Karaçay-Malkar Nart Destanları
Son güncelleme:
-
Mitolojiler - Kafkas Efsaneleri - Kafkas Destanları - Nart Efsaneleri
Karaçay-Malkar Nart destanları yüzyıllar boyunca halkın hafızasında nazım ya da nesir şeklinde saklanmıştır. Eski Türk ve Moğol halklarının bir çoğunda olduğu gibi Karaçay-Malkar destanları da çoğunlukla nazım (cır) şeklindedir.
Karaçay-Malkar Nart destanlarının başlıca kahramanları şu adları taşırlar:
Örüzmek, Sosurka, Sosuruk, Soslan, Davat, Debet, Devet, Sibilçi, Alavgan, Fuk, Karaşavay, Şavay, Batraz, Batrez, Batıraz, Nöger, Cönger, Şırdan, Açemez, Aymuş, Gezoh, Satanay Biyçe, Agunda, Kırs Biyçe, Akbilek, Gilâstırhan, Sozuk, Habiç, Bolat Hımıç, Bödene, Raçıkav, Çüyeldi, Çüyerdi, Bora Batır.
Destanlarda Debet’in Yer Tanrısı ile Gök Tanrısının oğlu olduğu, Satanay Biyçe’nin annesinin ay, babasının güneş olduğu, Örüzmek’in gökten düşen bir kuyruklu yıldızın içinden çıkarak, kurt sütü içerek büyüdüğü, Sosurka’nın granit bir kayadan doğduğu anlatılmaktadır. Olağanüstü şekillerde doğan bu Nart kahramanlarının doğaüstü güçleri vardır. Debet’in kalbi ve kanı ateştendir. O ateşin, taşın ve hayvanların dillerini bilir. Satanay Biyçe gelecekten haber verir, istediği insanın veya hayvanın şekline girebilir. Sosurka’ya ok işlemez. Karaşavay soğuktan ve ateşten korkmaz. O ve atı Gemuda şekillerini değiştirebilirler (Haciyeva 1988: 8).
Mitolojik bir karakter taşıyan Karaçay-Malkar Nart destanlarında olağanüstü güçlere hükmeden tanrıların varlığı dikkati çekmektedir. Nartlar Kün Teyriveya Kaynar Teyri adını taşıyan Güneş Tanrısı, Cer Teyri adını taşıyan Yer Tanrısı, Suv Teyrisi adını taşıyan Denizler ve Irmakların Tanrısı ile Suv Anasıadını taşıyan Denizler ve Irmaklar Tanrıçası, Ot Teyri adını taşıyan Ateş Tanrısı, Cel Teyri adını taşıyan Rüzgâr Tanrısı, Eliya adını taşıyan Yıldırımlar Tanrısı ve Apsatı adını taşıyan Av Tanrısının hâkimiyeti altındaki bir dünyada yaşamaktadırlar.
Karaçay-Malkar Nart destanları XIX. yüzyıl ortalarından itibaren Rus etnograflarının ve bilim adamlarının dikkatini çekmiş, yerli halkla irtibata geçen bilim adamları tarafından derlenip, Rusça’ya çevrilerek yayımlanmaya başlamıştır.
Rus bilim adamı P. Ostryakov, Karaçay-Malkar köylerinden Bashan’da Safar-Aliy ve Navruz Urusbiyev’den derlediği Karaçay-Malkar Nart destanlarını ilk olarak 1879 yılında Vestnik Evropı adlı dergide yayımlamıştır. İki yıl sonra, 1881 yılında Safar-Aliy Urusbiyev Sbornik Metarialov Dlya Opisaniya Mestnostey i Plemen Kavkaza adlı derginin birinci sayısında Örüzmek, Şavay, Raçıkav, Sosuruk adlı dört Karaçay-Malkar Nart destanını ilk olarak okuyuculara sunmuştur (Ortabaylanı 1987:4). M. Aleynikov, aynı derginin 1883 yılında yayımlanan 3. sayısında Karaçay hikâyeleri adı altında birkaç Karaçay-Malkar Nart destanını daha yayımlamıştır (Ortabaylanı 1987:4). 1898 yılında Sbornik Metarialov Dlya Opisaniya Mestnostey i Plemen Kavkaza dergisinde, Karaçay köylerinden derlenen Nart destanları A.N. Daçkov-Tarasov tarafından yayımlanarak bilim dünyasına sunulmuştur(Daçkov-Tarasov 1898). XX. yüzyıl başlarında Rus bilim adamları Karaçay-Malkar Nart destanları konusundaki derleme çalışmalarına devam etmişler, 1903 yılında H.P. Tulçinskiy Karaçay-Malkar Nart destanlarını, halk şarkılarını ve atasözlerini Terskiy Sbornik adlı dergide yayımlamıştır (Tulçinskiy 1903).
Prof. Dr. Ufuk TAVKUL