler yazarın düş gücünün özgür yaratısıyla oluşur. Bu yazarların yalan söyledikleri, uydurmaca yaptıkları anlamına gelmez. Tam tersine yazar, yukarıda da dile getirildiği gibi, okurlarıyla paylaşmak istediği bir gerçeği, bir iletiyi kendi dünya görüşü doğrultusunda yoğurarak, kurarak oluşturduğu bir öykünün içine yedirir. Okur olarak bizler de, bu kurmaca anlatıdan yola çıkarak, olasılıkla kastedilene ulaşmaya çalışırız. Böylece bir sanat yapıtından, bir edebiyat metninden zevk alırız. Edebiyat metinlerinin ve sanat yapıtlarının bu yönü, onların aynı zamanda çok anlamlı olmasına da olanak sağlayan bir zemin oluşturur.

    Günümüz edebiyat bilimindeki yeni gelişmeler, yapıtın anlamı bağlamında yazar-yapıt-okur üçlüsünde yazarı en önemli öge olmaktan çıkarmış, bunun yerine okuru koymuştur. Bunun da dayanağı, okurun kendi alımlama koşullarına göre metni anlamlandırabileceğidir. Bir metnin, okur sayısı kadar anlam içermesi kulağa hoş gelmiyor elbette. Ancak, yukarıda da söz edildiği gibi metnin temel yönelimini çözen okur, dilediğince yorum yapmakta da özgürdür.

    Bu durumu şöyle bir örnekle açıklamak olanaklıdır: Metnin yapısı ya da stratejik örgüsünü bir iskelete benzetirsek, metni yorumlamayı da bu iskelete giydirilecek bir elbise sayabiliriz. Yani bir edebiyat metininin temel yapı özelliklerini görebilen bir okur, bu iskelete dilediği elbiseyi giydirir. Kimi okur mayo giydirirken, kimi okur paltoyu yeğlecektir. Bu bağlamda da edebiyat metninin çokanlamlılığından söz edilmektedir. Zaten modern edebiyat bilimi de edebiyat metinlerinin tek bir anlam taşıması düşüncesini dışlamaktadır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken bir nokta var. Her okur, metnin yapı taşlarını görmeden, yeterince değerlendirmeden, "Ben böyle yorumladım" diyebilme özgürlüğüne de sahip değildir. Norbert Mecklenburg'un deyimiyle edebiyat metni bir oyundur, bir oyun alanıdır. Her yeni metin de yeni bir oyun anlamına gelir. Ne var ki, her metnin ya da her oyunun temel olanlar dışındaki kuralları değişir. Oyunculara, yani okurlara düşen görev, oyunu oynamaya çalışırken kurallarım da çözmek ve oynamaya çalıştığı bu oyunu başarıyla oynamaktır.


    Her okur, okuduğu edebiyat metnini çözebilir mi?

    Ne yazık ki kimi zaman okur, kitabı kısa bir süre sonra elinden bırakır, okuyamaz. Olasılıkla buradaki sorun, okurun oyunun temel kurallarım çözememesi, kitapla ya da oyunla iletişim kuramamasıdır. Ne de olsa tavla oynamayı bilmeyen biri, zorla tavla oynayamaz. Edebiyat metinlerinin iki düzlemi, yani anlatılan somut öykü ile kastedilen soyut öykü ya da eleştiri, okurun düşüncesini en üst düzeyde uyarır. Bu nedenle edebiyat metni okumak etkin bir süreçtir, edilgenliğe olanak tammaz. Çift zeminlilik ilişkisi bağlamında değerlendirilen bir edebiyat metni ise, bu iki zemin arasındaki ilişkilerin zenginliği ile bir estetik oluşum ortaya çıkarır. Yani edebiyat metinlerinin estetiği, biçim-içerik ilişkisinden, anlatımdaki dil kullanımından olduğu kadar, sözü edilen iki zemin arasındaki ilişkilerin zenginliğinden de kaynaklanır. Anlatılan ile kastedilen öykü arasındaki zenginlik, metnin zengin alımlama olanaklarım da artırır.

    Her sanat yapıtı aynı zamanda kendi içinde bir bütünlük oluşturur. Yani, ayrıntılardan oluşan bir sanat yapıtı, başıyla sonuyla bir bütündür. Her ayrıntının onun içerdiği değer bakımından büyük önemi vardır. Bu nedenle yapıtın bir bölümünün yok olması, kesilmesi, özetlenmesi, o yapıtın, özgünlüğüne biricikliğine bir darbe indirir. Ne yazık ki, ülkemizde özellikle ilk ve ortaöğretimdeki Türkçe ve edebiyat ders kitaplarında birçok edebiyat metninin -programın yoğun olması nedeniyle- özet olarak verildiğini görmekteyiz. Bu anlayış, ancak sözü edilen kitap hakkında biraz fikir verme amacından öteye gidemez. Biz burada edebiyat metinlerinin temel özelliklerini anarken metnin bütüncüllüğünden ideal bir ilke olarak söz ediyoruz. Ayrıca, ilerdeki bölümlerde bazı metinlere yer vereceğiz. Bizim amacımız, bu metinlerin kendisini tüketmek yerine, o metinlerin eğitimde nasıl kullanılabileceğine ilişkin örnekler oluşturmak olacaktır.

    Yazarlar
    Editör: Yard. Doç. Dr. Zeliha GÜNEŞ
    Doç. Dr. Selahattin DİLİDÜZGÜN
    Doç. Dr. Sedat SEVER
    Yard. Doç. Dr. Ali ÖZTÜRK
    Dr. Ömer ADIGÜZEL

    alıntı
0 0 0
```[cite: 10]