Çağatayca - Çağatay Türkçesi
Son güncelleme:
-
Çağatay Türkçesi - Çağatay Türkçesinin Kökeni - Çağatay Türkçesi Hakkında
Çağatayca veya Çağatay Türkçesi Kuzey-Doğu Türkçesinin ikinci döneminin adıdır. 15. yüzyıl başlarında başlar, 20. yüzyıl başlarına kadar devam eder.[1] İslami dönem Türk yazı dilinin geliştirilmesindeki üçüncü evreyi oluşturur. Birincisi Karahanlı, ikincisi Harezm Türkçesi ve üçüncüsü Çağatay Türkçesidir.
Tarih
Dönem
Çağatayca yalnızca Orta Asya Türk devletlerinde yazı ve diploması dili olarak kullanılmakla kalmamış, Avrupa Rusya'sında Oğuzlar-Kayılar dışındaki Müslüman Türkler arasında da 19. yüzyıla değin kullanılmıştır.
Harezm Türkçesinin devamı olarak Timurlular devrinde oluşmuştur.
Alfabe
Çağatayca yazılmış eserlerin hemen hemen tümü Arap kaynaklı alfabeyle olmuştur. Bununla birlikte Eski Uygur alfabesiyle yazılmış bazı Çağatayca metinlere de rastlanmıştır.
Uyarlanmış Arap alfabesi
Korunmuş
Bitiş
Orta
Başlangıç
Adı
ALA-LC Harf Çevirisi
Güncel Türkçesi
ﺍ
ﺎ
—
elif
a, â
a, e, â
ﺀ
—
hemze
ˀ
', a, e, i, u, ü
ﺏ
ﺐ
ﺒ
ﺑ
be
b, p
b
ﭖ
ﭗ
ﭙ
ﭘ
pe
p
p
ﺕ
ﺖ
ﺘ
ﺗ
te
t
t
ﺙ
ﺚ
ﺜ
ﺛ
se
s
s
ﺝ
ﺞ
ﺠ
ﺟ
cim
c, ç
c
ﭺ
ﭻ
ﭽ
ﭼ
çim
ç
ç
ﺡ
ﺢ
ﺤ
ﺣ
ha
ḥ
h
ﺥ
ﺦ
ﺨ
ﺧ
hı
ẖ, x
h
ﺩ
ﺪ
—
dal
d
d
ﺫ
ﺬ
—
zel
z
z
ﺭ
ﺮ
—
re
r
r
ﺯ
ﺰ
—
ze
z
z
ﮊ
ﮋ
—
je
j
j
ﺱ
ﺲ
ﺴ
ﺳ
sin
s
s
ﺵ
ﺶ
ﺸ
ﺷ
şın
ş
ş
ﺹ
ﺺ
ﺼ
ﺻ
sad
ṣ
s
ﺽ
ﺾ
ﻀ
ﺿ
dad
ż, ḍ
d, z
ﻁ
ﻂ
ﻄ
ﻃ
tı
ṭ
t
ﻅ
ﻆ
ﻈ
ﻇ
zı
ẓ
z
ﻉ
ﻊ
ﻌ
ﻋ
ayın
ʿ
', h
ﻍ
ﻎ
ﻐ
ﻏ
gayın
ġ
g, ğ
ﻑ
ﻒ
ﻔ
ﻓ
fe
f
f
ﻕ
ﻖ
ﻘ
ﻗ
kaf
ḳ, q
k
ﻙ
ﻚ
ﻜ
ﻛ
kef
k, g, ñ
k, g, ğ, n
ﮒ
ﮓ
ﮕ
ﮔ
gef¹
g
g, ğ
نك
نك
نک
نک
nef, sağır kef
ñ
n
ﻝ
ﻞ
ﻠ
ﻟ
lam
l
l
ﻡ
ﻢ
ﻤ
ﻣ
mim
m
m
ﻥ
ﻦ
ﻨ
ﻧ
nun
n
n
ﻭ
ﻮ
—
vav
v, w, o, ô, ö, u, û, ü
v, o, ö, u, ü, û
ﻩ
ﻪ
ﻬ
ﻫ
he
h, e, a
h, e, a
ﻻ
ﻼ
—
lamelif
lâ
la
ﻯ
ﻰ
ﻴ
ﻳ
ye
y, ı, i, î
y, ı, i, î
Eski Uygur Alfabesi
Fonetik ve formolojik farklılıklar
Çağataycada, Orta Asya Türk yazı dilinin önceki dönemlerindeki bazısesbilimsel ve biçimbilimselbirimlerin farklılaştığı dikkati çeker:
Örnek:
İlk hecede e/i değişmesi (keç-kiç(geç), men/min (ben) gibi) , e/ö değişmesi (erük/örük (erik), teşüt/töşük(Deşik) gibi), ünsüz ikizleşmesi (yiti/yitti(Yedi), katıg/kattık(Katı gibi).
Bütün Türk lehçelerinde olduğu gibi Çağatayca'da da yalın, bileşik ve girişik cümle yapıları kullanılmıştır. Çağatayca'da büyük bir oranda İslamkültürünün etkileri de görülür. Arapça, özellikle Farsça birçok sözcük ve tamlama oldukça çoktur. Çağatayca yerini bugün modern Özbekçeye ve modern Uygurcaya bırakmıştır.
Eserler
· Mir'atü'l-Memalik
· Babürnâme
Alıntı