1. Ana Sayfa
  2. Azərbaycan
  3. Tabesiz Mürəkkəb Cümlələr

Tabesiz Mürəkkəb Cümlələr

Son güncelleme: 12.11.2013 21:31
Nehir Nehir foto
  • Mürəkkəb cümlələr - Tabeli mürəkkəb cümlə anlayışı - Mürəkkəb Cümləyə Aid Testlər

    Tabesiz mürəkkəb cümlələr iki və daha artıq sadə cümlənin məna və qrammatik cəhətdən bərabər hüquq əsasında vahid bir tam kimi birləşməsi yolu ilə əmələ gələn sintaktik vahiddir.

    Tabesiz mürəkkəb cümlələrin səciyyəvi quruluş xüsusiyyətləri vardır. Çox zaman tərkib hissələrində bir paralellik olur; bu xüsusiyyət atalar sözləri və məsəllərdə özünü daha çox göstərir; məs.: Lələ var, yurdu yox. Xalq qız alır – quda qazanır, mən qız aldım, qada qazandım. Xalq gedər quş gətirər, Xanalı bayquş gətirər. Bu gün sən deyirsən, sabah sənə deyərlər. Artıq tamah daş yarar, daş qayıdıb baş yarar və s. Belə cümlələr üçün komponentlərdən ikincisinin (və ya hər ikisinin) natamamlığı, yarımçıqlığı, cümlənin ümumi mənası əsasında bərpa oluna bilməsi də səciyyəvi hallardandır: Xəbərçi yalançı olar, yalançı – xəbərçi. Rəhmət yazana, lənət pozana! Sözlərdə qonaq sözü, səslərdə kəfkir səsi. Söhbət üçün çənə, saqqal üçün həna və s.

    Tərəflərin paralelliyi tərəfləri əlaqələndirən mühüm vasitələrdəndir. Belə vasitələr sırasında anaforik o, bu, onda, orada tipli əvəzlikləri, əvəzlik-zərfləri xüsusi qeyd etmək olar; məsələn: Mən "şeyx" söhbətindən danışırdım, o elə "Səməd" deyirdi. (İ.Hüseynov) Tərkib hissələrin əlaqələndirilməsində mənsubiyyət şəkilçilərinin mühüm rolu var. Mənsubiyyət şəkilçiləri ilə bir neçə komponenti əvvəlkinə bağlamaq mümkündür: Suğraxanımın gözünün qarası itmişdi, ağı gömgöydü. (S.Əhmədov) Abbasqulu bəy məktubu zərfdən çıxartdı, baxışları sətirlərin üstündə o tərəf-bu tərəfə gəzdi. (F.Kərimzadə) Vələdin gözləri balacalaşmışdı, ağzı əyilmişdi, üzü qırışmışdı. (İ.Məlikzadə)

    Mürəkkəb cümlənin tabesiz növünün bir mühüm əlaməti də bəzən tərkib hissələrin hamısına aid ortaqlı söz və birləşmələrin – determinantların işlənməsidir. Bu xüsusiyyət ikinci dərəcəli üzvlərdən tamamlıq və zərfliyə aiddir; məsələn: Kim becərəcək, kim yığacaq onu? (İ.Məlikzadə) Bu kənddə bir yekə kolxoz vardı, bu kolxozun da Kamandar adında bir yekə sədri vardı. (İ.Məlikzadə) Qorxudan arvadın boğazı qurumuşdu, dili-dilçəyi göynəyirdi. (İ.Məlikzadə) Yaxşını-pisi ağlı kəsəndən bəri sırğa taxmırdı, üzüyü-filanı da yox idi (İ.Məlikzadə) – cümlələrində tamamlıq, yer, səbəb və zaman zərflikləri determinant kimi işlənmiş, tərkib hissələri əlaqələndirmişdir. Cümlə üzvləri ilə yanaşı, xitablar və ara sözlər də ortaqlı olmaqla tərkib hissələri əlaqələndirir; məs.: Məsləhət sənindi, a tanrı, özün bilən yaxşıdı. (İ.Məlikzadə) Ay bacı, urusun hörüklərinə bax, gör nə yoğunluqdadır! (İ.Məlikzadə) Görəsən, bunların beyinlərində nə çatmır, hansı damar düyün düşüb? (İ.Məlikzadə) Bəlkə də, yağış yağır, sel-su aləmi bürüyüb. (İ.Məlikzadə)

    Tabesiz mürəkkəb cümlələr iki komponentdən (iki predikativ mərkəzdən) ibarət olduğu kimi, sadalama yolu ilə qurula bilir və daha çox tərkib hissədən ibarət olur; məs.: Al rəngli səhər şəfəqləri ətrafı bürüyür, hər tərəfdə quşların nəğməsi eşidilir. (Ə.Vəliyev) Qəhrəmanın bədəni əsir, vücudu titrəyirdi. (Ə.Vəliyev) Prometey can verdi o daş qəfəsdə, Yaşadı ağalar, qullar dünyası. (S. Vurğun) Hamı üşüyürdü, heç kəs cıqqırını çıxarmırdı. (C.Bərgüşad) Rayon mərkəzindən bu balaca meydançaya hər iki saatdan bir avtovbus gələrdi, neçə gündür o da gəlmir. (İ.Məlikzadə) – cümlələri iki; Fasilə qurtarmışdı, meydançada tamaşanın ikinci hissəsi başlamışdı və mənim ürəyimin o işıqlı sirk sevinci yenə də qayıdıb gəlmişdi. (Elçin) – cümləsi üç; Taxıl vağamlayıb tökülür, bostanı alaq basır, bağlar suvarılmır, tədarük dəmir yol stansiyasına aparılıb təhvil verilmirdi (Ə.Vəliyev) – cümləsi dörd tərkib hissədən əmələ gəlmişdir. Bu sonuncu halda sadalama intonasiyası tərkib hissələri əlaqələndirən əsas vasitə kimi çıxış edir.

    Bütün bu qeyd edilənlərin (ortaq üzvlərin, tərkib hissələrin paralelliyinin, əvəzliklərin, mənsubiyyət şəkilçilərinin və s.) tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərtibində mühüm rolu vardır. Lakin tərkib hissələri əlaqələndirən əsas vasitələr intonasiya və tabesizlik bağlayıcılarıdır.

    Tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələri bağlayıcıların iştirakı olmadan əlaqələndikdə bağlayıcısız tabesiz mürəkkəb cümlələr əmələ gəlir; məs.: Küçədən arabir maşın ötür, motor, təkər səsi daş-divara çalınmış dəmir qırıqlarını sızladırdı. (S.Əhmədov) Sevda baş tutmamış, gələnlər çıxıb getmişdi. (S.Əhmədov) Arabir göy guruldayır, yağış güclənirdi. (C.Bərgüşad) Çax-çuxun özü getdi, qatran qoxusu qaldı. (İ.Hüseynov) Bu cür cümlələr şifahi nitqdə intonasiyanın köməyi ilə qurulur.

    İ n t o n a s i y a – mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini əlaqələndirən ilk və ən qədim vasitədir. İntonasiya şifahi nitqdə öz böyük rolunu indi də saxlamaqdadır. Yazıda bağlayıcılara üstünlük verildiyi halda, şifahi nitqdə intonasiyanın köməyi ilə fikri daha sürətlə, daha asan və emosional ifadə etmək olur. Mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini əlaqələndirmək üçün başqa vasitələr olduqda da şifahi nitqdə intonasiyadan istifadə edilir, lakin heç bir başqa vasitə olmadıqda tərkib hissələri əlaqələndirmək üçün əsas yük intonasiyanın üzərinə düşür; məs.: Vaxt gələndə qoyun dibəyə sağılır, ilan südü içir, yerinə qızıl qoyub gedirdi. (Ə.Vəliyev) Get-gedə ehtiras artdı, tamah güc gəldi. (Ə.Vəliyev) İntonasiya ilə qurulmuş bu cümlələrin tərkib hissələri arasına və bağlayıcısını da artırmaq olar.

    Sadə cümlədə olduğu kimi, mürəkkəb cümlədə də intonasiya söyləmin məqsədini aydınlaşdırmağa xidmət edir. Lakin mürəkkəb cümlədə intonasiyanın imkanları daha geniş və rəngarəngdir.

    Əksərən tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələri eyni tipli intonasiya ilə – ya nəqli, ya sual, ya da əmr intonasiyası ilə tələffüz edilir; məs.: Dediyi dedik, çaldığı düdük, yediyi hədik! (Atalar sözü) Bir də bunları bir yerə cəm eləmək mümkün olacaqmı, belə girəvə ələ düşəcəkmi? (İ.Məlikzadə) Haradasa lap yaxında at kişnədi, bir-birinin ardınca iki güllə açıldı. (İ.Hüseynov) Birinci cümlə nida cümləsi, ikincisi sual cümləsi intonasiyası ilə, üçüncü cümlə isə nəqli cümlə intonasiyası ilə formalaşmışdır.

    Mürəkkəb cümlənin tərkib hissələri müxtəlif funksiya yerinə yetirdikdə intonasiya fərqlənə bilir. Bu cür hallarda birinci tərkib nəqli, ikincisi sual; birinci tərkib hissə nəqli, ikincisi əmr intonasiyası ilə tələffüz edilə bilər; məs.: Mən çoban olmaq istəyirəm, bunun kimə dəxli qalıb? (İ. Məlikzadə) Laçın ev tikmək istəyir, bu da olmaz! (S.Əhmədov) Abbasqulu bəy xahişə gəlib, sən nə deyirsən? (F.Kərimzadə) İntonasiyanın quruluşu başqa şəkillərdə də ola bilər.

    Tərkib hissələri bağlayıcıların iştirakı ilə əlaqələnən tabesiz mürəkkəb cümlələr b a ğ l a y ı c ı l ı tabesiz mürəkkəb cümlələr adlandırılır.

    Bağlayıcılar tarixən intonasiyaya nisbətən sonrakı hadisə olsa da, tədricən o qədər zənginləşmiş, artıb-çoxalmışdır ki, indi çox zaman mürəkkəb cümlənin tədqiqinə bağlayıcılı mürəkkəb cümlələrdən başlanılır. Çünki bağlayıcılar tabesiz və tabeli olmaqla, mürəkkəb cümlələrin növünü müəyyənləşdirmək işini asanlaşdırır; məs.: Ağa, sən mənim atamsan və sənə hörmət eləmək mənim borcumdur. (Ə.Haqverdiyev) Min il yola baxdı qulağı səsdə, Ancaq dəyişmədi ömrün mənası! (S.Vurğun) Atan yazır ki, Şahmar dediklərimi unutmasın. (Ə.Vəliyev) Hacı bilirdi ki, Gər Xəlilin evdə xörək verəni yoxdur (S.Əhmədov) – cümlələrindən əvvəlki ikisinin tərkib hissələri tabesizlik bağlayıcıları ilə, sonrakıların tərkib hissələri tabelilik bağlayıcıları ilə əlaqələnmişdir. Ona görə də əvvəlki iki cümlə tabesiz, sonrakılar tabeli mürəkkəb cümlələrdir.

    Bağlayıcılar hətta bəzən tabesiz və tabeli mürəkkəb cümlələrin daxili növlərini də müəyyənləşdirməyə kömək edir; məs.: Çiçək çoxdur, ancaq solmayanlarını görməmişəm. (Ə.Vəliyev) Orucəliyevin daha harasından yaralandığını təyin etmək çətin idi, çünki bütün paltarı qan içində idi (Mir Cəlal) – cümlələrindən birincisi qarşılaşdırma bağlayıcılı, ikincisi səbəb bağlayıcılı mürəkkəb cümlədir. Ancaq bağlayıcısı göstərir ki, birinci cümlə tabesizdir, həm də qarşılaşdırma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlədir; çünki bağlayıcısından aydın olur ki, ikinci cümlə tabeli, həm də səbəb budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlədir.

    Onu da qeyd etmək lazımdır ki, tabesizlik bağlayıcıları bütün hallarda cümlənin leksik semantikası əsasında tabesiz mürəkkəb cümlənin məna növünü dəqiqləşdirməyə imkan verir, lakin tabelilik bağlayıcılarının hamısında bu xüsusiyyət yoxdur, xüsusən ki bağlayıcısı universal bağlayıcı kimi əksər budaq cümlə növlərini baş cümləyə bağlayır.

    Tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələrini əlaqələndirən bağlayıcılar həmcins üzvlər arasında işlənən tabesizlik bağlayıcılarıdır. Fərq buradadır ki, həmin bağlayıcılar sadə cümlədə cümlə üzvlərini (cümlənin həmcins üzvlərini), burada isə sadə cümləyə uyğun gələn komponentləri (mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini) əlaqələndirir.

    Tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələrini əlaqələndirən bağlayıcı qrupları aşağıdakılardır:

    1. B i r l ə ş d i r m ə bağlayıcıları: və, həm...həm də, da, də, nə... nə də və s. ; məs.: Mən ona qulaqburması verərəm və sənin qızın da qayıdar gələr atasının evinə. (Ə.Haqverdiyev) Hər dəfə binadan bir adam çıxanda Xanım xala köşkün pəncərəsinə tərəf baxırdı və hər dəfə milisioner yüngülcə başını tərpədirdi. (Elçin) Dünyada bir təmənnan qalmasın və beş adam da sənə rəhmət oxusun. (Ə.Haqverdiyev) Həm Əzizə öskürüb yuxumu qaçırmışdı, həm də planlarım alt-üst olmuşdu. (Ə.Vəliyev) Üstümdə allah da var, peyğəmbər də var. (Ə.Haqverdiyev) Daha nə o çəm-xəm elədi, nə də Qəmlo ağaca əl atdı. (F.Kərimzadə)

    Birləşdirmə bağlayıcıları zaman, ardıcıllıq, səbəb-nəticə əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələrini əlaqələndirir.

    2. Q a r ş ı l a ş d ı r m a bağlayıcıları: amma, ancaq, lakin, fəqət, halbuki, yoxsa, isə və s. ; məs.: Başına dönüm, sən dövlətli kimsənəsən, amma bu saat mənə fitrə vacibdir. (Ə.Haqverdiyev) Sən yaratdığın Firəngiz indi yoxdur, fəqət mən yaratdığım Firəngiz əbədidir. (C.Cabbarlı) Mal-qara üçün bol yem tədarükü lazımdır, yoxsa heyvanı qışdan çıxarmaq olmaz. Nağdalı dünya görmüşdü, Bulud isə təcrübəsiz idi. (Ə.Vəliyev)

    Bu bağlayıcılar qarşılaşdırma mənalı tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələrini əlaqələndirir.

    3. A y d ı n l a ş d ı r m a bağlayıcıları: yəni, məsələn və s. ; məs.: Səriyyəgil fəaliyyətdə idi, yəni özfəaliyyət dərnəyi artıq işə başlamışdı. Uşaqların bir qismi sözə baxmır, məsələn, Əhəd dediyindən dönmürdü ki dönmürdü.

    Bu bağlayıcılar nisbətən az işlənir və təsadüfi hallarda aydınlaşdırma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələri arasında görünür.

    4. B ö l ü ş d ü r m ə bağlayıcıları: ya... ya da, gah.... gah da... gah da ki və s.; məs.: Ya uşaqlar kəndə gələcək, ya da mən onları körməyə gedəcəyəm. Gah traktor təmirə dayanır, gah da traktorçu xəstələnirdi.

    Bu bağlayıcılar bölüşdürmə əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələrini əlaqələndirir.

    5. Q o ş u l m a bağlayıcıları: özü də, həm də və s. ; məs.: Rəsul Səlim Sultanovun firmasında işləyirdi, özü də, deyəsən, xalaoğlu idilər. Onun birmərtəbəli, yaraşıqlı bir evi vardı, həm də belə yaşıllıq, bağ-bağat içərisində tikilmişdi.

    Q e y d. Bağlayıcıların bir çoxunun başqa variantları istisna olunmur.

    Quruluş xüsusiyyətlərinə, qrammatik mənasına, bağlayıcıların və intonasiyanın xarakterinə görə tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələri arasında bir sıra məna əla-qələri vardır. Bunlar aşağıdakılardır:

    Birləşdirmə əlaqəsi;

    Səbəb-nəticə əlaqəsi;

    Aydınlaşdırma əlaqəsi;,

    Qarşılaşdırma əlaqəsi;

    Bölüşdürmə əlaqəsi;

    Qoşulma əlaqəsi.

    Bu əlaqələrin bir qismi həm intonasiyanın, həm də bağlayıcıların iştirakı ilə yaranır; aydınlaşdırma əlaqəsi əksərən bağlayıcısız, bölüşdürmə əlaqəsi həmişə bağlayıcılı olur. Bu cəhətləri nəzərə alaraq, bağlayıcılı və bağlayıcısız tabesiz mürəkkəb cümlələrdə qrammatik məna münasibətlərini birlikdə nəzərdən keçirmək lazım gəlir.

    Mürəkkəb Cümləyə Aid Testlər

    1) Hansı cümlə mürəkkəbdir?

    A)Yazın gəlməsinə baxmayaraq, havalar soyuq keçirdi.

    B)Gülzar başını qaldırmırdı, ancaq anasınıın dediklərini eşidirdi.

    C)İstəsən, deyərəm.

    D)Piri baba bağçadakı ağaclara baxıb sevinirdi.

    E)İstəyəndə gələrəm.



    2) Biri Mürəkkəb Cümlədir:

    A)Əsən külək onun qəlbinə doldu və ele bil, bədəninə yeni qüvvət gətirdi.

    B)Gexə keçir, otaq soyuyurdu.

    C)O, atasının əsəbi halda dediklərini diqqətlə dinlədi, amma ona cavab qaytarmadı.

    D)Fərhadın yalvarışlarına baxmayaraq, ana ona icazə vermədi.

    E)Biz onu nə evdə, nə də iş yerində tapa bildik.



    3) Tabesiz mürəkkəb cümlələr haqqında verilənlərdən biri yanlışdır.

    A)Bərabərhüquqlu cümlələr sadə cümlələrin birləşməsindən əmələ gəlir.

    B)Tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkibindəki sadə cümlələr müxtəlif məna əlaqələri ilə bağlanır.

    C)Tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkibindəki sadə cümlələr həm yalnız intonasiya, həm də intonasiya və bağlayıcı iıə bağlanır.

    D)İlə bağlayıcısı tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini bağlaya bilmir.

    E)Qarşılaşdırma və bölüşdürmə əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələr yalnız bağlayıcı ilə bağlanır.



    4) Tabesiz mürəkkəb cümlələri bağlayan bağlayıcılar haqqında verilənlərdən biri yanlışdır:

    A)Ya, ya da, gah, gah da bağlayıcıları bölüşdürmə əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini bağlayır.

    B)Amma, ancaq, lakin qarşılaşdırma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini bağlayır.

    C)Birləşdirmə bağlayıcısı olan ilə tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini bağlaya bilmir.

    D)İnkar bağlayıcısı, əsasən, zaman əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini bağlayır.

    E)Və bağlayıcısı qarşılaşdırma, zaman, səbəb-nəticə, ardıcıllıq və aydınlaşdırma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələrini bağlayır.



    5) Hansı məna tabesiz mürəkkəb cümlə bağlayıcısız mümkün deyil?

    A) qarşılaşdırma B) ardıcıllıq C) bölüşdürmə D) zaman

    E) səbəb-nəticə
#12.11.2013 21:31 0 0 0