İran İslam Cumhuriyeti
Son güncelleme:
-
iran - iran nüfusu - iran coğrafyası - iran iklimi - iran bitki örtüsü - iranda tarım - iranda hayvancılık - iran ekonomisi - iranda enerji - iranda petrol ve doğalgaz - iranda sanat - türkiye iran ilişkileri - iran hakkında
İRAN İSLAM CUMHURİYETİ:
İran Milli Marşı Sorood-ı Milli-yi Cumhuri-yi İslami
Kıta Asya Kıtası
Bölge Orta Asya
Yüzölçümü 1.648.000 km kare
Başkenti Tahran
En Büyük şehri Tahran
Resmi Dili Farsça
Yönetimi İslam Cumhuriyeti
Nüfusu 68.208.000 (2005 verileri)
Sınırı Olan Ülkeler Pakistan,
Türkiye,
Afganistan,
Türkmenistan,
Irak,
Azerbaycan,
Ermenistan
Para Birimi İran Riyali
Saat Dilimi UTC +3:30
Telefon Kodu +98
En Büyük Gölü Urmiye Gölü-5.200 km kare
En Uzun Nehri Karun Nehri-720 km
En Yüksek Nokta Demavent Dağı-5.607 m
En Alçak Nokta Hazar Nehri-28 m
İRAN’IN BAŞLICA KENTLERİ:
Tahran:11.000.000
İsfahan: 1.573.378
Tebriz: 1.523.085
Meşhed:2.837.734
Kerec: 1.377.450
Şiraz: 1.279.140
Kum: 951.918
Ahvaz: 841.415
NÜFUSUNA GÖRE İRAN ŞEHİRLERİ:
Sıra
Şehir
Bölge
Nüfus
1
Tahran
Tahran
7705036
2
Meşhed
Razavi Horasan
2410800
3
İsfahan
İsfahan
1583609
4
Tebriz
Doğu Azerbaycan
1378935
5
Kerec
Tahran
1377450
6
Şiraz
Fars
1204882
7
Ahvaz
Huzistan
969843
8
Kum
Kum
951918
9
Kermanşah
Kermanşah
784602
10
Urmiye
Batı Azerbaycan
577307
11
Zahedan
Sistan ve Belucistan
552706
12
Rasht
Gilan
551161
13
Kerman
Kerman
496684
14
Hemedan
Hemedan
473149
15
Arak
Merkezi
438338
16
Yezd
Yezd
423006
17
Erdebil
Erdebil
412669
18
Bandar Abbas
Hürmüzgan
367508
19
İslamşehir
Tahran
357171
20
Kazvin
Kazvin
349821
21
Zencan
Zencan
341801
22
Hürremabad
Loristan
328544
23
Senendec
Kürdistan(İran)
311446
24
Gorgan
Gülistan
269226
25
Sari
Mazenderan
259084
26
Kashan
İsfahan
248789
27
Gülistan
Tahran
231882
28
Şehr-i Qods
Tahran
229354
29
Malard
Tahran
228673
30
Dezful
Huzistan
228507
31
Borujerd
Lorestan
227547
32
Khomeinishahr
İsfahan
218737
33
Abadan
Huzistan
217988
34
Varamin
Tahran
208569
35
Sabzevar
Razavi Horasan
208172
36
Necefabad
İsfahan
206114
37
Nişabur
Razavi Horasan
205972
38
Babol
Mazenderan
198636
39
Amol
Mazenderan
197470
40
Şehriyar
Tahran
189120
41
Saveh
Merkezi
179009
42
Hoy
Batı Azerbaycan
178708
43
Qa'em Shahr
Mazenderan
174246
44
Gharchak
Tahran
173832
45
Bojnourd
Kuzey Horasan
172772
46
Sircan
Kerman
167014
47
Bu-şehr
Bu-şehr
161674
48
Bircan
Güney Horasan
157848
49
İlam
İlam
155289
50
Malayer
Hemedan
153748
51
Bukan
Batı Azerbaycan
149340
52
Maragheh
Doğu Azerbaycan
146405
53
Rafsancan
Kerman
136388
54
Nesimşehir
Tahran
135824
55
Mahabad
Batı Azerbaycan
133324
56
Sekiz
Kürdistan(İran)
131349
57
Zabol
Sistan ve Belucistan
130642
58
Gümbet-i Kavus
Gülistan
127167
59
Şehrud
Semnan
126916
60
Şehrikürd
Çaharmahal ve Bahtiyari
126746
61
Pakdaşt
Tahran
126281
62
Shahinshahr
İsfahan
126070
63
Semnan
Semnan
124999
64
Khorramshahr
Huzistan
123866
65
Marvdasht
Fars
123858
66
Andimeşk
Huzistan
119422
67
Torbat-e Heydarieh
Razavi Horasan
119360
68
Marand
Doğu Azerbaycan
114165
69
Miyandoab
Batı Azerbaycan
112933
70
Mah Shahr
Huzistan
109927
71
Bandar-e Anzali
Gilan
109687
72
Şahrıza
İsfahan
108299
73
Masjed Soleyman
Huzistan
106121
74
Izeh
Huzistan
103695
75
Jahrom
Fars
103023
76
Dorood
Lorestan
100528
COĞRAFİ ŞEKİLİ:
İran, 1.648.000 km karelik yüzölçümü ile dünyanın 18. büyük ülkesidir. Kuzey batıda Azerbaycan ile (432 km/268 mi) ve Ermenistan ile (35 km/22 mi) uzunluğunda, Kuzeyde Hazar Denizi, Kuzey Doğuda Türkmenistan ile (992 km/616 mi) uzunluğunda, Doğuda Pakistan ile (909 km/565 mi) ve Afganistan ile (936 km/582 mi) uzunluğunda, Batıda Türkiye ile (499 km/310 mi) uzunluğunda ve Irak ile (1.458 km/906 mi) ve Güneyde Basra Körfezi ve Umman Körfezi ile sınırlara sahiptir.
İran yeryüzündeki en dağlık ülkelerden biridir. Kafkas, Zagros ve Elburz sıradağları ile nüfusun yoğun olarak bulunduğu batı bölgesi en dağlık kesimdir. En son belirtilen sıradağlar içinde yer alan Demavent Dağı 5.604 m yüksekliği ile yalnız İran’ın değil Hindikuş dağlarının batısındaki Avrasya topraklarının en yüksek dağıdır.
Ülkenin doğusunun büyük kısmında, Kuzey Orta bölgesinde ülkenin en büyük çölü olan Kebir Çölü (Deşt-i Kebir) ve güneyinde Lut çölü (Deşt-i Lut) gibi çöl havzaları olmak üzere bazı tuz gölleri bulunmaktadır. Bunun nedeni dağ sıralarının bu bölgelere yağmur bulutlarının ulaşmasını engelleyecek kadar yüksek olmasıdır. Büyük ovalar yalnızca hazar denizi kıyısında ve Basra körfezinin kuzey ucunda İran’ın Şatt-ül-Arab (Arvand Rüd) nehri deltasındaki sınırları boyunca bulunmaktadır. Küçük Düzensiz Ovalar ise Basra Körfezi’nin Hürmüz Boğazı ve Umman Körfezine bakan kıyılarındadır.
İKLİMİ:
Hazar Denizine bakan kısımlar çok nemli ve daima yağışlıdır. Bu bölge dışındaki bütün İran toprakları astropikal yeni kurak bölge içindedir. Hazar Denizinin Kuzey kenarlarını çeviren Elbruz Dağlarında kuzeye bakan yamaçları senede ortalama 1000-1500 mm ile bol yağış aldığından zengin ormanlarla kaplıdır. Bu dağların eteklerinde sıralanmış bulunan dar kıyı ovaları çok nemlidir. Kış aylarında sıcaklıklar neredeyse donma noktasının altına düşer ve iklim yıl boyu nemli kalır. Yaz sıcaklıkları nadiren 29 dereceyi aşar. Düzlüğün doğu kısmında yıllık yağış miktarı 680 mm iken batı kısmında 1.700 mm’den fazladır. Batıya doğru zagros havzasındaki yerleşmelerde yazları düşük sıcaklıklar ile sıfırın altında sıcaklıkların ve yoğun kar yağışlarının yaşandığı ağır kışlar görülmektedir. Doğu ve orta bölgedeki havzalar 200 mm’lik yıllık yağış miktarıyla kurak ve yer yer çöl iklimindedir. Ortalama yaz sıcaklıkları 38 dereceyi geçer. Güneyde iklim daha ılımandır ama, genelde belirgin bir sıcak söz konusudur. Güney İran’daki Basra Körfezi ve Umman Denizi kıyılarındaki ovalarının iklimi kışları ılık, yazları nemli ve sıcaktır. Yıllık yağış miktarı 135 ile 355 mm arasındadır. İsfahan yılda ancak 120 mm yağış alır. Yağmurlar genel olarak kış sonunda ve yaz ayları başlarında yağar. Denizden yüksek dağlarla ayrılan iç ovalar yaz süresinde Akdeniz’de görülen hava basıncı düşüklüklerinden etkilenmezler. Burada iklim yazları çok sıcak, kışları ise çok soğuktur.
BİTKİ ÖRTÜSÜ:
İran’ın dağlık yerleri ormanlarla kaplıdır. Hazar Denizi kıyı bölgesinde Karadeniz bitki topluluğunu andıran gür bir orman örtüsü meydana gelmiştir. Bu kısımlarda ve yaylalarda yüksek bozkırlar geniş yer tutar. İç bölgenin çukur yerlerinde tuzlu bataklıklar ile çöl bozkırları ve kum çölleri uzanır. Vadiler boyunda ve sulanabilen verimli topraklarda çeşitli kültür bitkileri yetiştirilmektedir. Kurak bölgelerde bunlar birer vaha görünüşündedir.
TARIM:
İran’ın geleneksel faaliyetlerinden biridir. Daha Antik dönemde yerleşik düzene geçilmiş olan ülkede doğudan gelen göçebe boylarla yaşanan gerilim ülke tarihinde belirleyici olmuştur. Bugün bile ülkede hâlâ önemli bir nüfusa sahip olan göçebe topluluklar bir sorun kaynağı olarak görülür. Ülkede tarım vadi tabanlarında, plato eteklerindeki vahalarda ve nemli alçak basınç hareketlerine açık yağış alan bölgelerde yapılır. Başlıca tarım ürünleri şekerpancarı, şekerkamışı, pamuk, tütün, pirinç, çay ve tahıllardır; fakat pirinç dışındaki ürünler ihtiyacı karşılamaktan uzaktır.
HAYVANCILIK:
İran’ın önemli ekonomik faaliyetlerinden biridir. Göçebe yaşantısını sürdüren pek çok topluluk geçimini küçük ve büyükbaş hayvan yetiştiriciliğiyle sağlar. İpekböceği ve Hazar kıyısında dünyanın en kaliteli havyarlarının elde edilmesini sağlayan mersin balığı da ülke ekonomisi için önemli hayvanlardan sayılabilir. Zanaatkârlık tarih boyunca İran için önemli olmuştur. Gerek hayvancılık ve ipek üretimine bağlı olarak gelişen halıcılık, gerekse ülkenin geleneksel sanatları sayılabilecek süslemecilik ve tezhip gibi sanatlara bağlı olarak gelişen bakır işlemeciliği, çanak çömlek yapımı gibi el sanatları İran’ın dünyada tanınmasına neden olmuş faaliyetlerdendir. Bunlarla da bağlantılı olarak, küçük ticaret, esnaflık, daha sonra da göreceğimiz gibi, ülkenin sosyo-politik yapısına etki edecek derecede önemli olagelmiştir.
MADENLER:
İran maden bakımından zengindir. Kuzey ve batı bölgelerinde kömür, Tahran-Semnan kuzeyi ile Yezd ve Keran arasında demir yatakları, Damgan’da altın, Anarak’ta nikel yatakları vardır. Ayrıca boksit, kurşun, antimon, kobalt, gümüş, kalay, bakır, kükürt ve tuz madenleri bulunmaktadır. Horasan’ın Turhis adlı mavimsi yeşilimsi mücevherleri ünlüdür.
EKONOMİ:
İran ekonomisi; planlı ekonomi, petrol ve diğer büyük sektörlerde devlet işletmeciliği, köy tarımı ve küçük ölçekli özel işletme ve hizmet yatırımlarının bir karışımıdır. Ekonomik altyapısı son yirmi yıl içinde düzenli bir oranda gelişmektedir ancak enflasyon ve işsizlikten etkilenmektedir. 21. yüzyılın başında hizmet sektörü GSMH’da en büyük yüzdeye sahip oldu. Hizmet sektörünü madencilik ve imalat ve tarım izledi. 2006’da yaklaşık olarak hükümet bütçesinin %45’i petrol ve doğalgaz ödemelerinden ve %31’i vergi ve harçlardan geldi. 2000– 2004 arasında hükümet harcamaları yıllık %14’lük bir enflasyon oluşturdu. Iran 70 milyar dolar’lık döviz rezervinin %80’ini ham petrol ihracatından elde etmiştir. 2007’de GSMH’nın 206 milyar dolar (satınalma gücü paritesi açısından ise 852 milyar dolar) veya kişi başına düşen milli gelir açısından $3,160 (satınalma gücü paritesi açısından ise 12,300 dolar). İran'ın resmi olarak yıllık büyüme oranı ise % 6.88’dir. Bu veriler ve çok çeşitli olan ancak küçük ölçekli sanayi yapısı nedeniyle, BM İran’ın ekonomisini yarı-gelişmiş kabul etmektedir.
Hizmet sektörü GSYİH içindeki payı açısından en uzun süreli büyümeyi göstermiş olsa da sektör dengeli değildir. Üretimin serbestliği ve ambalajlama ve pazarlamanın yeni ihracat pazarlarının gelişimini desteklemesi ile beraber devlet yatırımı tarım üretimi artırdı. Ülke çapında son yıllarda birçok barajın yapılması ile büyük ölçekli sulama ve ihracat amaçlı üretilen hurma, çiçek ve fıstık gibi tarım ürünleri 1990’lar sonrasında sektörler arasında en hızlı ekonomik büyümeyi sağladı. İran’ın büyük ticari ilişkileri olan ülkeler Çin, Almanya, Güney Kore, Fransa, Japonya, Rusya ve İtalya’dır.
%1.8’e yakın bir oranda istihdam sağlayan turizm sektörünün önümüzdeki 5 yıl içinde istihdam açısından % 10’luk bir oranı yakalaması bekleniyor. 2004 yılında 1.659.000 yabancı turist İran’ı ziyaret etmiştir; turistlerin çoğunluğu Orta Asya cumhuriyetleri de dâhil olmak üzere Asya ülkelerinden gelirken çok küçük bir kısmı Avrupa Birliği ve Kuzey Amerika ülkelerinden gelmiştir. 2000’li yılların başında sanayi hala altyapı, iletişim, denetleyici normlar ve yetişmiş personel konularında ciddi sorunlar yaşamaktadır. İran turizm geliri açısından dünyada 89. sıradadır ancak aynı zamanda dünyadaki en turistik ilk on ülke arasındadır. Yetersiz tanıtım, dengesiz bölge şartları, dünyadaki olumsuz imaj, turizm sektöründe etkili planlama yetersizliği turizmde büyümeyi engellemiştir.
1990’ların sonlarından itibaren İran, Suriye, Hindistan, Venezuela ve Güney Afrika gibi gelişmekte olan ülkelerle ekonomik işbirliğini geliştirdi. İran, Türkiye ve Pakistan ile ticaret ilişkilerini de geliştirmekte ve Ekonomik İşbirliği Örgütü adı verilen kurum aracılığıyla Batı ve Orta Asya’da ortak bir pazar oluşturma hedefini diğer ülkelerle paylaşmaktadır. İran, ithalat üzerinde daha çok azaltılmış sınırlamalar/vergiler ve Çarbahar, Keşim ve Kiş adaları serbest ticaret bölgeleri gibi yatırım için uygun bir iklim yaratarak milyarlarca dolar yabancı yatırım çekmeyi planlamaktadır.
Şimdiki hükümet daha önceki hükümetin pazar reform planlarını takip etmeye devam etmekte ve İran’ın petrole dayalı ekonomisini çeşitlendirmeye çalışacağını ifade etmektedir. Bunu devlet yatırımlarını otomotiv, imalat, uzay sanayileri, tüketici elektroniği, petrokimya ve nükleer teknoloji gibi alanlara yaparak gerçekleştirmeye çalışıyor. İran biyoteknoloji, nanoteknoloji ve ilaç sanayilerinde de açılımlar yapmaktadır. Güçlü petrol pazarı 1996’dan beri İran üstündeki finansal baskıların hafiflemesine neden oldu ve Tahran’ın borç servisinin ödemelerini yapmasını sağladı. İran’ın bütçe açıkları her zaman kronik bir sorun olmuştur; özellikle geniş ölçekli devlet sübvansiyonları; indirimli yiyecek sağlanması ve özellikle benzin satışı; tek başına enerji sektörüne maliyeti 2008 için 84 milyar dolardır.
İran ekonomisi, merkezi planlamanın, devletin ve bazı büyük şirketlerin yönetiminde olan petrol sanayisinin, küçük çapta özel ticaretin ve tarımın karışımından oluşmaktadır. İran ekonomik altyapısı son 20 yılda sürekli bir büyüme göstermese de; ekonomi, enflasyon ve işsizlikten olumsuz etkilenmeyi sürdürmüştür. 20.yüzyılın başlarında hizmet sektörü GSYIH'nin en büyük dilimini oluşturmaya başlamış, hizmet sektörünü sanayi ve tarım sektörleri takip etmiştir. Devlet bütçe gelirlerinin yaklaşık %45'i petrol ve doğalgaz gelirlerinden, %31'i ise vergilerden elde edilmektedir. 2000- 2004 yılları arasında, bütçe harcamalarına yıllık %14'lük bir enflasyon oranı eşlik etmiştir. 2006 yılında İran'ın nominal GSYIH'i 195.5 milyar dolar ve kişi başına düşen milli gelir 2440 dolar olarak hesaplanmıştır. Tüm bu rakamlar ve İran'ın çeşitli ama küçük çapta sanayisi gözönüne alındığında, Birleşmiş Milletler İran ekonomisini yarı-gelişmiş olarak sınıflandırmıştır.
Hizmet sektörü, GSYIH'deki payı açısından uzun vadede en hızlı artışı göstermesine karşın, inişli çıkışlı bir grafik sergilemektedir. Devlet yatırımları, üretimin serbestleştirilmesi ve yeni dışsatım (ihracat) pazarlarının bulunması ile birlikte tarımda patlama yaratmıştır. Ülke çapında inşa edilen birçok baraj sayesinde, büyük ölçekte sulama projeleri hayata geçirilmiş, ihracata ve sanayiye yönelik tarım geliştirilmiş ve böylece 90'lı yıllarda İran'daki başka hiçbir sektörün elde edemediği bir büyümeye elde edilmiştir. Her ne kadar 1998-2001 yılları arasında art arda yaşanan aşırı kurak yıllar tarımsal çıktıyı olumsuz yönde etkilese de, tarımsal işgücünün önemli bir yüzdesini elinde tutmaktadır.
İran'ın başlıca ticaret yaptığı ülkeler Çin, Almanya, Güney Kore, Fransa, Japonya, İtalya ve Rusya'dır. İran, 90'ların sonundan beri Suriye, Hindistan, Küba, Venezuella ve Güney Afrika gibi ülkelerle yaptığı ekonomik işbirliğini de geliştirmektedir.
PETROL VE DOĞALGAZ:
Bütün bu geleneksel faaliyetlere karşın, günümüzde ülkenin ekonomik kaderini tayin eden, nispeten yeni bir ürün olan petrol ve doğalgaz’dır. Petrol İran için öylesine önemli bir üründür ki; ülkenin son yüz yıllık tarihinin belirlenmesi, modernleşmesi ve sanayileşmesi hep petrole dayalı olarak gerçekleşmiştir. 1908’den beri işletilmekte olan petrolün tamamına yakın güneybatıdaki Huzistan bölgesinden ve Zağros Dağları ile Basra Körfezi kıyıları arasında kalan şeritten çıkarılır. İç bölgelerdeki nispeten zayıf ya da işletilmesi güç petrol yatakları ise doğalgaz bakımından zengindir. Dünya petrol rezervlerinin % 10’unun, doğalgaz rezervlerinin ise % 20’sinin İran’da olduğu tahmin edilmektedir. İran-Irak Savaşı öncesinde yıllık 300 milyon tona kadar çıkan savaş döneminde 50-60 milyon tona düşen petrol üretimi bugün hâlâ 200 milyon tonun altındadır. Ülkenin en önemli sanayi işkolu petrole bağlı olarak gelişen petro-kimya sektörüdür. Rafineriler dışında petrol ve doğalgaz boru hatları da petrolün işlenmesi ve iletilmesi açısından önem taşımaktadır. Ayrıca başta demiryolu ve karayolu olmak üzere pek çok altyapı olanağının ve diğer sanayi alanlarının geliştirilmesi de özellikle 1970’li yıllarda elde edilen petrol gelirleri sayesinde gerçekleştirilmiştir.
ENERJİ:
İran doğalgaz rezervi açısından dünyada ikinci sırada ve petrol rezervi açısından dünyada üçüncü sırada bulunmaktadır. 2005’te petrol endüstrisi günde ortalama 4 milyon varil üretime ulaşmıştır. 1974’te isr günde ortalama 6 milyon varil üretim yapılıyordu. 2000’li yılların başında endüstri altyapısı teknolojik yetersizlikten dolayı çok zayıflamıştı. 2005’te çok az sayıda araştırma kuyu açıldı.
2004'te, İran'ın doğalgaz rezervinin büyük bir kısmı henüz kullanıma açılmamış durumdaydı. Yeni hidroelektrik istasyonlarının eklenmesi ve klasik kömür ve petrol ile çalışan istasyonlarının hatlara bağlanmasıyla ülke kapasitesi 33,000 megavata yükselmiştir. Bu miktarın %75'i doğal gaz, %18'i petrole ve %7'si hidroelektrik enerjiye dayanmaktadır. 2004'te İran ilk rüzgâr enerji ve jeotermal santrallerini açtı. İlk termal güneş santralını da 2009'da kullanıma açmaya hazırlanıyor.
Nüfus artışı ve yoğun endüstrileşme elektrik ihtiyacının yılda %8 oranında artmasına neden olmuştur. Hükümet, 2010 itibarıyla 53,000 megavatlık kapasite hedefine ulaşmak için yeni gaz ile çalışan enerji santralleri etkin hale getirmeyi, hidroelektrik santarller eklemeyi ve nükleer enerji santarlleri kurmayı planlamaktadır. İran'ın Buşehir'deki ilk nükleer enerji santrali 2007 yılı itibarıyle henüz faaliyete geçmemişti.
SANAT:
İran dünyanın en zengin sanat geleneklerine sahip olan ülkelerden biridir ve bir çok disiplini içine almaktadır. Mimari, resim, dokuma, çömlekçilik, Hat Sanatı, Metal işleme ve Taş oymacılığı gibi bir çok sanat ve zanaat alanında etkin bir yere sahiptir. Halı dokuma Fars kültürünün ve sanatının en özgün dallarından biridir ve kökü Antik Çağlara kadar uzanmaktadır.
İranlılar mimaride matematik, geometri ve astronomiyi ilk kez kullananlardandır ve kapalı çarşı ve camilerin inşasında sıklıkça görülebileceği gibi büyük kapalı alanların yapımında sıra dışı yetenekleri vardır. Klasik İran mimarisinin ana yapıtları cami ve saraydır. İran, çok sayıda sanat evi ve galerisinin yanı sıra dünyadaki en büyük ve değerli mücevherler koleksiyonlarına sahiptir. Dünyanın eski tavla 60 parçasıyla beraber güneydoğu İran’da bulunmuştur. İran UNESCO tarafından arkeolojik mimari kalıntıları ve yerler açısından dünyadaki en önemli yerler arasında yedinci sıradadır. UNESCO’nun Dünya Miras Listesindeki on beş mimari eser İran mimarisine aittir ve Halikarnas Mozolesi dünyanın yedi harikasından biri kabul edilmiştir.
TÜRKİYE-İRAN İLİŞKİLERİ:
Sömürgeciler İslâm coğrafyasından çekilirken genellikle komşu ülkeler arasında ikili problemler bırakmaya özen göstermişlerdir. Bunların çoğu da sınır problemleridir. Türkiye ile İran arasında ise böyle bir problem yoktur. Zaman zaman Batı'nın ve ABD'nin güdümündeki medya organlarının İran'daki devrim sonrasında "rejim ihracı"na çalıştığı iddiaları etrafında yaygaralar koparıldı. Ama bunların da birçoğu ABD'nin İran'ı yalnız bırakma ve yıpratma amacına yönelik uluslar arası kampanyalarının birer parçasını oluşturuyordu.
Türkiye'nin ve İran'ın her zaman birbirlerine ve birbirleriyle ilişkilerini geliştirmeye ihtiyaçları olmuştur. Ne var ki bu yöndeki ataklar hep ABD engeline takılmıştır. Oysa Türkiye'nin önemli bir yakın komşusuyla ilişkisini geliştirmeye, ABD'nin talimatlarına uymaktan daha çok öncelik vermesi gerekirdi. Ayrıca Türkiye'nin İran'la ilişkisini geliştirmemesinden yarar sağlayacak olan sadece ABD ve onun sürekli beslediği, kanatlarının arasında koruduğu İsrail işgal devletidir. Bu iki gücün kendi çıkarlarını önemsedikleri kadar Türkiye'nin de kendi çıkarlarını önemsemeyi bilmesi ve komşularıyla ilişkilerini geliştirirken buna dikkat etmesi gerekir.
Bu sıralarda, ABD ve İsrail'in her ikisinin birden İran'ı hedefe yerleştirdikleri, füzelerle vurma tehditleri yaptıkları ve İran üzerinden kendi psikolojik tehdit güçlerine yeniden itibar kazandırmaya çalıştıkları bir dönemde Türkiye başbakanı Tayyib Erdoğan'ın bu ülkeyi ziyaret etmesi önemli bir gelişmedir. Daha önce Suriye'nin hedefe yerleştirildiği bir dönemde Türkiye, Suriye'yle ilişkilerini geliştirmekten çekinmeyerek diplomatik alanda "bağımsız" hareket etme arzusunda olduğunu belli etmeye çalıştı. Bugün İran'a ziyaret tertip edilmesi ve ikili ilişkilerin geliştirilmesi için öneriler götürülmesi de aynı arzunun bir kez daha dışa yansıtılmasıdır.
Haberlerde bildirildiğine göre, ziyaret konusunda ABD, Tayyib Erdoğan'a uyarıda bulunmuş, kaygılarını iletmiş. Türkiye'deki ABD ve Batı lobisinin de bu uyarılardan ve kaygılardan yola çıkarak aleyhte yayın yapmaları, yorum ve değerlendirmelerde bulunmaları muhtemeldir.
Ama Türkiye'nin kaygılanmasına sebep teşkil edecek bir şey yoktur. ABD'nin kaygılarıyla Türkiye'nin kaygılarının aynı olması gerekmez. "Kaygıların iletilmesi aynı zamanda tehdit olabilir" denirse, deriz ki ABD'nin mevcut şartlarda Türkiye'yi gözden çıkarması mümkün değildir. İran'a yönelik tehditleri de daha önce bir yazımızda dile getirdiğimiz üzere psikolojik savaştan, tehdit gücünü kaybetmeme gayretinden ibarettir.
Biz, Türkiye'nin İran'la ilişkilerini geliştirmesine ideolojik açıdan bakmıyoruz. Bu alandaki müspet gelişmelerin başta Türkiye'ye yararı olacaktır. ABD tasallutuna ve tehditlerine karşı da İslâm coğrafyasında yakınlaşmaya ve işbirliğine ihtiyaç var. İslâm âleminin ekonomik ve siyasi alanda bağımsız politikalar geliştirebilmesi için de Amerika'ya ve Batı'ya mahkûm olmaktan kurtulması gerekir. Bu da kendi içinde işbirliğini artırmasına bağlıdır.
Alıntı