Ebru Sanatı Hakkında Bilgi
Son güncelleme:
-
Son yıllarda Klasik Türk-İslam el sanatlarının güncelleştiğini, rağbet gördüğünü ve geniş bir ilgi uyandırdığını hep birlikte görüyoruz. Uzun bir süredir 'fetret' dönemi geçiren el sanatlarımızın, 'altın çağı'nı yaşayan Ebru'nun, Tezhib'in, Hat'tın veya ciltçiliğin, hangi çabalarla yaşatıldığı ve tekrar topluma kazandırıldığı merak edilen ve cevaplanması gereken sorular.
El sanatlarımızın önemli isimlerinden Mustafa Düzgünman gibi, yetiştirdiği öğrencilerle sanatını yaşatma, geliştirme ve gelecek kuşaklara aktarmanın sorumluluğunu yerine getiren Fuat Başar, Eminönü - Küçükayasofya'daki mütevazı atölyesinde ebru üzerine eşsiz eserler ortaya koyuyor. Hayli yıpranmış bir binanın giriş katındaki iki gözlü atölyesinde onlarca öğrenci yetiştiren Başar, burasını bir işyeri olmaktan ziyade sanatçıların, sanatseverlerin uğrak yeri haline getirmiş.
Ebru sanatçısı Başar, kendisinin 1988 yılından beri burada olduğunu belirterek, "Burası; sanat eserlerinin üretildiği, tarihiyle beraber öğretildiği bir yer. Gerektiğinde üniversitelerden doktora öğrencilerinin yetiştirildiği, bazen ilmi, bazen gönül muhabbeti isteyen birçok kişi için tasavvufi sohbetlerin yapıldığı bir yer... Buraya profesyoneller, dünyanın dörtbir yanından sanatçılar gelir. Adam müzikşinastır, çıkar gelir sohbet ederiz. Avusturya'da dahi tasavvuf erbablarının geldiği olmuş, onlarla da oturur konuşuruz." diyor.
Ebru'ya merakının, hatla ilgili kitaplarda yapılışı kısa bir şekilde anlatılan ebru örneklerini inceleyerek başladığını söyleyen Başar, : "Ertesi yıl ebruyu anlatan bir kitap ısmarladım. Geldi... İşte düştü başımıza bir sevda. 22-23 yaşında, kendi kendimize biraz uğraştık; ama mümkün değil olmuyor..."
Bir müddet "Sanatın çok güzel tenkidini yapar. Tenkitte de öyle kimsenin gözünün yaşına bakmaz." diye tanımladığı Uğur Derman'la mektuplaşır. Kendisinden yazı ve ebruyu öğrenebileceği adresler ister. İlk önce Hamit Aytaç'la mektuplaşır. Daha sonra, Mustafa Düzgünman'ın yerini öğrenir ve onunla da mektuplaşarak ebruyla ilgili birtakım bilgiler alır. Ancak o bilgiler, muhatabından doğrudan alınmadığı için beklenen sonuçları vermez... 1980'de İstanbul'a gelir. Aytaç'la kısa bir süre çalışır. 10 Eylül 1980 tarihinde yazıdan icazet alıktan sonra Mustafa Düzgünman'a gider:
"Bizi bu işlere bulaştıran asıl zat odur. (Düzgünman) Hatta gayet rahatlıkla şunu söyleyebilirim. Ülkemizde birçok kişinin yazıya ve Ebru'ya başlamasına vesile olmuş ve son devirde bu sanatın ihyası için en büyük gayreti gösteren şahıslardan biridir. Bunu neşriyatlarıyla yapmıştır. Yüzyüze görüştükten sonra da maddeten ve manen desteklemiştir. Bu alanda bir koruyucu, bir hami ve bir babaydı. Üniversitede öğretimini yapar, hat ve ebruyla uğraşanlara yol gösterir, öğretir, anlatırdı." diyor Başar.
EBRU TEKNESİNDE KAİNAT GERÇEKLERİ
Teknik olarak, yoğunluğu sudan fazla olan bir sıvının üzerinde, yüzey gerilim hadiselerine dayalı olarak, ölçülü toz boyaların sulandırılıp, bu yoğun sıvının üzerinde yüzdürüldükten sonra şekil verilip kağıda aldırılması şeklinde tanımlanabilecek ebru sanatı, Fuat Başar'ın deyimiyle aslında bir fiziko-kimya sahası: "Maddelerin mahiyeti değişir. Biz zamk kullanırız, kimisi sahlep kullanır, kimisi ayva çekirdeği, kimisi keten, çemen tohumu kullanır. At kuyruğundan fırça yapılır, boyalar tekneye serpildikten sonra şekil verilerek, veya verilmeyerek alınır. Şekil veriliyorsa, o zaman verilen şekle göre şal, taraklı, akkase yazılı ebrular gibi çeşitli türler çıkar ortaya. Verilmeden alınırsa battal dediğimiz tarz... Ebruyu yaptık. Nasıl kullanıp, nasıl değerlendireceğiz? Özellikle ve öncelikle ebru bir kağıt bezeme sanatıdır. Çıkışı da öyledir. Halen daha öyle kullanılır; ama günümüzde daha fonksiyonel hale geldi. Yani camlar, fayanslar, ahşaplar, ipekler gibi alanlarda da önem kazanan ebru, tabii ki birinci planda yazma kitapçılıkta, ciltçilikte kullanılır. Veyahut hat sanatında kullanılır. Ama günümüzde müstakil bir sanat dalı olarak da belirmeye başladı, kaideleri oturdu. Özellikle de çiçekli ebrular dekoratif amaçlarla evlerde kullanılıyor."
İLİMLE ZITLAŞAN SANAT BATILDIR
Dinden kaynağını almayan sanatlar uzun ömürlü olmaz. İnançla her sanatın mutlaka bir ilişkisi vardır. İnsanın yüreğine hitap etmeyen sanat, sanat değildir. Sanatın felsefesi apayrı bir konudur... Pop müziğinde ne felsefe olacak. O işin altında yatan gaye para kazanmak, tanınmaktır. Müzik bir sanattır. Fakat pop müzik, yozlaştırılmış, ne idüğü belirsiz, saçma sapan, anlayana ve icra edene hiçbir mesaj vermeyen, onu bir yere götürmeyen abur cubur bir sürü meşgaledir. Bir pop müzik parçası dinliyoruz. 3 dakikalık şarkı süresince 'seviyorum' kelimelerini saydım tam 34 defa geçiyor. Bu şimdi sanat mıdır? Değil. Affedersin insan onu tuvalette de besteler ya...
"Sanatçı, sanatını hem icra edecek hem öğretecek. Öze bağlı olmak üzere, yeni akım ve tekamüller getirecek, sanatını ilerletecek. Bu bir güzellikse, diğer insanları bundan niye mahrum edelim? İslam sanatçısı kötülükleri saklar iyilikleri paylaşır ve yaymaya çalışır. İslam sanatçısının Batılılardan farkı budur. "
EBRUNUN DA DNA'SI VAR
Tekrarı ve taklidi olmayan tek sanat oluşu ebrunun en belirgin özelliğidir. Bütün sanatların taklidi olur, ebrunun olmaz. Bir yaptığınızı kendiniz değil, bütün dünya sanatçı olsa ve yüzlerce yıl uğraş verse aynısını çıkartmanız mümkün değil. Bu yönden de yaratılışla çok ilgisi var. Yaratılan hiçbir şey diğerinin aynı değildir. Ufak tefek ayrılıklarla benzeridir. İnsanların parmak izine, sese, göz irisine, göz bebeği yapısına veyahut, kabaca üç-beş gruba ayrılan ancak gerçekte hiç birinin diğerinin aynı olmadığı kan grubuna benzer.
Ebrunun diğer bir özelliği de; insanları stresten alıkoyması. Birçok psikolojik bozuklukları olan hastalarda tedavi etkisi var. Bunlar yakında bilim dünyasına tebliğ olarak sunulacak.
Günümüzde ebru epey tanınmaya başladı. Ancak, vatandaşlar tarafından sahip çıkılıyor mu? Pek de değil. Sanatçılar tarafından sahip çıkılıyor. Fakat yurtdışından daha çok destek buluyor. Avrupa'da Almanlar, Fransızlar, öncelikle İtalyanlar. Venedik'te Ebrucular Çarşısı var. Ebru İtalyan sanatıdır diye Avrupa'da propaganda yapıyorlar. Avrupa piyasasına aşağı yukarı onlar sahip. Ancak bizim gibi çiçekli ebrulardı, veyahut da işte hafif tarzlı ebrulardı, onları yapamıyorlar. Nasıl yapılacağını da bilmiyorlar. Battal, daha ziyade fantezi ebrular, çoğunlukla da taraklı ebrular. Kitap sanatlarında filan kullanılsın diye. İngiltere'de biliniyor. Amerika'da dernekleri ve periyodik dergileri var. Zannediyorum ebru hakkındaki neşriyat Batı'da bin 200'ü bulmuştur. Bizdeki neşriyatı toplasanız 5'i geçmez.
Batı sanatlarla uğraşıyor; ancak onun altında yatan felsefe ne, onu pek düşünmüyor. Basit bir icracı rolünde kalıyor. Sanatı tekamül ettirmeye bir, sanatı ve sanatla ilgisi olanları adam olmaya yönelik, insanları birbirine kaynaştırmaya, daha sonra da insan topluluklarını Allah'a yaklaştırmaya vesiledir sanat. Sanat çok yönlüdür. "Sanat sanat için midir, halk için midir, para için midir, Allah için midir?" diye bir sürü çekişmeler olmuş. Sanat bunların hepsi içindir. Bir insan sanatı Allah için yapar. Ama şimdiye kadar hiçbir sanatçı görmedik ki; bir sanat eseri ortaya çıkartıp, bir başkasına göstermesin, onu değerlendirmesin, o sanatın kendi kaidelerine göre icra etmesin. Hepsi çok yönlüdür. Ama İslam sanatçıları sanatı öncelikle "Allah için yaparım." der.
Ebruda rastlantı diye bir şey yok. Bilim dünyasının en büyük hatalarından birisi, ihtimale katılamayacak hesapların da olabileceğini ihtimale katmayışları. Bu çok kötü. İnsan kapsamlı düşünmeli. Bir işte her zaman, hiçbir zaman hesaba katılmayan faktörler vardır. İşin seyrini değiştirir o. Kader dediğimiz hadise de budur. Bizim hesabımız şudur; ama Cenabı Hakk'ın hesabı nedir? Onu bilmiyoruz. Kulun dediği her zaman olmaz, bazen olur; ama Allah'ın dediği her zaman olur... Ebru sanatçısı yapacağı eseri kafasında tasarlar, hayalindekini oldukça yakın çıkartır. Tekneye hem hakimiyet, hem de tabiyet vardır. İkisi bir arada gider. Bizim Osmanlı sanatlarında böyledir, hakimiyet ve tabiyet bir aradadır. Tabi olmak, onun şartlarına boyun eğmek. Ben 5 tane renk atıyorum, altıncıyı kabul etmiyor, veyahut da 8 renk attım da dokuzuncuyu kabul etmiyor. Batıyor boya, akıyor işte. Orda, ona tabi olmak zorundayım. Boyalar akmasa da hakimim orada. İkisi bir arada. Kader de böyledir. Sırf hakimiyet de, sırf tabiyet de yoktur. İkisinin karışımıdır.
Su üzerinde kaybolmayan sanat
Günümüzde ebru sanatına gereken ilginin gösterilmediğini dile getiren Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Türk İslam Sanat Tarihi Bölümü Türk Süsleme ve Hat Araştırma Görevlisi Abdulkadir Yılmaz, Avrupa ve Amerika'nın bu sanatı Türklerden öğrenmelerine rağmen günümüz teknolojisini en iyi şekilde kullanarak güzel eserler ortaya koyduklarını söyledi.
Konuyla ilgili açıklamada bulunan Yılmaz, bu sanatın ihya ve idamesi için halkın ilgisi devletin de destek ve teşviğinin eksik edilmemesi gerektiğini kaydetti.
Ebru'nun kitreli su üzerine serpilen boyalarla bezenmiş kağıt olduğunu ifade eden Yılmaz, bu sanatın ince Türk zevk ve dehasını gösteren klasik el sanatlarından biri olduğunu kaydetti. Yılmaz, " Kaynaklara göre menşei Çin ve Hindistan'a dayansa da asıl sanatsal hüviyetini hat, tezhip, minyatür ve diğer el sanatlarında olduğu gibi Türkler'in elinde kazanmıştır. Takriben 16. asırdan itibaren Türk sanatkarlarının elinde yavaş yavaş hayat bulmaya başlamıştır. Bu başarıda Türk'ün ince ruh güzelliğinin yanında devletin destek ve teşviği, fertlerin de ilgisi önemli rol oynamıştır. Mesela, Fatih döneminde sarayda 500 civarında müzehhip varken, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde bu sayı 40 civarındadır. Bu düşüş bize sanata duyulan saygı- sevginin, ülkenin içinde bulunduğu ekonomik ve kültürel hareketlerle ilişkisi olduğu gerçeğini bariz bir şekilde göstermektedir" şeklinde konuştu.
AVRUPA VE AMERİKA'DAN BÜYÜK İLGİ
Günümüz Türkiyesi'nde bu sanata gerekli ilgi gösterilmediğine dikkat çeken Yılmaz, bu dönemde ebru sanatının yalnız Medrese-i Hattatin ve Güzel Sanatlar Akademisi gibi bazı okullarda ders programlarına dahil edildiğini belirtti. Günümüzde de ilgisizliğin devam ettiğine işaret eden Yılmaz, " Halbuki Avrupa ve Amerika, ebru sanatını bizlerden öğrenmelerine rağmen, en güzel şekilde değerlendirme yollarını aramış ve bu konuda günümüz teknolojisi imkanlarıyla başarmışlardır. Onlar, tekstil, deri ve seramik gibi sanai alanlarında kendilerine has metodlarla bu sanatı icra ederek bir döviz girdisi sağlamışlardır" dedi.
USTA-ÇIRAK İLİŞKİSİ
CANLANDIRDI
Yılmaz, bütün olumsuzluklara rağmen, bu sanatın meftunu olan birkaç vefakar ebrucunun büyük gayret ve fedekarlığıyla usta-çırak ilişkisi neticesinde günümüze kadar canlı tutulmaya çalışıldığını söyledi. Bu sanatın resim- heykel sanatları gibi bir akademik eğitim sürecinin olması gerektiğini kaydeden Yılmaz, eğitim sonucu ebrunun eski şaşalı günlerinin şu anda da yaşanacağını belirtti. Yılmaz, " Son yıllarda rahmetli Mustafa Düzgünman, Fuat Başar, Alparslan Bakaoğlu, Timuçin Tanarslan, Sabri Mandıracı ve Ahmet Çoktan gibi fedekar sanatkarların büyük gayret ve teşviki, medyanın da ilgisi neticesinde tanıtılmaya ve sevindirlmeğe gayret edilmiştir" şeklinde konuştu.
DESTEK VE TEŞVİK ŞART
'Marifet iltifata tabidir, müşterisiz meta zayidir' düsturunca bu sanatların ihya ve idameleri için halkın ilgi ve alakasının eksik edilmemesi gerektiğini vurgulayan Araştırma Görevlisi Yılmaz, devletin de teşvik ve desteğiyle bu sanatın tekrar o eski görkemli günlerine döneceğini dile getirdi. Yılmaz, bu sanatla uğraşanlardan maddi ve manevi desteğin eksik edilmemesiyle devamlı olarak güzel eserlerin ortaya konulacağını kaydederek, bu düşünceyle hareket edilmesinin milletin menfeatine olacağını söyledi.
Ebru mu, resim mi?
Binlerce yıllık geçmişi olan ebru, Orta Asya'dan İran'a ve Osmanlı'ya uzanan tarihi yolculuğuna, kağıt üzerinde en mükemmel forma ulaştıktan sonra cama uygulanarak devam ediyor. Kendi geliştirdiği tekniklerle ebruyu cam eşyalar üzerine uygulayan Burhan Ersan, bu sayede ebrunun, kitapların yan sayfalarından, hat, tezhip gibi sanatların arka planında kalmaktan kurtulduğunu, kendi başına bir sanat olarak günlük hayatın içine girdiğini söylüyor. Bunun yanında, Burhan Ersan'ın asıl amacı, gerçek anlamda su üzerine resim yapmak olan ve İslam dininde yaşayan varlıkların suretlerinin resmedilmesinin yasak olması nedeniyle, Batı'dan çok önce bu topraklarda soyut bir sanat anlayışını yeşerten ebruyu, Batı'daki anlamda soyut resme yaklaştırmak.
"Ebru yapmak bir akımın, tarzın ifadesidir. Batı'da binlerce yıl devam eden somut resim teknik olarak son noktasına ulaştığı zaman soyutlama anlayışına geçildi. Doğu'da ise soyut resimde, yani ebruda o kadar ileriye gidildi ki, Batı'nın soyuta geçtiği aynı tarihlerde, artık somut resme geçiş başladı. Yani, geleneksel ebru formlarının üzerine çiçek yapılmaya, kağıdın ortasına hat yapıştırılmaya başlandı. Soyut resimde, renkler vasıtasıyla insanlarda bir duygulanım veya düşünce oluşturmak hedeflenir; ebru da bunun yapıldığı bir sanat dalı. Eğer biz bunu yapabilirsek hem soyut resimde kendi geleneğimizi oluşturabiliriz, hem de insanlar artık resim almaya başlarlar. Resim anlayışımızı başka bir platformda hayata geçirebiliriz. Ebruyu cama uygulama çabam da, daha fazla yaygınlaşması, evlerde daha fazla bulunması, hayatın içine girmesi için." diye konuşuyor Ersan.
Yeni açılımlar gerekli
Ebruda şu anda zaten geleneksel yöntemlerin terk edilmeye başlandığını ifade eden Ersan, teknik olarak son noktaya ulaştığı için sürekli birbirini tekrar eden çalışmalar yapıldığını, yeni açılımlar yapılmadığı sürece kısır döngünün devam edeceğini belirtiyor. Geleneksel ebru yapamadığı için bu tür arayışlara girdiği iddia edilmesin diye bu tür çalışmalar da yapan sanatçı, "Ebru tekniğiyle resim yapılır, salt ebru yapılmaz. Soyut resimde derinlik, ışık ve armoni vardır; ebruda da bunlar var. Ancak ebruda boya bir bir üstüne damlatıldığı için renkler birbirine karışmaz, çizgi çizgi ayrılır. Benim tekniğimde birbirine karışan renkler derinlik sağlıyor. Bu geçişler renkleri birbirine yakınlaştırıyor. Ebru kendi başına bir resim oluyor, soyutlaşıyor, bakıldığında 'bu nedir' diye düşünme eğilimi doğuyor. Klasik ebruya bakıldığı zaman ise sadece güzel olduğu düşünülüyor. Ben bunu yaptığımı iddia etmiyorum; ama yapılabileceğini söylüyorum. Tablolarımdan bazıları için ebru diyorlar, bazılarına da kesinlikle resim." diyor. Ebruyu cama uygularken farklı boyalar ve kırka yakın teknik kullanan Burhan Ersan, bazı eserlerini tekniğini kaybetmemek için elinden çıkarmıyor. Tekniğiyle beraber felsefesini de öğretmek için ileriki zamanlarda bir de kurs açmayı istiyor. Ebruda yeni açılımlar yapabilmek için onunla yüzleşmek gerektiğini dile getiren sanatçı, ırmağın insanı alıp götürdüğü gibi su üzerine yapılan ebrunun da insanları başka mecralara götüreceğine inanıyor.
alıntı