Çağdaş Kadın Hareketi
Son güncelleme:
-
Çok değil, bundan yirmi yıl önce, sayıları bir elin parmaklarını bile geçmiyordu. Önce beşer-altışar ev toplantıları yaptılar. "Biz kimiz, neler yaşıyoruz" diye konuştular. Sonra sayıları arttı. Beş kişilik "Küçük Grup"un yerini yirmi-yirmibeş kişilik "Büyük Grup" aldı. Bir araya gelip "Sesimizi nasıl duyururuz" diye tartıştılar. Önce dergi sayfalarında birkaç yazı, gazetelerde birkaç sayfa derken bugün üniversitelerde kürsülere, araştırma enstitülerine, yayınevlerine, kitaplara, haftalık, aylık dergilere, kütüphanelere, sığınma evleri'ne, kendi adlarına kurulmuş bakanlıklara, devlet katında ilgili makamlara, partilerde, sendikalarda kotalara kavuştular.
Artık "onlar"sız açıkoturum, "onlar"sız parti "onlar"sız siyaset olmuyor. Bütün toplumsal etkinliklerin en ön saflarında yürüyor, kampanyalar açıyor, afişler asıyor, geceler düzenliyorlar. Medya mensupları her tartışma çıktığında bir de "onlar"a soruyor. Kamuoyu soruşturmaları gözönünü "onlar"a dikiyor. Reklamcılar "onlar"ı kızdırmamaya, "maço" erkekler "onlar"ın hışmına uğramamaya çalışıyor.
Ve "onlar"ın bundan yirmi yıl önce söylediği birçok şey, artık "sıradan bilinç"e dönüşüp "sokaktaki vatandaş" tarafından da tekrarlanıyor.
Evet, çağdaş kadın hareketinden ve onun sayıları giderek artan taraftarlarından sözediyoruz.
Geçmişe kısa bir bakış
Aslında, ülkemizdeki kadın hareketinin tarihini yirmi yıllık bir zaman dilimiyle sınırlamak geçmişimize haksızlık olur. Çünkü Türkiye'de kadın hareketi Tanzimat'a kadar uzanan uzun bir tarihe sahiptir. Osmanlı toplumunda Tanzimat'la birlikte başlayan "Batılılaşma" sürecinde, 1847 yılında kölelik ve cariyeliğin kaldırılması için çıkan padişah fermanı ve 1857'de veraset haklarında kız ve erkek çocukların eşit bir statüye getirilmesi, kadınların toplumdaki statüsü açısından önemli aşamalardır.
Öte yandan kadınların cehaletini ve geriliğini, toplumsal gerilemenin bir nedeni olarak gören Batıcı aydınlar; kadınların eğitilmesi gereğini görerek çeşitli eğitim kurumları açmışlardır. 1842'de açılan ilk ebe kurslarını, 1848'de kız rüştiyeleri, 1863'te sanayi okulları, 1870'te öğretmen okulları izler. Eğitim alanındaki bu çabaların II. Meşrutiyet döneminde açılan İnas Darülfununu'yla (Kızlar Üniversitesi) sürdüğünü görürüz. Bu eğitim kurumlarında yetişen aydın kadınlar, sonradan statülerinin değiştirilmesini sağlamak amacıyla Teali-i Nisvan, Müdafa-i Hukuk-u Nisvan, Asri Kadınlar Cemiyeti gibi örgütler kurarlar.
Öte yandan, Cumhuriyet'in "kadın devrimi" olarak nitelenen yasal değişikliklerinin, Türkiye'yi kadın hakları açısından birçok batılı ülkeden daha ileri bir hale getirdiği de bir başka gerçektir. 1923 sonrasında kadınlar, Cumhuriyet rejiminin kendilerine tanıdığı bu olanaklardan yararlanarak toplum ve aile içindeki statülerini yükseltmek için faaliyet göstermişler, kurdukları derneklerle, çıkartıkları yayın organlarıyla toplumu etkilemeye ve değiştirmeye çalışmışlardır.
Ne var ki gerek Tanzimat sonrasında, gerekse Cumhuriyet yıllarında izlediğimiz bu kadın hareketleri, büyük ölçüde devlet ve iktidar destekli, resmi ideolojinin etkisinde ya da kontrolünde olan hareketlerdir.
Türkiye'de, devletten, iktidardan, siyasi partilerden ve erkeklerden bağımsız, çağdaş anlamda bir kadın hareketinin yeşermesi için 70'li yılların sonlarına kadar beklemek gerekecektir.
Hazırlık dönemi
Ülkemizde bağımsız bir kadın hareketinin yükselişi, 1980 sonrasında toplumsal hareketlerin oldukça durağan olduğu bir döneme rastlar. O yıllarda sayıları olduça az olan feminist kadınlar, küçük bir grup oluşturarak, vargüçleriyle entellektüel bir çalışmaya girişirler. Amaç, herşeyden önce hareketin teorisini öğrenmek, tartışarak geliştirmek ve bu teoriyi kendi deneyleriyle birleştirebilmektir. Bir yandan bir çeviri grubu kurularak yabancı literatür izlenirken, bir yandan da kendi dışlarındaki aydın kadınlara ulaşmak için bazı yayın organlarına kadın sayfası hazırlamaya girişirler. Bu dönemde düzenlenen birçok panel, söyleşi, tartışma toplantısıyla aydın çevrelerin dikkati yavaş yavaş kadın hareketine çekilir. Uluslararası feminizmin önde gelen isimlerinden Gisele Halimi'nin "Kadın Sorunları Sempozyumu"na katılmak üzere Türkiye'ye gelişi, harekete ayrı bir ivme katar.
Kabaca 1985 yılına kadar süren bu "entellektüel hazırlık" döneminin en önemli olayı, "Kadın Çevresi" adında yayınevinin kuruluşu ve feminist literatürün klasiklerinin Türkçeye kazandırılmasıdır.
Kampanyalar başlıyor
1986 yılı geldiğinde, kadın hareketi artık kendi dar kabuğundan çıkıp daha geniş kitlelere açılmaya hazırlanmaktadır. Bağımsız kadın hareketinin ilk örgütlü eylemi "Kadınlar Dilekçesi" sayılabilir. Mart 1986'da, kadın konusunda uzun yıllar çalışmış bir akademisyen olan Şirin Tekeli önderliğinde bir grup kadın, Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Uluslararası Sözleşmesi'ni hayata geçirmek üzere bir dilekçe hazırlar. Dilekçe büyük ilgi görür ve 100 bin kişi tarafından imzalanır.
Bunu bir yıl sonra, 1987 yılı Mayıs ayında yapılan miting izler. Dayağa Karşı Dayanışma Yürüyüşü ve Mitingi, aynı zamanda 1980 sonrası Türkiye'de yapılan ilk yasal mitingdir. Mitingin amacı, bir mahkemenin verdiği kararda "kadının sırtından sopayı, karnından sıpayı eksik etmeyeceksin" anlayışını açıkça kabul edilmesini protesto etmek ve bu vesileyle kadına karşı şiddet konusunu kamuoyu gündemine getirmektir. Türkiye'deki bütün aktif kadın kuruluşlarının katıldığı bu miting, daha sonra uzun yıllar sürecek olan "Dayağa Karşı Dayanışma Kampanyası"nın da başlangıcı olur.
Kadın kuruluşları, uzun ve sabırlı bir çalışma sonucu, aile içinde dayak yiyen kadınların tanıklıklarını toplayarak bir kitap haline getirirler. "Bağır, herkes duysun" adlı kitap, Türkiye'de aile içi şiddeti bütün boyutlarıyla sergileyen ilk belge niteliğindedir ve bu özelliğiyle büyük yankı uyandırır.
Cinsel taciz ve şiddet
Kadınlara yönelik şiddete karşı mücadele, "Cinsel tacize son" kampanyasıyla devam eder. İstanbul'da kadınlar sokakta cinsel tacize karşı Mor İgne satışı başlatırlar. Bir yandan da, şiddete uğrayan kadınların başvurabilmesi için Mor Çatı Kadın Sığınağı Vakfı kurulmuş ve Batı'da kadın hareketinin uzun yıllar önce gerçekleştirdiği kadın sığınma evlerinin ilk örneğini yaratmak için çalışmalar hızlandırılmıştır. Bu arada,kadınların işyerlerinde, sokakta, kamusal alanlarda uğradıkları cinsel taciz olaylarını "mesele" haline getirerek basına yansıtmak ve kamuoyunda şiddete karşı bir bilinçlenme yaratmaya çalışmak, kadın hareketinin sık sık başvurduğu bir yönde haline getirilir. Reklamlarda, şarkı sözlerinde, filmlerde, TV dizilerinde kısacası kültür hayatının her alanında sıksık boy gösteren cins ayrımcısı tutumların teşhir edilmesi ve tartışmaya açılması hareketin en büyük başarılarından biridir.
Kadın ve hukuk
80 sonrası yükselen kadın hareketi, ortaya çıkışından itibaren, kadın haklarının yasalarla teminat altına alınmasına ve yasalarda varolan kadın aleyhine hükümlerin değiştirilmesi mücadelesine özel bir önem verir. Özellikle Medeni Kanunu'un, aile reisliğini düzenleyen maddesi, uzun yıllar feministlerin boy hedefi haline gelir. Bu maddeye bağlı olarak, kadının çalışmasının kocanın iznine tabi olması, boşanma halinde uygulanacak mal rejimi, oturulacak evin koca tarafından seçimi, TürkCeza Kanunu'nda zina halinde kadın ve erkeğe farklı kıstaslar uygulanması ve benzeri maddeler tek tek tartışma konusu yapılır ve değişmesi için mücadele verilir. Kadın hareketinin hukuk alanındaki ilk kazanımı, Türk Ceza Kanunu'ndan tecavüze uğrayan kadın fahişeyse, ceza indirimi sağlayan 438. maddenin kaldırılması olur. Kadın hukukçuların bu maddenin Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyl yürüttükleri hukuk mücadelesi sonunda, 20 Kasım 1990'da bu madde TCK'dan kaldırılır.
"Çirkin kızlar" artık revaçta.
Doksanlı yılların sonlarına gelindiğinde, artık "feminizm" sözcüğüne duyulan alerji zayıflamış ve hayatın her alanında erkeklerle eşitlik isteyen birçok kadın kendini feminist olarak tanımlamaktan çekinmez olmuştur. Bir zamanlar "Çirkin kızlar" diye alaya alınan, "erkek düşmanları" olarak suçlanan feinist kadınların, ne çirkin ne de erkek düşmanı olmadıkları artık geniş birkitle trafından bilinmektedir. Bundan daha da önemlisi, kadın hareketi, İstanbul, Ankara gibi birkaç büyük şehrin dışına taşmış, Anadolu'nun birçok ilinde, birçok üniversitede kadın grupları oluşmuştur.
1995 Dünya Kadınlar Günü'nün kutlanışı, kadın hareketinin kazandığı kitlesel karakter konusunda çarpıcı bir örnek oluşturur. Bu kutlamalara, devlet kuruluşlarında bütün siyasi partilere, belediyelerden sendikalara kadar uzanan çok sayıda kuruluş ve Anadolu'nun her yerinde pıtrak gibi türeyen kadın kuruluşları katılırlar. Ülkenin her yerinde düzenlenen etkinliklerde bir hafta boyunca kadın sorunları tartışılır. Açıkça görülür ki, 1980'lerde birçok aydının tartışılmasını "bir lüks" olarak gördüğü "kadın meselesi" artık kitlelere malolmuştur.
Bağımsız kadın hareketinin rüştünü ispat ettiğinin en belirgin kanıtlarından birini de, devletin feminist harekete karşı takındığı tavır değişikliğinde bulabiliriz. Öyle ki artık kadınlarla ilgili Devlet Bakanlığı, feminist kadın örgütleriyle ilişki kurmaya özel önem vermekte, örneğin Pekin Konferansı'na hazırlık için organize edilen Sinop Toplantısı'nda bu gruplara daha geniş yer açmaktadır. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu, yürüttüğü birçok değerli çalışmada kadın kuruluşlarının desteğini alır. Bu gruplar, Medeni Kanun'la ilgili yasa tasarılarının hazırlanmasına aktif katılımda bulunurlar.
Az gittik uz gittik.
Çağdaş kadın hareketinin onbeş-yirmi yıllık tarihine doğru yaptığımız bu kısa gezinti, az zamanda önemli işler başarıldığını, ciddi mesafeler katedildiğini gösteriyor. Ama öte yandan, Türkiye'deki kadın nüfusun genel durumunu gösteren istatistiklere bir göz attığımızda, hâlâ yapılacak çok iş görüyoruz. Çünkü burası hâlâ, okuma yazma bilmeyen kadınların %25'in üzerinde olduğu; evli kadınların %28.6'sının başlık parasıyla evlendiği; güneydoğusunda gencecik kızların aile meclisi kararıyla kurşuna dizildiği bir ülke...
Katedilecek daha yol var. Ama her işin en zor tarafı başlamaktır Bu açıdan, Türkiye kadınları, 1980'in başlarında, evlerde yapılan o toplantılarda, "Nasıl yapalım, nereden başlayalım" diye kafa yoran o bir avuç kadına çok şey borçlu.
alıntı