SURELER VE KISA AÇILLAMALARI
Son güncelleme:
-
SEBE' SÛRESI
Kur'an-i Kerim'in otuz dördüncü süresi. Elli dört âyet sekizyüz seksen üç kelime, üçbin besyüz on iki harf ten ibarettir. Fasilasi ra, nun, mim, dal, ba, lam ve zi" harfleridir. Mekkî surelerden olup Lokman süresinden sonra nâzil olmustur. Altinci âyetinin Medenî oldugu da rivayet edilmektedir (Zemahserî, el-Kessaf, Beyrut (t.y), III, 566). Adini on besinci âyetinde geçen "Sebe" kelimesinden almaktadir.
Sebe, Yemen bölgesinde yasayan bir kavmin adidir. Sebeliler, çok verimli topraklara sahiptiler ve bu sayede de medeniyetlerini oldukça gelistirme imkani bulmuslardi. Yüksek bir yasam seviyesine sahip olan bu topluluk, göz kamastirici güzellikte bas ve bahçelere sahipti. Yagmur sulari, insa edilen su seddinde toplanmakta ve kanallar vasitasiyla ekili araziler mükemmel bir sekilde sulanmaktaydi. Iki dag arasinda insa edilen bu set, meshur ve tarihi Ma'rib seddidir. Allah Teâlâ, Sebelileri çesitli nimetlerle riziklandirmis ve onlara peygamberler göndermistir. Sebeliler bu peygamberlere tabi olarak, onlarin emirlerini yerine getiriyor ve kendilerine ihsan edilen nimetler için Rablerine sükrediyorlardi. Ancak bir zaman sonra, Allah'in dininden yüz çevirerek taskinlikta bulunmaya basladilar. Allah Teâlâ da onlari "Arîm" seli'ni göndererek cezalandirdi ve Sebeliler bölük pörçük bir halde zelil olarak, etrafa dagildilar (Ibn Kesir, Tefsirul-Kur'anil-Azim, Istanbul 1985, VI, 491). Sürede bu kavmin durumu hikaye edilerek insanlarin geçmis kavimlerin durumlarindan ibret almalari gerektigine isaret edilmektedir. Süre diger bütün Mekkî sürelerde oldugu gibi, insanlarin inançlarini düzeltmeyi ve onlara tevhid, vahiy, öldükten sonra dirilmenin ve hesaba çekilmenin hakikatini idrak ettirmeyi hedef almakta; ayrica, müsriklerin Islâm'a ve onun peygamberine yönelttikleri itirazlara cevaplar vermektedir. Cevaplar genellikle talimat, deliller çerçevesinde ögüt verme ve tartisma seklindedir. Kâfirler, bazi âyetlerle Islâm'in açik olan gerçeklerine karsi gösterdikleri inatlari sonucunda karsilasacaklari kötü akibet ile uyarilmaktadir.
Süre Allah Teâlâ'ya hamdile baslamaktadir. Ilk âyetlerde, O'nun kâinatta var olan her seyi ilmiyle kusatmis oldugu, göklerin ve yerin derinliklerinde olan zerrelerin dahi onun bilgisi dahilinde bulundugu gerçegi ortaya konulduktan sonra, kâfirleri inkâr etmekte olduklari ve gerçeklesmesini imkansiz bulduklari kiyametin mutlaka vuku bulacagi bildirilmektedir. Küfredenler öldükten sonra tekrar dirilme konusunda saskinlik ve hayret içerisinde toprakta yok olan bedenlerin dirilmesinin mümkün olmadigini zannetmektedirler. Onlarin büyük bir aldanma ve saskinlik içerisinde peygamberin getirmis oldugu kitab'a itirazda bulunurken nasil bir basiretsizlik içerisinde gerçekleri inkar ettikleri söyle dile getirilmektedir:
"Onlar, gökten ve yerden önlerinde ve arkalarinda olani görmüyorlar mi? Eger dilersek, onlari yere geçirir veya üzerlerine gökten parçalar düsürürüz. Süphesiz bunda Rabbine yönelen her kul için elbet bir ibret vardir" (9)
Sûre bu gerçekleri dile getirdikten sonra, Davud (a.s)'in ailesinden bahseden kissayi anlatmakta ve insanlarin bundan ibret almasi gerektigini bildirmektedir.
Allah Teâlâ, Davud (a.s) ve Süleyman (a.s)'i çesitli nimetlerle riziklandirmis ve onlara bir çok hârikulâde kuvvetler vermisti. Süleyman (a.s)'a, uzak mesafeleri çok kisa zamanda katetme vb. özelliklerin yaninda cinlere de hükmetme gücü verilmisti. Cinler onun hizmetinde çalisir ve kesinlikle emrinin disina çikamazlardi. Allah Teâlâ, Davud (a.s)'i ve Süleyman (a.s)'i vermis oldugu nimetler karsisinda sükreder bulmustu. Ancak Allah Teâlâ, sükreden kimselerin gerçekten az oldugunu Davud (a.s) ailesine hitab ederek diger insanlara bildirmek istemistir:
"...Ey Davud ailesi! Allah'in nimetlerine sükretmek için çalisin. Kullarimdan hakkiyla sükreden pek azdir" (13).
Eski çaglardan beri bir takim insanlar, cinlerin gaybi bildiklerine ve onlarla irtibat kurabilen kimselerin gayb hakkinda bilgiler edindiklerine inanmaktadirlar. Bu inanis bazi topluluklarin cinlere tapinmalarina ve onlari kendilerine ilâhlar edinmelerine sebep oldu. Öte taraftan kendilerine tapinilan cinler, insanlarin bu sekilde kendilerine yönelmeleri karsisinda büyüklük ve ululuk sahibi olduklarini zannederek, Allah Teâlâ'ya karsi isyanlarinda daha da azginlasiyorlardi. Kur'an-i Kerim'de bu durum su sekilde haber verilmektedir: "Gerçekten insanlardan bazi kimseler cinlerden bazi kimselere siginirlardi da onlarin cür'et ve azginliklarini arttirirlardi" (el-Cin, 72/6). Allah Teâlâ cinler hakkinda beslenen batil inançlarin asilsizligini Süleyman (a.s)'in ölümünden sonra, emri altinda zorunlu olarak çalisan cinlerin onun ölmüs oldugunu uzun zaman farkedemeyislerini örnek göstererek ortaya koymaktadir:
"Süleymanin ölümüne hükmettigimiz zaman, öldügünü cinlere ancak asasini yiyen bir hasere gösterdi. Süleyman yere düsünce cinlerin durumu anlasildi ki, eger onlar gaybi bilmis ol salardi, öyle küçük düsüren bir azap içinde kalip durmazlardi" (14).
- Pesinden sûreye adini veren Sebe kavminin içinde bulundugu nimetlere nankörlük edip, sapitmalari sonucu "Arim" seli ile helak edilislerinin anlatildigi bölüm yer almaktadir:
Sebe'liler Allah Teâlâ tarafindan çesitli riziklarla riziklandirilmis olarak bolluk ve refah içerisinde yasiyorlardi: "... Onlara; "Rabbinizin riziklârindan yeyin de O'na sükredin. Iste hos bir memleket ve bagislayan bir Rab" (15) denilmisti. Ayrica onlara ülkelerini mamur hale getirmeleri için imkanlar verilmisti. Sebeliler, birbirinden bakildiginda görülen güzel sehirlerde yasamakta ve sehirler arasinda hiç bir zorlukla karsilasmadan rahatlikla dolasmaktaydilar. Ancak onlar bu nimetlere sükredecekleri yerde, nankörlük edip yüz çevirdiler:
"Fakat onlar yüz çevirdiler. Bunun üzerine biz de onlarin üstüne "Ârîm" selini gönderdik. Onlarin bahçelerini aci meyveli, ilginlik ve içinde biraz da sedir agaci bulunan iki bahçeye çevirdik. Nankörlüklerinden ötürü onlari iste böyle cezalandirdik. Biz, hiç nankörlerden baskasini cezalandirir miyiz?" (16-17).
Sebelilerin nankörlük edip, sapitmalarinin sebebi, seytanin kalplerine soktugu süpheyi onlara tasdik ettirmesiydi. Allah Teâlâ, seytanin hiç bir yaptirim gücüne sahip olmadigini, sadece vesvese verebildigini ve bunun, gerçekten iman edenler üzerinde bir tesirinin söz konusu olmadigini bildirmektedir:
"Gerçekte Iblis, onlara zannini tasdik ettirdi. Mü'minlerden bir grup hariç, onlar Iblis'e uydular. Halbuki Iblis'in onlarin üzerinde hiç bir nüfuzu yoktu. Ancak biz, âhiret gününe iman edenle, ondan süphe edeni ortaya çikarmak için ona vesvese verme firsati verdik. Senin Rabbin her seyi koruyandir" (20-21).
Pesinden gelen âyetlerde Allah Teâlâ müsriklerin inançlarini sorgulamakta ve onlarin ilâh olarak tapindiklari seylerin hiç bir güce sahip bulunmadigini çesitli misaller vererek ortaya koymaktadir:
"Sen müsriklere söyle de: Allah'i birakip da O'nun ortagi oldugunu iddia ettiginiz seyleri yardima çagirin. Onlarin göklerde ve yerde size zerre miktari zarar veya fayda vermeye güçleri yetmez. Onlarin göklerde ve yerde Allah'la bir ortakliklari yoktur. Allah'in da onlardan bir yardimcisi yoktur" (22).
Allah Teâlâ kâfirlerin, inkâr etmede öne sürdükleri seylerin tutarsiz ve gerçek disi oldugunu ortaya koyduktan sonra Rasûlüllah (s.a.s)'e hitaben söyle buyurmustur: "Biz seni Ancak bütün insanlara bir müjdeci ve uyarici olarak gönderdik. Fakat insanlarin sonraki azabi yalanlamalari karsiliginda âhirette içine düsecekleri acikli durumlari dile getirilirken, onlarin, kendilerini sapitmakla suçladiklari kimselerle olan diyaloglarinin ümitsizlik içerisindeki tablosu çizilmektedir. Inkâr eden zayif ve güçsüz kimseler, o günde itaat ettikleri güçlü kimseleri ve tabi olduklari yöneticilerini suçlayarak onlara aci içerisinde sitem edeceklerdir. Ancak, müstekbirler onlarin bu iddialarini reddederek suçlamalari kabul etmeyeceklerdir:
"Büyüklük taslayanlar (müstekbirler) de zayiflarin (mustaz'aflarin) sözlerini reddederek; "Size hidayet gelince, sizi ondan biz mi alikoyduk? Bilakis siz suçluydunuz" derler" (32).
Müstekbirler, insanligi kurtulusa erdirecek olan ilahi vahyin onlara ulasmasini engellemek ve etkisiz birakmak için her dönemde degisik yöntemler uygulamislar ve bu isin basini çekmislerdir. Bu gerçek, mustazaflarin, suçlu olduklarini kabul etmeyen müstekbirlere verecekleri cevapta açik bir sekilde vurgulanmaktadir:
"Zayiflar, büyüklük taslayanlara; Bilakis gece gündüz tuzaklar kurmaniz bizi alikoydu. Çünkü siz Allahi inkar etmemizi ve O'na ortaklar kosmamizi emrederdiniz" derler" (33).
Tarih boyunca Allah'in peygamberlerini yalanlayanlarin en önde gelenleri her zaman dünyevî bakimdan kendilerinde bir üstünlük görenler olmuslardir:
"Biz her hangi bir ülkeye bir uyarici göndermissek, oranin zengin ve simarik ileri gelenleri (mutraflar) mutlaka; "Biz, sizin getirdiklerinizi inkâr ediyoruz" dediler" (34).
Allah Teâlâ, bu zümrenin dayandiklari mal ve mülklerin gerçek sahibinin kendisi oldugunu ve bunlara sahip olmanin tek basina bir üstünlük sebebi olmadigini ve rizkin kendi elinde bulundugunu bildirdikten sonra tekrar, insanlarin cinlere (seytan(ar)'a ibadet edip, onlardan bir seyler istemelerinin ne kadar büyük bir sapiklik oldugu gerçegini vurgulamakta, pesinden de, kâfirlerin kendilerine okunan âyetler karsisinda aldiklari tavir belirtilmektedir. Onlari tarih boyunca iman etmekten yüz çevirten seylerin en önde gelen sebeplerinden biri, babalarinin batil dinlerini terketmek istememeleri ve bu dinleri sorgulamadan mantiksiz bir sekilde onlara bagli kalmak istemeleridir:
"Kafirler âyetlerimiz apaçik olarak okundugu zaman, Bu sizi, babalarinizin taptigi seylerden alikoymak isteyen bir adamdan baska bir sey degildir" dediler" (43).
Allah Teâlâ, Rasûlüllah (s.a.s)'e ve onun sahsinda onun yolundan giden Islâm tebligcilerine hitab ederek, inkârda diretmeleri ve kendilerini Islâm'a çagiran kimselerin israrli tutumlarinin altinda bir seyler arayarak onlari itham etmeleri karsisinda vermeleri gereken cevabi sunmaktadir. Bu cevap ayni zamanda müslümanin dinini diger insanlara ulastirirken gözetmesi gereken seyin yalnizca Allah Teâlâ'nin rizasi olmasi gerektigini de ortaya koymaktadir:
Söyle de: "Sizden herhangi bir ücret istemissem o sizin olsun! Benim ücret ve mükafatim yalniz Allah'a aittir. O her seye sahittir" (47).
Islâm nurunun ortaya çiktigi yerde, diger bütün düsünce ve inanç sistemlerinin asilsiz ve geçersizligi net bir sekilde insanlarin gözleri önüne serilecektir. Dolayisiyla, inkârcilarin bütün çabalarina ragmen Islâm'in gerçekligi hiç bir zaman örtbas edilemeyecektir:
"Sen onlara söyle de: "Hak geldi, batildan bir eser kalmadi, bir daha geri dönmez" (49).
Sürenin son âyetleri, Islâm düsmanlarinin ahirette gösterecekleri pismanliklari ve bu pismanliklarin onlara bir fayda vermedigi gibi, müstahak olduklari Cehennem azabindan da kurtulmalarini saglamayacagini açiklamaktadir:
"O, zaman onlar "Hakka iman ettik" derler. Fakat, ahiret gibi dünyaya çok uzak bir yerden imana nasil ulasirlar? Halbuki onlar daha önce onu inkâr etmislerdi. Uzak bir yerden gayba atip tutuyorlardi" (52-53).
Süre, müsriklerin, âhiret gününde arzuladiklari seylere ulasmalarinin mutlak anlamda engellenmesi sonucunda içine düsecekleri mahrumiyet halini zikrederek son bulmaktadir.
-
ZÜMER SÛRESI
--------------------------------------------------------------------------------
Kur'ân-i Kerîm'in otuz dokuzuncu sûresi. Yetmis bes âyet, binyüz yetmis kelime ve dört bin yediyüz sekiz harftir. Fasilasi, mim, nun, lam, ye, be, dal ve ra harfleridir. Mekkî surelerden olup Sebe sûresinden sonra nâzil olmustur.
Elli iki ve elli dördüncü âyetlerinin Medine'de nazil olduguna dair rivâyetler vardir.
Adini yetmisbirinci âyetinde geçen Zümer kelimesinden almistir. Zümer kelimesi, zümrenin çoguludur. Zümre, topluluk, cemâat demektir. Buna göre zümer, topluluk, cemâatler, demektir. Yetmis bir, yetmis iki ve yetmis üçüncü âyetlerinde cehenneme ve cennete sevkedilecek cemâatlerden söz edildigi için, sûreye bu isim verilmistir.
Ayni zamanda sûreye Guref sûresi de denir. Guref kelimesi, gurfe'nin çoguludur. Guref ise, oda demektir. Sûrenin yirminci âyetinde, cennet ehli olanlar için, cennette yapilan ve altlarindan irmaklar akan odalardan bahsedildigi için, sûreye guref sûresi de denmistir (el-Kurtubî, el-Câmi' li Ahkâmi'l-Kur'ân, Kahire, 1967, XV, 232; Elmalili Hamdi Yazir, Hak Dini Kur'ân Dili, Istanbul 1971, VI, 4113).
Sûre insanlari Allah'a inanmaya ve ibadet etmeye çagiran bir süredir. Kisacasi, konusu "Tevhid"dir. Sûre, bastan sona kadar insanin kalbine imani yerlestirme, bu husustaki süpheleri giderme, izâle etme mesajlarini vermektedir. Nitekim sûrenin basinda, ilk önce Allah'in varligi, birligi ve hakimiyeti dile getirilmekte, ondan sonra Hz. Muhammed (s.a.s)'e hitabedilmekte ve ondan sonra da, tüm insanliga seslenilmekte, mesajlar verilmektedir:
"(Bu) Kitab'in indirilmesi, aziz ve hikmet sahibi Allah tarafindandir. Biz bu Kitabi sana hak ile indirdik. Öyleyse sen de dini yalniz kendisine hâlis kilarak Allah'a kulluk et. Iyi bil ki, hâlis din yalniz Allah'indir. O'ndan baska veliler edinerek: "Biz bunlara, sirf bizi Allah'a yaklastirsinlar diye tapiyoruz" diyenlere gelince, süphesiz ki, Allah, onlar arasinda, ayriliga düstükleri seyde hükmünü verecektir. Allah, yalanci, nankör olan kimseyi dogru yola ilelmez" (3).
Hemen hemen sûrenin sonuna kadar ayni konu, "Tevhid" konusu islenmistir. Âhiret inanci, tabii olaylar ve insanin yaratilisi hakkinda bilgiler verilerek, Islâm esaslarina uygun bir inanç ve bir hayat tarzi telkin edilmistir (Seyyid Kutub, Fi Zilâli'l-Kur'ân, Beyrut 1971, VII, 116 vd). Yüce Allah'in varligi, birligi, hakimiyeti ve üstünlügü hakkinda çesitli bilgilerle beraber, bazen net ve açik bir sekilde "Tevhid" inancinin mesajlari verilmistir:
"Allah her seyin yaraticisidir. O, her seyin yöneticisidir" (ez-Zümer, 39/62)
Sûrede bir de, Allah'in yolundan sapan, çesitli yanlis ve kötü hareketlerde bulunan insanlara, tevbe ederek "Tevhid" yoluna dönmeleri ve tevbe ettikleri takdirde, hata, kusur ve günahlarinin affedilecegi haber verilmektedir:
"(Tarafimdan onlara) de ki: Ey nefislerine karsi asiri giden kullarim, Allah'in rahmetinden ümit kesmeyin. Allah bütün günahlari bagislar. Çünkü, O, çok esirgeyen, çok bagislayandir" (53).
Ibn Abbas (r.a)'dan nakledildigine göre, sirke düsen ve çesitli günahlari isleyen bazi kisiler, Hz. Muhammed (s.a.s)'e gelmisler ve: "Senin anlattigin ve insanlari ona davet ettigin yol (din), güzel bir seydir. Yaptigimiz çesitli kötülükleri affettirecek herhangi bir sey var midir? Bize bu hususta bir bilgi verir misin?" demisler. Bunun üzerine yukarida meâli sunulan âyet nazil olmustur (Abdulfettah el-Kadi, Esbâbu'n-Nüzûl, Misir, 194).
Sûrede dikkat çeken bir diger önemli nokta ise, bilenlerle bilmeyenlerin bir olmadigi hususudur:
"De ki: Bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Dogrusu ancak akli selim sahipleri ögüt alir"(9).
Bu âyette, Yüce Allah'in çesitli eser ve nimetlerini düsünen ve bunun neticesinde "Tevhid" inancinda karar kilanlarin, gaflet ve dalâlet içinde kalanlardan farkli oldugu vurgulanmaktadir.
Sûrenin sonunda, tekrar, cennet ve cehenneme gidecek olan zümre ve topluluklar konu edilmektedir:
"Inkâr edenler, bölük bölük cehenneme sürüldüler. Oraya geldikleri zaman, cehennemin kapilari açildi, cehennemin bekçileri onlara söyle dedi: "Kendi aranizdan, Rabb'inizin âyetlerini size okuyan ve sizi bu gününüzle karsilasacaginiz hakkinda uyaran elçiler gelmedi mi?" Evet, geldi, dediler. Ama kâfirlere azab sözü hak oldu. "O halde içinde ebedi kalmak üzere cehennemin kapilarindan girin. Kibirlenenlerin yeri ne kölüymüs!" denilir. Rabb'lerinin (azâbindan) korunanlar da, bölük bölük cennete sevkedilirler. Oraya varip da (cennetin) kapilari açildiginda, bekçileri onlara: "Selam size, (ne) hossunuz. Ebedi kalmak üzere buraya girin!"dediler. (Cennetlikler) de: "Bize verdigi sözü yerine getiren ve bizi diledigimiz yerde oturacagimiz bu cennet yurduna vâris kilan Allah'a hamd olsun. (Allah için) çalisanlarin ücreti ne güzelmis!" dediler. Melekleri görürsün ki, ArS'in etrafini çevirmis olarak Rabblerini övgü ile anarlar. (O gün) aralarinda hak ile hükmedilmis ve: "Hamd âlemlerin Rabb'ine mahsustur"denmistir" (71-75).
-
MÜ'MIN SÛRESI
Kur'an-i Kerîm'in kirkinci sûresi. Seksen bes âyet, bin yüz doksan dokuz kelime ve dört bin dokuz yüz yetmis harften ibarettir. Fasilasi be, dal, ra, ayn, kaf, lam, mim ve nun harfleridir. Âyetlerinin sayisini Basralilar seksen iki, Hicazlilar ise seksen dört olarak kabul ederler. Mekkî sûrelerden olup, Zümer sûresinden sonra nâzil olmustur. Adini yirmi sekizinci âyetinde geçen, "iman eden kimse" anlamindaki "mü'min" kelimesinden almistir. Gâfir ve Tavl adlariyla da anilir. Sûre, hâ, mim, harfleriyle baslamaktâdir. Bu harflerle baslayan ve "Âlu Hâmîm" denilen yedi sûrenin ilkidir.
Fazileti hakkinda hadis varid olan sûrelerdendir. Bir hadis-i serifte söyle buyurulmaktadir: "Kim sabaha ulastiginda "el-Mü'min" sûresinin basindaki, "Hâ mim" den baslayip, üçüncü âyetin sonuna kadar okur ve arkasindan da Âyetü'l-Kürsi'yi okursa, o kimse bu ikisi ile aksama kadar korunur. Kim bunlari aksama erdiginde okursa; sabaha kadar muhafaza edilir" (Tirmizi, Fedâilü'l Kur'an, 2; Dârimî, Fedailü'l-Kur'an, 14).
Sûrenin nâzil oldugu dönemde müsrikler, müslümanlari imha edip, fesad düzenlerinin devamini garanti altina almak için faaliyetlerini iki tür yöntemle yürütüyorlardi. Bir taraftan, tartisma ortamlari olusturarak, Islâm'a ve müslümanlara yalan ve iftiralarla saldirip, böylece henüz Islâm'i kabul etmemis kimselerin zihinlerinde istifham uyandirmak istiyorlar. Diger taraftan, müslümanlara karsi siddete bas vurarak bir yildirma politikasi uyguluyorlardi.
Dünyevî bakimdan güçsüz olanlar, Islâm'in hakikatini kavramak açisindan diger insanlardan daha müsaittirler. Bundan dolayidir ki, Islâm'a ilk girenlerin Mekke'deki mustaz'aflar oldugunu görüyoruz. Bu ilk müslümanlarin Mekke toplumu içerisindeki sosyal statüleri, kâfirlerin hiç kimseden çekinmeden azginlasarak onlarin üzerlerine gitmelerine sebep oluyordu. Fakat, yaptiklari onca iskencelere ragmen hiç kimseyi dininden döndüremedikleri gibi, müslümanlarin süratli bir sekilde çogalmalarini da engelleyememislerdi. Bu, onlari çilgina çeviriyordu. Hz. Peygamber (s.a.s)'i öldürüp, meseleyi kökünden halletmek için planlar yaptilar. Bu çerçevede, müslümanlara karsi yogun bir karalama kampanyasina girerek kamuoyunu onlarin aleyhine sartlandirmaya çalisiyorlardi. Böylece Peygamber (s.a.s)'i öldürdükleri vakit hiç kimse buna aldirmayacakti. Hattâ onu öldürmeye bile tesebbüs ettiler. Buharî, Abdullah b. Amr Ibnü'l As'tan söyle bir rivayet nakledmektedir: "Bir gün Rasûlullah (s.a.s), Beytullah'ta namaz kilmakta idi. Ukbe bin Ebi Muayt aniden, Rasûlüllah (s.a.s)'in boyuna bir bez parçasi sardi ve sIkmak suretiyle onu öldürmeye kalkisti. Tam o sirada Hz. Ebu Bekir (r.a) yetiserek, Ukbe'yi itti ve Rasulullah (s.a.s)'i onun elinden kurtardi. Hz. Ebu Bekir (r.a) Ukbe ile mücadele ederken ona söyle demisti: "Siz sadece "Benim rabbim Allah'tir" dedigi için mi bir kimseyi öldürmek istiyorsunuz?" (Buhârî, Kitabu Tefsîru'l-Kur'an, 40).
Sûrenin girisinde bu iki husus açikça anlatilmaktadir. Geçmis kavimlerin, peygamberlerine yaptiklari örnek gösterilerek, Muhammed (s.a.s)'i öldürüp, Islam'i yok etmek için planlar yapanlarin sonlarinin onlardan farkli olmayacagi dile getirilmektedir.
Sûre, hak ile batilin mücadelesini, Islâm'a davetle bunu yalanlamayi; yeryüzünde haksiz yere kibirlenerek büyüklük taslayanlarin görecekleri elim azabi, kisaca, iman ile küfür arasindaki tarihi savasi ele almaktadir.
Kur'an'in Allah kelâmi oldugunu te'kidle baslayan sûre, Allah': n rahmetinin tevbe eden bütün inananlari kusattigini ve cezalandirmasinin ise inkâr edenler için çok siddetli oldugunu vurgulayarak devam etmektedir: "Bu Kur'an, herseye galip olan, her seyi bilen, günahlari affeden, tevbeleri kabul eden, azabi siddetli olan, lütfu ve keremi bol olan O'ndan baska (ibadete layik) ilah olmayan Allah tarafindan indirilmistir. Dönüs sadece O'nadir" (2-3).
Bu iki ayet, Allah Teâlâ'nin insanogluna rahmetinin genisligini bütün açikligiyla göstermektedir. Yeryüzünde büyüklenerek müslümanlara savas açanlar, dünya ve ahirette helâk olacaklardir. Bu kaçinilmazdir. Çünkü hiç kimse O'nun takdirinin disina çikamaz. Hesap vermek için herkes O'na döndürülecektir.
Bu ayetlerde Allah Teâlâ zâtini, kullarina, sifatlariyla ögretiyor. Bu sifatlarin insanlar üzerinde mutlak tesiri vardir. Bunlar kalpleri ve duygulari oksayarak, bagislanma ümidini ve ibadet etme sevkini arttirir; kalplere korku ve hasyet vererek, Allah'in elinden hiç bir zaman kurtulusun mümkün olmadigini idrak ettirir. Sûrenin basinda yer alan su sifatlar bu kabildendir: "O Azizdir"; Yani, O gücü her seyin üzerinde olandir. O'nun verdigi kararlar mutlak sûrette tahakkuk eder. "Âlîmdir": Yani O, her seyi dogrudan dogruya, vasitasiz olarak bilir. Bütün varliklari ilim ve hikmetle yönetir. "Günahlari bagislayan ve tevbeyi kabul edendir": Kullarinin hatalarini bagislayan ve isyanda bulunup, günah isleyenlerin tevbesini kabul edendir. Bu günah içerisinde yüzen insanlara ümit kapisini açmaktadir. Tevbe ederlerse kabul edilecegi bildirilerek, insanlarin ümitsizlige düsmelerini engellemek isteyen Allah Teâlâ, onlara rahmet rüzgarlari estirmektedir. "Azabi çetin olandir": Bu sifatin bildirilme nedeni, Allah'in kendisine itaat eden kullarina karsi ne kadar merhametli, kendisine isyan edenlere karsi ise ne kadar sert ve çetin oldugunu belirterek, kâfirleri uyarmaktir. "Lutuf ve kerem sahibidir": Insanlarin elinde ne varsa O'nun bagisidir ve O'nun lütfunun bir neticesidir. Yani insanlar her an, O'nun verdigi nimetlerle yasarlar.
Gerçek mabud, Allah Teâlâ'dir. O'ndan baskasina kulluk edilmesi bu gerçegi degistirmez. Sonunda herkes, hesap vermek için O'na döndürülecektir. Peslerine takilip, tapinilan ilâhlarin bu konuda hiç bir yetkileri yoktur.
Bu yüce sifatlarin tecellisi olarak, kâinattaki her sey Allah Teâlâ'nin vahdaniyyetini tanir ve O'na boyun eger; ayetlerine kulak vererek, varligini onlarla birlikte yürütür; Allah'tan gelen her seyi tereddüt etmeden tasdik edip, uygular. Küfre saplanip yolunu sasiranlarin disinda hiç kimse, Allah Teâlâ'ya ait oldugu apaçik delillerle ortada durdugu halde, O'nun ayetleri hakkinda tartismaya girmez: "Allah'in âyetleri üzerinde ancak kafirler münakasa ederler..." (4). Allah'in âyetleri hakkinda mücadele edenler, O'nun cezalandirmasindan kaçamayacak ve yaptiklarinin hesabini bir gün muhakkak vereceklerdir. Onlarin yeryüzünde kibir içinde hayat sürmelerine, iktidarlarinin çok saglam gibi görünmesine, dünyevî bir refah ve bolluk içinde yüzmelerine bakarak aldanmamak icab etmektedir. Zira Allah Teâlâ; "O kâfirlerin rahatlikla ülke ülke dolasmalari sakin seni aldatmasin"(4) buyurarak, mü'minlere, onlarin gerçek durumlarini haber vermektedir. Onlardan önce de kendilerine Allah'in peygamberleri gönderilen nice milletler, onlari yalanlamis ve getirdikleri ilâhî mesaji yok etmek için onlara hücum etmisler, öldürmeye kalkismislardi. Ama Allah'in elim azabi hem dünyada, hem de âhirette onlari yakalayiverdi. Peygamber (s.a.s)'in getirdiklerini yalanlayip, zorbaca yöntemlerle yok etmeye çalisanlarin durumu da onlardan farkli olmayacaktir. Bu, Allah Teâlâ'nin va'didir ve bunu engellemeye hiç kimsenin gücü yetmez: "...Hakki bâtilla ortadan kaldirmak için haksiz bir mücadele vermislerdi. Ben de onlari azabimla yakaladim. Azabim nasilmis bir bak" (5).
Imanla küfür arasindaki tarihî savasin, kimin hezimeti ile sonuçlanacagi böylece bildirildikten sonra, üstün olanlar ve onlarin üstün olmalarinin kaynagini ortaya koyan ayetler gelmeye basliyor. Bu âyetler, mü'minleri çepeçevre kusatan ve onlari ferahlatip mutmain edecek olan rahmet âyetleridir. Allah Teâlâ, imân edip, Islâm'a tabi olan ve salih amel isleyen mü'min kullarini mutlaka destekleyecegini ve inkarcilar topluluguna üstün kilacagini ayrica onlardan tevbelerini kabul edecegini vaad ediyor. Bu ilâhî destek ve merhametin bir neticesi olarak, iman edenlerin bagislanmasi için Allah'a kesintisiz duada bulunan nezih varliklar da mevcuttur: "Ars'i tasiyanlar ve onun etrafinda bulunan melekler hamd ile Rablerini tesbih edip, O'na iman ederler. Mü'minlerin günahlarinin bagislanmasini dileyerek söyle derler: Ey Rabbimiz! Rahmet ve ilmin her seyi kaplamistir. O halde tevbe edenleri ve yoluna tâbi olanlari bagisla. Onlari Cehennem azabindan koru" (7).
Meleklerin mü'minler için yaptiklari dualari ihtiva eden âyetler, böylece dua ve niyazin edeplerini de bize ögretmis oluyor.
Bunun pesinden, kâfirlerin dünyada isledikleri kötülüklere karsilik, âhirette karsilasacaklari çetin hesabi gördükleri ve cehennem azabinin içinde ebediyyen kalacaklarini anladiklari zaman, isledikleri seylerden duyacaklari büyük pismanlik zikredilir. Küfür ve inkardan ayrilmayan o insanlar, çaresizlik içinde "Rabbimiz"diye yakaracak ve soracaklar: "Biz günahlarimizi itiraf ettik. Simdi çikis için bir yol var midir?" (11).
Islâm düsmanlarinin bu durumlari belirtildikten sonra hitap tekrar mü'minlere yöneliyor; onlara ebedî kurtulusun yolu gösteriliyor: "Ey iman edenler, kâfirlerin hosuna gitmese de, dini Allah'a tahsis ederek, sadece O'na dua edin" (14).
Mü'minler, ne kadar hos tutmaya çalisirlarsa çalissinlar, onlara iyi görünmek için hangi yollari denerse denesinler, kâfirlerin inananlardan hosnut olmalari asla mümkün degildir. Hiç kimsenin dinden taviz vererek müsriklere hos görünmek için gayret göstermeye yetkisi de yoktur. Böyle yapan kimseler, Allah'in destegini kaybedip helak olacaklardir. Allah Teâlâ, bunu; "Kendi dinlerine uymadikça Yahudi ve hristiyanlar senden asla razi olmayacaklardir. De ki: "Hidayet ancak Allah'in hidayetidir". Yemin olsun ki, sana ilim geldikten sonra Sayet onlarin arzularina uyarsan Allah'tan sana ne bir dost, ne de bir yardimci vardir" (el-Bakara, 2/120) âyetiyle müslümanlara bildirerek, onlari uyarmaktadir.
Su halde mü'minler, kendi yollarina devam ederek yalniz Rablerine dua etmeli, inkârcilarin satasmalarina aldiris etmeden, akidelerini her türlü sâibeden arindirarak emrolunduklari gibi din yolunda mücadele vermelidirler.
Allah Teâlâ, yarattigi her seyin üstündedir. Hiç bir varlik O'nun makamina kadar yükselemez. O; yeryüzünde büyüklük taslayarak, fesad çikaranlarin arzularina göre degil, sadece diledigi nezih kullarina vahyederek, onlari risaletle görevlendirir. Bu konuda hiç kimsenin itiraz hakki yoktur;
"Dereceleri yükselten Ars'in sahibi (Allah), (Ahiretteki toplanma ve bulusma günü) ile korkutmak için kendi emrinde olan ruhu (vahyi ya da cibril'i) kullarindan diledigine indirir" (15).
Bunun hemen pesinden gelen ayette Allah Teâlâ, dünya hayatinda kendisinden baskalarinin hâkimiyetlerini kabul edip, onlara boyun egenlerin hesap günündeki durumlarini dile getirir: "Bu gün hâkimiyet kimindir? diye sorulur. "Bir ve kahhâr olan Allah'indir" derler" (16).
Allah Teâlâ'nin dünya ve âhiretteki hükmünde adaletli oldugu ve hiç kimsenin bir haksizliga ugramayacagi gerçegi bildirildikten sonra, inkarcilari, ibret alip Islâm'in hakikatini düsünmeye davet eden âyetler yer aliyor. Bu âyetlerde, küfredenlerin yeryüzünde dolasip geçmiste müslümanlara düsmanlikta asiri gidip helâk olmus kavimlerden geri kalan helâklerine dair alâmetleri görmeleri ve bunlardan ibret alip durumlarini düzeltmeleri için onlara yol gösterilir: "Yeryüzünde dolasip kendilerinden önce geçmis milletlerin akibeti nasil olmus görmüyorlar mi?..." (21).
Akil sahiplerini düsüncelere daldirip, onlarin hidayet yolunu bulmalarini saglayacak ilâhî bir uslûbla, Hz. Musa (a.s)'nin, Firavn'a karsi verdigi tevhid"mücadelesi anlatilir. Allah Teâlâ'ya baskaldirarak Kur'an ahkâmindan yüz çevirenlerin sonlarinin, onlardan hiç de farkli olmayacagi misallerle desteklenerek, gözler önüne seriliyor: "Nuh, Âd, Semud ve onlardan sonra gelen kavimlerin durumu gibi... Allah kullarina zulmetmeyi asla istemez" (31).
Daha sonra, düsünülünce insan aklina durgunluk verecek kadar mükemmel olan yaradilisin sebepleri zikredilerek, varligin her seyiyle Allah Teâlâ'nin elinde oldugu ve her seyin O'nun takdiri çerçevesinde cereyan ettigi, dolayisiyla insanoglunun bunu kolaylikla idrak edip durumunu düzeltmesi gerektigi bildirilmektedir. Âlemleri yeniden halketmekte Allah Teâlâ için bir zorluk yoktur: "Dirilten de O'dur. O, herhangi bir seyin olmasini diledigi zaman, ona sadece "ol" der, o da hemen olu verir" (68).
Sûrenin sonuna dogru; inkarcilarin dünyada ve âhirette Allah'in azabina yakalandiklari zaman, onlari çaresizlik ve pismanlik içinde birakacak olan sorular yer aliyor. Dünya hayatinda peslerine takilip, emirlerine boyun egilen liderler, onlara hiç bir fayda saglamayacaktir. Rahmeti her seyi kusatmis olan Allah Teâlâ, kendine isyan edip baskalarina tapan insanlari kiyametin korkunç azabindan kurtarmak için, baslarina gelecekleri haber vererek uyariyor ve pismanlik günü gelip de hiç bir seyin fayda vermeyecegi an çatmadan, gidisatlarini düzeltmelerini istiyor: "Azabimizin siddetini görünce imana gelmeleri onlara hiç bir fayda saglamadi. Allah'in; kullari hakkinda öteden beri uygulana gelen kanunu budur. Iste kâfirler o zaman hüsrana ugrarlar" (85).
Allah Teâlâ, kâinât ve kitabini kendi isim ve sifatlari için bir ayna kilmistir. Allah Teâlâ'nin eserini bu kâinat içinde ve kitabinda göremeyen insan kördür. Bu kâinâtin Allah'in bir yaratmasi oldugundan süphe eden, Kur'an-i Kerîm'in Allah'in kelâmi oldugundan süpheye düsen kisinin basireti baglanmistir.
-
FUSSILET SURESI
Kur'an-i Kerîm'in kirkbirinci suresi.
Mekke'de nâzil olmustur. Ellidört ayet ve yediyüz kelimedir; fâsilasi: Dât, Zi, Ti, Sâd, Be, Zi, Ri, Dâl, Nun, Mîm harfleridir. "Fussilet, uzun uzun ve ayrintili olarak anlatmak demektir. Sure adini üçüncü ayette geçen "Tegabün Fussilet" (Tafsilâtli Kitap) lâfzindan almistir.
Kur'an-i Kerîm'in tafsilâtli kitap olmasi söyledir:
Onda yüzondört sure, altibinalitiyüzaltmisalti ayet bulunmaktadir. Bütün kitapta mucizevî bir üslûp, belig ifadeler hakim olup; temel olarak inanci Allah'in varligi ve birligi, kudretinin delilleri, ahiret günü, müminler, münâfiklar ve kâfirlerin durumlari, emirler, yasaklar, ögütler, kissalar yeralmaktadir.
Kur'an'da geçmis, hal ve gelecege iliskin temel bilgiler yeraldigi için bu kitap tafsilâtli bir kitaptir. Bu bilgiler kesindir ve baska hiçbir bilgi onlarin verdigi malûmati ihtiva etmez. Hangi yaklasimla okunursa okunsun her okuyan onun çok anlamli mucizevî bir metin oldugunu farkedebilir. Allah, kullarina acimis ve bütün hakikatleri bu kitapta bildirmistir. Yeryüzündeki milyonlarca kitap iste bu Kur'an'a dayanmakta ve onu tefsir etmektedir. Kur'an öyle tafsilâtlidir ki, hemen her surede birbirine benzer veya tekrar tekrar vurgulanan gerçekler, birbiriyle baglantili olarak birçok açidan degisik meseleleri islemektedir.
Bu sebeple tarih boyunca yüzlerce tefsir yazilmistir.
Yirmiüç yilda ayet ayet, sure sure tamamlanan bu kitabin koruyucusu Allah'tir ve O, kitabini Arapça indirmisse bunun mutlaka dil açisindan bir hikmeti vardir. Kur'an'in iki kelimesini anlatmak için sayfalarca tercüme yapilmasi da buna basit bir delildir. Ve hiçbir kitap onun gibi göze, kulaga, bütün ruha tesir etmez. Hiçbir musiki onun tilâveti kadar insani rahatlatmaz, duygulandirmaz. Bu yüzden o indirildigi zaman sairler siirlerini Kâbe duvarindan indirmisler, herkes onun ilâhî bir nur oldugunu anlamistir.
Fussilet suresinin ilk ayetleri söyle baslamaktadir:
"Hâ, Mîm. Bu Kur'an, Rahman ve Rahîm olan Allah tarafindan bilen bir kavim için ayetleri çesitli biçimlerde teker teker açiklanmis, Arapça bir Kur'an ve müjde verici bir uyarici olarak indirilmistir. Böyleyken onlarin çogu bunu düsünüp kabul etmekten yüz çevirmistir. Arlik onlar dinlemezler. Onlar, Bizi davet ettigin seye karsi kalplerimiz bir örtü içindedir, kulaklarimizda bir agirlik, bizimle senin aranda bir perde vardir. Artik sen dinince yapabilecegini yap, biz de dinimize göre hareket ederiz.' derler" (1-5).
Surenin basindaki mukattaa harflerinin manasini ancak Allah bilir. O nedenle sureye Hâ-Mîm ve Secde olmak üzere iki kelimeden olusan Hâmîm secde adi da verilmistir. Ayrica Mesâbih, Secde, Akvât adlari da verilmektedir.
Surenin nüzûl sebebi olarak su rivâyet nakledilir: Ebû Cehil ve Kureys'in ileri gelenleri biraraya gelirler; Muhammed (s.a.s)'in durumunu arastirmak üzere sihir, kehânet ve siirden anlayan birini arastirirlar. Utbe b. Rabia, "Ben, bu hususlardan anlarim; Muhammed'in bu gibi islerle bir ilgisi varsa, bunu ortaya çikaririm" der. Utbe, Hz. Peygamber (s.a.s.)'e gider ve, "Ey Muhammed' sen mi daha hayirlisin, Hâsim mi; sen mi daha hayirlisin, Abdûlmuttalib mi?" der. Bu sözleriyle, peygamberlik gelse gelse bunlara gelirdi, demek ister. Peygamber (s.a.s.), cevap vermeden dinlemeye devam etti. Utbe, sözlerini sürdürdü: "Ilahlarimizin aleyhinde konusuyorsun, atalarimizi sapiklikla itham ediyorsun. Reislik istiyorsan seni reis edinelim, mal istiyorsan, seni zengin kilacak kadar mal verelim. Kadin istiyorsan, Kureys kizlarindan begendigin on tanesini seç, al. Hasta isen seni tedavî ettirelim." Hz. Peygamber (s.a.s.), hep susuyor, Utbe'nin sözlerini bitirmesini bekliyordu. Sözünü bitirdiginde, Resulullah (s.a.s.) "Sözlerin bitti mi?" dedi ve, "Bismillahirrahmanirrahim" diyerek Fussilet suresini okumaya basladi: "Eger yüz çevirirlerse de ki: Ben sizi Âd ve Semûd kavimlerinin basina gelen yildirima benzer bir yildirima karsi uyardim" ayetini okuyordu ki, Utbe, yerinden firladi ve Peygamber (s.a.s.)'in agzini eliyle kapadi, devam etmemesi için yalvardi.
Utbe, okunan ayetlerin etkisi altin da kalarak, birkaç gün Kureyslilere görünmedi. Ebû Cehil, Utbe'yi arayarak onu buldu. Utbe, olayi anlattiktan sonra söyle devam etti: "Bundan böyle ben Muhammed'e hiçbir sey söylemeyecegim. Bana öyle birseyle cevap verdi ki, Allah'a yemin ederim, Muhammed'in okudugu ne sihir, ne siir, ne de kehânet türünden birseydir. Bilirsiniz, Muhammed'in söyledigi yalan çikmaz Onu rahat birakin. Basiniza bir azap gelmesinden korkuyorum" (Razî, et-Tefsîru'l-Kebîr, XXVII, 3: Ibn Hisâm, I, 313 vd., Ibn Kesir, IV, 90 vd.).
Rivâyetten de anlasildigi gibi, sure indigi siralarda Kureysli müsrikler, bu tür meselelerin dedikodusunu yapiyor; Kur'an'i sihir, kehânet ve siir olmakla itham ediyorlardi. (Araplara göre siir de cin isidir. Her saire siiri imlâ ettiren bir cinni vardir Böylece Kur'an'i anlasilmaz kapali sözler manzumesi olmakla suçluyorlardi.
Sure, iddia ettikleri gibi Kur'an'in anlasilmaz sözlerden degil, Arapça bir da kitap oldugu ve sözlerinin apaçik oldugunu anlatmakla konuya giris yapar. Hem Hz. Peygamber de aralarindan çikmis bir insandir. Kur'an'in onun eseri olmasi mümkün degildir; ve o, herseye gücü yeten yüce Allah'in eseridir.
Sure, girisinde konusunu belirlemektedir: Konu, Kur'an-i Kerîm'dir; Allah'in bu indirdigi ayetleri, kâinatta her an olup biten ayetleridir. Ayrica kâfirlere karsi deliller getirilmekte, müminlerin özelliklerine deyinilmektedir. Ibret alinsin diye azaba ugrayan kavimlerin haberleri anlatilirken onlarin neden helâk edildikleri açiklanmaktadir.
Surede Kur'an hakkinda indirilen ayetlerde söyle buyurulmaktadir: "O küfredenler, söyle dedi: "Bu Kur'an'i dinlemeyin. Onun hakkinda (okunurken) manasiz yaygaralar yapin; belki üstün gelirsiniz (susturursunuz)."iste biz o kâfirlere en çetin bir azabi tattiracagiz. Onlari yapageldiklerinin en kötüsüyle cezalandiracagiz. Halbuki o Kur'an cidden sarp bir kitaptir ki, ne önünden ne ardindan ona hiçbir bâtil yanasip gelemez. O, bütün kâinatin hamdettigi o yegane hüküm ve hikmet sahibi Allah'tan indirilmedir. Eger biz onu yabanci dilden bir Kur'an yapsaydik muhakkak ki, " Ayetleri açiklanmali degil miydi? Arabra, Arapça olmayan bir Kur'an mi?" diyeceklerdi. Onlara de ki: "O Kur'an, iman edenler için bir hidayet ve sifâdir. Iman etmeyenlerin ise kulaklarinda bir agirlik vardir. Onlar Kur'an'i duymazlar, duymak istemezler. O Kur'an bunlara karsi bir körlüktür. Onlar, uzak bir yerden çagrilip da duymayan kimseler gibidir. Andolsun ki biz Musa ya kitap (Tevrat'i) verdik de, onda da ihtilâf edildi. Eger Rabbinden bir söz geçmis olmasaydi (hesab gerektirilmemis olsaydi), aralarinda olup bitirilmisti (helâk olmuslardi). Herhalde onlar bundan, süpheci bir tutum içindeler. De ki: Eger o Kur'an Allah nezdinden gelmis de sonra siz ona küfretmisseniz, bana haber verin, haktan uzak bir muhâlefette bulunanin ta kendisi olan sizden daha sapkin kim vardir?"
Günümüzde de inanmak istemeyenler, Kur'an'in Arapça bir kitap olarak indirildigini ve onun yalniz Araplara geldigini söylerler. Halbuki, herhangi bir kitabin ve bu Kur'an'in bütün yeryüzüne sâmil olmasi için yine yeryüzü dillerinden biriyle indirilmesi kadar dogal bir sey olamaz. Aslinda onlarin her birine tek tek de Kur'an indirilse onlar yine inanmazlar. Kaldi ki Allah'in elçisi ve sevgili kulu Muhammed (s.a.s.) Arap toplumunda dogdu ve ona -o ümmiye- Kur'an Arapça indirilmeseydi de meselâ Ibranice indirilseydi, bu sefer de Allah'in buyurdugu gibi "Arap'a Arapça olmayan bir kitap mi?" diyeceklerdi. Kisaca, kâfirler, yolu yokusa sürmek için her zaman saçmasapan iddialarda bulundular. Kâh onu Muhammed uydurdu" dediler, ama o ümmî idi; kah "Bunlar defi saçmasi" dediler ama onun gibi bir ayet dahi getiremediler. Yine onlar ayetlerin mucizeligini reddettiler; siyak ve sibakini, ayetlerin anlam örgüsünü bozarak ayetleri asil manalarindan baska manalara tefsir ederek sapittilar. Ama, Kur'an'in hiçbir bilgisini yalanlayamadilar. Kur'an'in dogrulugu her zaman ortada var oldu ve var olup gidecektir. Onlar Muhammed'e "mecnun" dediler ama onun dogumundan beri aralarinda yasayan en dürüst insan oldugunu da reddedemediler. Allah onlara ayetlerini gösterdi. Her peygamberi ve onlara verilen kitabi da geçmiste kavimleri yalanlamislardi. Ama baslarina korkunç azap gelmis Meselâ Âd ve Semud bunlardandi. Dogru yol gösterildigi halde körlügü tercih etmislerdi. Allah da onlari alçaltici azabin yildirimi ile yakalayiverdi. Ancak iman edenleri ve sakinanlari kurtardi. Allah söyle buyurmaktadir: "Iste siz kulak, göz ve derileriniz aleyhinizde Sahitlik eder diye korunuyordunuz. Aksine, yapmakta olduklarinizin birçogunu Allah'in bilmeyecegini saniyordunuz. Iste bu sizin zanniniz, Rabbiniz hakkindaki zanniniz sizi bir yikima ugratti; böylelikle de kayba ugrayanlar olarak sabahladiniz" (22-23). Hz. Peygamber, (s.a.s.) bu ayeti çok veciz bir sekilde açiklamistir: "Rabbin, kulum beni nasil tasavvur ederse ben öyleyim, der." Yani insan Allah'i nasil tasavvur ederse, amellerini ona göre ayarlar. Müminin amelinin dogru olmasi, kâfirin amelinin yanlis olmasi gibi.
Suredeki ahlâkî kaideler:
1. "Allah'a çagiran, salih amelde bulunan ve gerçekten ben müslümanlardanim diyenden daha güzel sözlü kimdir? Iyilikle kötülük esit olmaz. Sen en güzel olan tarzda kötülügü uzaklastir; o zaman görürsün ki, seninle arasinda düsmanlik bulunan kimse sanki sicak bir dost oluvermistir. Buna da sabredenlerden baskasi kavusturulmaz. Ve buna büyük bir pay sahibi olanlardan baskasi da kavusturulmaz. Sayet sana seytandan yana bir kiskirtma gelecek olursa hemen Allah'a sigin. Çünkü O isitendir, bilendir" (33-36). "Kim sâlih bir amelde bulunursa kendi nefsi lehinedir, kim de kötülük ederse o da kendi aleyhinedir. Senin Rabbin kullara zulmedici degildir... Insan hayir istemekten bikkinlik duymaz, fakat ona bir ser dokundu mu artik o umutsuzluga kapilir" (46, 49). "Insana nimet verdigimiz zaman yüz çevirir ve yan çizer, ona bir ser dokundugu zaman ise artik o genis dua eden biridir" (51).
Bu âyetlerde Allah, insan psikolojisinin degismez gerçeklerini bildirmekte, mü'minlerin amellerinin bosa gitmeyecegini, fazlasiyla karsiligini verecegini, beyan edip onlari cennetle müjdeleyerek tesvik etmektedir. Daha önce kötü insanlara kötü, iyi insanlara iyi arkadaslari nasib ettigini haber veren Allah Teâlâ, müslümanlar henüz az bir grup iken ve Mekkeli kâfir çogunlugun baskilariyla bunalirken, onlara kötülügün tabiati icâbi zayif ve çökmeye mahkum bulundugunu beyan etmekte; iyilik ve dogrulugun iddia ettikleri gibi zayif degil, aksine hakiki fethedici bir güç oldugunu bildirmektedir. Kaldi ki, mü'minlerin en büyük vasfi, kötülüge iyilikle karsilik vermektir. Hiçbir kötülük, iyiligin yüceligi karsisinda tutunamaz, çöker. Iste Allah mü'minlerin bu vasfini "büyük bir pay" diye nitelendirmektedir. Çünkü gerçekten bunu herkes yapamaz. Genellikle insan, kötülüge kötülükle mukabele etmek ister; hatta insan kinci ve intikamcidir. Ancak o en güzel ahlâka sahip Rasûlullah'(s.a.s.)'dir ki, kendisine her kötülügü yapanlari, hattâ zehirlemek isteyenleri bile affetmistir. Iste müslümanin tavri budur.
Üstelik müslümanin bu tavrindan seytan kahrolur. Çünkü o her zaman müslümanin hatali bir tavrini yakalamak ister. Seytanin kiskirtmasi iste budur. Onun tuzagi müminlerin açigini kollamaktir. Ebû Hûreyre bu konuda söyle demektedir: "Bir gün birisi Resulullah'in yaninda Ebû Bekir'e geldi ve ona sürekli sövmeye basladi. Ebû Bekir susuyor, cevap vermiyor, Resulullah da sesini çikarmiyordu. Ebû Bekir sonunda tasti ve sert bir karsilik verdi. Resulullah'in çehresi hemen degisti ve oradan uzaklasti. Hz. Ebû Bekir ona yetiserek niçin böyle davrandigini sorunca o söyle buyurdu: "Sen sessiz durdugun sürece bir melek senin yerine ona cevap veriyordu. Fakat sen agzini açtiginda yanina seytan geldi. Bense seytanin oldugu yerde bulunmam. " Bu tavir, müminlerin her zaman Allah'in hiçbir seyden habersiz olmadigini dâima hissetmektir. Zaten kâfirler haksiz yere kötülük çikarirlar; giderek bunalima düserler; sürekli sek ve süphe içinde hastaliga yakalanmis gibi olurlar ve sonunda hevâ ve hevesleri onlari helâka götürür. Allah hiçbir zaman zulmetmez, salih amelleri zayi etmez ve kötülükleri de cezasiz birakmaz.
Nihayet sure su ayetlerle sona ermektedir:
"Biz ayetlerimizi hem âfakta hem de (enfüsde) kendi nefislerinde onlara gösterecegiz. Öyle ki, süphesiz onun hak oldugu kendilerine besbelli olsun. Herseyin üzerinde senin Rabbinin sahit olmasi yetmez mi? Dikkatli olun; gerçekten onlar Rablerine kavusmaktan yana derin bir kusku içindedirler. Gözünü aç; gerçekten O, herseyi kusatandir" (53-54).
Müfessirler ayetlerin gösterilmesi konusunda su önemli görüsleri ortaya koymuslardir:
1. Onlar, Islâm'in kisa bir sürede çevreye yayilacagini, ve kendilerinin de teslim olacaklarini tahmin edemezler. Nitekim Islâm'in adâleti her yere yayilinca herkes ayetleri gördü.
2. Allah insanlara kendi vücutlarinda, yeryüzünde, gökyüzünde ayetlerini göstermektedir. Her devirde bilimin yeni bulgulari kesifler ve icatlar buna bir isarettir.
3. Tabiî ölüm halinde veya ölmeden önce ölerek herseyden hakki görmekle ayetler gösterilecektir.
4. Bu ayetler, indikleri tarihsel ortam içerisinde Bedir zaferi, Mekke'nin Fethi vb. olaylara isaret ederek mucizevî haberler yakin gelecekte gerçeklestigi gibi; dünya döndükçe genelde tüm insanlar ve toplumlar üzerinde de gerçeklesecektir.
Genel Olarak Fussilet Suresi su mesajlari tasir:
1. Allah'in kelâmi Arapça'dir; bir müjde, bir uyaricidir; dileyen akil sahipleri onu okursa gerçegin farkina varir. Kalpleri kapanmis kisiler ise onu anlayamazlar.
2. Inkârcilar ne yaparlarsa yapsinlar kendi aci sonlarini hazirlamaktan baska birseye nâil olamazlar. Allah'in bir oldugu gerçegi degismez.
3. Ne kadar aptal beyinsizdir su inkârcilar. Allah onlari yoktan varetmis, iste su kâinatta sayisiz nimetleri onlarin emrine vermis, su âlemin nizamini saglamis oldugu halde ve kullarina hidâyete iletmek için Islâm'i bildirdigi halde ona inanmiyorlar ve üstelik elçisini, kitabini yalanliyorlar. O halde geçmis ümmetlerin anlatilan aci âkibetleri de onlari düsündürmüyorsa, cehennem atesinde yanmalari kaçinilmazdir.
4. Simdi müminlere karsi güçlü gibi görünen, seytanin da her kötülügü güzel gösterdigi, akilsiz güruh, kiyâmette birbirini bile tanimayacaktir.
5. Kur'an, istenildigi kadar mesaji engellenmeye çalisilsa da tahkim edilmistir ve kimse onun insanlara ulasmasini önleyemez.
6. Allah herseyi yaratandir; yaratiklarina karsi çok merhametlidir ve o yarattiklarini basibos birakmaz, onlara dogru yolu gösterir; bu onun büyük bir fazlidir. Zaten hayat bir imtihandir, bir oyalanmadir.
7. Peygamber de bir insandir ve aldigi vahyi teblig eder.
8. Allah riziklari dört günde takdir etti; sonra kendisi duman halinde olan göge yöneldi; yeri ve gögü yedi gök olarak iki günde tamamladi ve her bir gökte kendi emrini vahyetti; dünya gögünü de kandillerle süsleyip donatti ve bir koruma altina aldi. Iste bu üstün ve güçlü olan, bilen Allah'in takdiridir. O halde nasil O'na ortaklar kosabiliyorlar? Allah'a karsi edepsizlik edip de Resulünü tanimiyorlar ve,
"O dileseydi bize melek gönderirdi" diye yalanliyorlar? Veya Kur'an'i Arapça diye küçümsüyorlar?
9. Müminler, kâfirlerin bu dünyadaki geçici üstünlüklerine aldirmasinlar. Seytan ve dostlari bir tarafta, müminler ve melekler bir taraftadir. Müminler, cennete gitmekle müjdelenirler ve onlara, "Orada artik tüm sikintiniz, çileniz bitti, sonsuz nimetler sizin," denilir. Oysa kâfirler "bir yolcunun agaç gölgeliginde dinlenmesi gibi olan su kisacik oyalanma dünyasindan" sonra cehennem'e giderler. Onlar da orada ebedî kalicidirlar.
-
SÛRÂ SÛRESI
Kur'an'in kirkikinci sûresi. Elliüç âyet, sekizyüz altmisalti kelime ve üçbin seksensekiz harften ibarettir. Fasilasi mim, kaf, lam, ra, be, dal, ze ve nun harfleridir. Mekki sûrelerden olup, Fussilet sûresinden sonra nâzil olmustur. Yirmiüç, yirmidört, yirmibes ve yirmiyedinci âyetleri Medenîdir. Adini otuzsekizinci âyetinde geçen, "istisare etme, danisma" anlamindaki "sûrâ" kelimesinden almistir. Bu adi alisinin özel bir sebebi yoktur.
Sûre, öteki Mekkî sûrelerde oldugu gibi, insanlarin düsüncelerini cahilî yasayisin pisliklerinden temizleyip, ilâhî vahyi idrak edebilecek hale getirmek için gerekli olan, akidenin düzeltilmesi konusunu isletmektedir. Sûrenin mihverini, vahyin ve risâletin gerçekligini bütün açikligiyla vurgulanmasi olusturmaktadir.
Kur'an'in indirilisi, Allah'in göklerin ve yeryüzünün tek sahibi oldugu, sûrenin genel muhtevasi içerisinde gözler önüne serilirken, her seyin sahibi olan Allah ile risâlet olayi arasindaki irtibata isaret edilerek, her seye mâlik olan Allah'in kurallar koyup, yasaklamalar getirmesinin ve insanlari yönlendirip, bilmedikleri seyleri onlara açiklamasinin gerekliligi vurgulanmaktadir.
Sûrenin ilk iki âyeti, Kur'an'in bir mûcize olduguna isaret eden mukattaa harflerinden olusmaktadir.
Takip eden âyetlerde, Allah'in sünneti geregi evvelki peygamberlere vahyettigi gibi, Hz. Peygamber (s.a.s)'e de vahyedisi ve O'nun her sey üzerindeki hâkimiyeti vurgulanmaktadir. Kullariyla irtibat kurup, mesaj göndermesi O'nun için zor bir sey olmadigi gibi, kullarinin maslahati için gereklidir de: "Aziz ve Hâkim olan Allah sana da, senden öncekilere de iste böyle vahyeder" (3). Ayrica O, bir seyi yapmayi dilediginde hiç bir güç engel olamaz: "Göklerde olanlar da, yerde olanlar da O'nundur. O her seyden yücedir, büyüktür" (4).
Allah kullarindan diledigini risaletle görevlendirdigi zaman, bunun yeri ve zamani, ilâhî hikmete mutlak anlam da muvafik olur: "Risaletini nereye verecegini en iyi Allah bilir (el-En'am, 6/124). Cografi ve tarihî bilgiler çerçevesinde degerlendirildiginde Allah'in, son risaletini göndermek için neden Mekke'yi seçtiginin hikmeti rahatlikla anlasilabilir.
Bu risâlet görevinin yeri, tebligin çevresindeki topluluklara rahatlikla ulastirilabilmesi, dil olarak Arapça'nin seçilisi ise; onun açik ve mükemmel bir anlatim kabiliyetinin olmasindan dolayi idi. Tabii bu seçim hiç kimsenin dahil olmadan, sadece Allah'in istegi dogrultusunda gerçeklesmistir ve buna hiç kimsenin itiraz etme hakki da yoktur: "(Ey Muhammed); iste böylece biz sana Arapça bir Kur'an indirdik ki, sehirlerin anasi olan (Mekke) ve etrafindakileri uyarasin ve insanlari, gerçeklesmesinde asla süphe olmayan ve onlarin bir araya toplanacagi kiyamet günü ile korkutasin..." (7).
Bunun pesinden insanlarim firka firka oluslarinin birer imtihan vesilesi oldugu, insanlarin cezalandirma ve mükafatlandirma olayina muhatab olabilmeleri için iradeleriyle basbasa birakilmalarinin buna sebep teskil ettigi gerçegi vurgulanarak, eger dileseydi, Allah'in, insanlari melekler gibi emirlerine boyun egen tek bir firka kilabilecegi gerçegine isaret edilir: "Eger Allah dileseydi bütün insanlari tek bu ümmet yapardi. Fakat o, diledigini rahmetine kavusturur" (8).
Daha sonra, Allah'tan baska veliler edinenlerin bu durumlari kinanarak, ihtilafa düsülen konularda yalnizca Allah'in kitabina basvurulabilecegi ve O'nun verdigi hükme riza gösterilmesinin zorunlulugu dile getirilmektedir. O'nu Rab olarak kabul etmenin göstergelerinden biri de budur: "Ihtilafa düstügünüz hususlarda, hüküm vermek Allah'a aittir. Iste o Allah benim Rabbimdir. Ben sadece O'na tevekkül ettim ve ancak O'na yönelirim" (10).
Allah, geçmis peygamberlerin kavimlerine emrettigi gibi, Muhammed (s.a.s)'in ümmetini de, dini ayakta tutmaya çalismaya ve hükümlerini çarpitip, ihtilafa düsmeden ona uymaya çagirmaktadir. Gerçek kurtulusa erenler ancak böyle davrananlardir. Geçmis kavimlerin helâkleri, dinde ihtilafa düsüp onun aslini tahrif etmelerinden kaynaklaniyordu:
"Önceki peygamberlerin ümmetleri ancak, kendilerine din hususunda gerçek bilgi geldikten sonra, birbirini çekememe yüzünden ihtilâfa düstüler..." (14).
Bunun pesinden Hz. Peygamber (s.a.s)'in sahsinda bütün inananlara hitaben: "Emrolundugun gibi dosdogru ol. Müsriklerin heva ve heveslerine uyma..." (15) emri yer almaktadir. Mü'minler böyle davrandiklari sürece, hiçbir dinî ve içtimaî tahrifata ugramazlar.
Daha sonra, inkârcilarin ve inananlarin Kiyamet haberi karsisindaki tavirlari dile getirilmekte ve Kiyamet günü hakkinda tartismaya girenlerin büyük bir sapiklik içinde olduklari bildirilmektedir: "Kiyamet gününe iman etmeyenler Kiyamet'in acele olarak kopmasini isterler. Iman ederler ise ondan korkarlar ve onun bir gerçek oldugunu bilirler. Sunu iyi bilin ki, Kiyamet hakkinda münakasa edenler derin bir sapiklik içindedirler" (18).
Allah, dünya hayatinda, insanlara istekleri dogrultusunda nimetler verir. Ancak tercihini dünya meta'i üzerinde yapanlar için ahirette hüsrandan baska bir sey yoktur. "Kim ahiret menfaatini isterse, ona dünyada istediginin bir kismini veririz. Ahirette ise hiç bir nasibi yoktur" (20).
Daha sonra kâfirlerin, Islâm'in tebligine karsi sapik direnisleri anlatilarak, onlarin yaptiklarina karsilik cehennem azabini hakettikleri, tevbe edenlerin ise tevbelerinin Allah tarafindan kabul edilecegi ve onlarin bagislanacagi: "Kullarinin tevbelerini kabul eden, günahlarini affeden ve yaptiklarinizi bilen O'dur" (25) âyetiyle bildirilmektedir.
Kâfirlerin Allah'a isyan edip, onunla savasa girismelerinin akil disiligi ve insanoglunun Allah'tan baska siginabilecegi hiç bir dostu ve siginagi olmadigi, mantik ölçüleri içerisinde düsüldügünde, idrak edilmesi hiçte zor olmayan bir gerçektir: "Siz yeryüzünde hiç bir zaman Allah'i âciz birakamazsiniz. Sizin Allah'tan baska ne bir dostunuz, ne de bir yardimciniz var" (31).
Allah'in gücünün sinirsizligina delalet eden sayisiz olaylar vardir. Yeryüzündeki her seyi insanin emrine verisi de bunlardan biridir. Allah, bunun idrak edilebilmesi için, yüzlerce misâl vererek, rahmetinin genisligini gözler önüne söylece sermektedir: "Eger o dilerse rüzgâri keser de rüzgârla seyreden gemiler suyun üzerinde kaliverir. Süphesiz ki bunda, her sabreden ve sükreden için nice deliller vardir" (33).
Daha sonra, meselelerin çözümü için istisarenin önemi ve gerekliligi vurgulanmaktadir. Islâmin diger temel esaslarindan bir kismiyla birlikte zikredilmesi, sûranin ne kadar önemli bir mesele oldugunu ortaya koymaktadir: Rablerine icabet edenler, namazi dosdogru kilanlar, islerini kendi aralarinda sûra ile halledenler ve kendilerine rizik olarak verdiklerimizi infak edenler" (38).
Resulüllah'a istisare etmesi, "Islerde onlarla istisare et" (Âli Imran, 3/159) âyetiyle emir sigasiyla bildirilmistir. Her hareketiyle Allah tarafindan yönlendiriliyor olmasina ragmen, Hz. Peygamber (s.a.s)'in önemli kararlar verecegi zaman, yanindakilerle istisarede bulunmasi, istisarenin önemini her yönüyle ortaya koymaktadir (Ahmed b. Hanbel, III, 24, 30, 32; Ibn Mace, Ezan, 1).
Kötülügün cezasinin sade kötülük oldugu bildirilerek, zulme ugrayan insanlarin ayniyla mukabelede bulunup, haklarini geri almalarinin adalete daha uygun oldugu tesbit edildikten sonra, yeryüzünde fesad çikaranlara, Allah'tan baska kimsenin yardim edemeyecegi gerçegi hatirlatilarak, bu gibilerin âhirette karsilasacaklari elim azap ve bu azaba karsi takinacaklari zelil tavirlar gözler önüne serilmektedir: "Göz ucuyla gizli gizli bakarak, zilletten boyunlari egilmis bir halde atese sunulduklarini görürsün... Onlarin Allah'tan baska kendilerine yardim edecek hiç bir dostlari yoktur..." (45-46).
Bunun pesinden, gaflet içerisinde yüzen bütün insanlar, kalplere tesir eden bir üslûpla uyarilarak, Kiyamet'in inkarcilara pismanlik veren sahneleri gerçeklesmeden Allah'in davetine icabet edilmesi istenmektedir: "Allah tarafindan gelecek olan ve kimsenin de karsi çikamayacagi o gün gelmeden önce Rabbinizin davetine uyun" (47).
Hz. Peygamber (s.a.s) davasini, insan aklinin inkâr etmesi mümkün olmayan bir netlikte teblig etmesine karsilik, kavminden gördügü iskence ve eziyetlere üzülmekle birlikte onlarin da evvelki sapik kavimler gibi helâk olmalarindan ebedî cehennem azabina çarptirilmalarindan korktugu için, gördügü bütün eziyetlere ragmen, onlar için üzülüyordu. Ayrica, onlarin taskinliklarina ve satasmalarina karsi güç kullanmak için ilâhî bir emir gelmemisti. Bunun için zorluklara sabrederek, teblig isine devam etmekten baska çaresi kalmiyordu. Allah hem resûlünü teskin etmek ve hem de müsriklerin ruh yapilarini ortaya koymak için, söyle vahyediyordu: "Ey Muhammed! Eger onlar yüz çevirirlerse, Biz seni onlar için koruyucu göndermedik. Senin vazifen sadece teblig etmektir. Biz insana nezdimizden bir rahmet tattirdigimiz zaman hemen onunla sevinip simarir. Sayet elleriyle yaptiklari yüzünden baslarina bir musibet gelirse, Süphesiz insan, çok nankördür" (48).
Allah'in her seyin mâliki oldugu dolayisiyla diledigini diledigi gibi yapmasina hiç kimsenin itiraz edemeyecegi bildirildikten sonra, O'nun kullariyla irtibat kurma sekli dile getirilmektedir: "Allah, bir insanla ancak vahiyle veya perde arkasindan konusur. Yahut bir elçi gönderir de izniyle ona diledigini vahyeder. Süphesiz O, yüceler yücesidir. Hüküm ve hikmet sahibidir" (51).
Kur'an bir hayat kaynagidir. Ona tabi olmayanlarsa birer ölüdürler. Ayrica vahiy olmadan iman ve Islâm'in ne oldugunun bilinmesi imkansizdir. Bu hususlara temas edildikten sonra, risâletin insanlar için ne kadar büyük bir nimet oldugu gözler önüne seriliyor. Sûre, uyulmasi emredilen yolun, her seyin sahibi olan Allah'in yolu oldugunu, dolayisiyla bu yolda yürüyenlere hiç kimsenin zarar vermesinin mümkün olmadigini bildirip her isin sonunda mutlaka hesap vermek için Allah'a dönecegini tekid ederek son buluyor: "O yol, göklerin ve yerin sahibi olan Allah'in yoludur, iyi bilin ki, bütün isler Allah'a döner" (53).
-
ZUHRUF SÛRESI
Kur'an-i Kerim'in kirk üçüncü suresi. Seksen dokuz ayet, sekizyüz otuz üç kelime ve üç bin dörtyüz harfdir.
Fasilasi mim, lam ve nun harfleridir.
Mekkî sûrelerden olup Fussilet ve Sûra sûresi ile ayni dönemde nâzil olmustur. Bu sûrelerin konulan, bir zincirin halkalari gibi birbirine benzemektedirler. Adini otuz besinci âyetinde geçen Zuhruf kelimesinden almistir.Süs, altin ve mücevher demektir. Çogulu zehârif'tir. Bu âyetin, önceki iki âyetle berâber meâlleri söyledir.
"Insanlar (küfürde birlesen) bir tek ümmet olacak olmasaydi, Rahmân'i inkâr edenlerin evlerine gümüsten tavanlar ve üzerine binip çikacaklari merdivenler yapardik. Ve evlerine kapilar ve üzerine yaslanacaklari koltuklar, kanepeler ve nice süsler verirdik. Bütün bunlar, sadece dünya metaindan (geçici dünya malindan) ibârettir. Âhiret ise, Rabb'inin katinda (buyruklarina karsi gelmekten) sakinanlara mahsustur" (33-35).
Alimler, burada geçen zuhruf kelimesi için degisik yorumlarda bulunmuslardir. Ibn Abbas, bunun altin oldugunu söylemis Ibn Zeyd ise, Zûhruf'u ev esyasi ve yataklar olarak yorumlamis ve diger bazi âlimler de, bunu nakislar olarak kabul etmislerdir.
Bu âyetlerde dünya malinin geçici ve fâni oldugu, esas önemli olan seyin imân, inanç ve takva oldugu belirtilmektedir. Buna göre, ana gaye, âhiretin huzuru, saadet ve mutlulugunu kazanmaya çalismaktir. O, da, altin ve ziynetle degil, temiz iman ve salih amelle olur (el-Maverdî, en-Nuketu ve'l-Uyunu, Beyrut 1992, V, 225; Elmalili Hamdi Yazir, Hak dini Kur'an Dili, Istanbul 1971, VI, 4263).
Zuhruf suresinin âyetleri mana bakimindan siki sikiya birbirlerine baglidirlar. Surenin bölümleri bir bütünlük arz etmektedir. Bu da srenin birden nazil oldugu kanaatini vermektedir
Sûrenin girisinde, Yüce Allah söze yemin ile, baslamakta ve insanlari düsünmeye davet etmektedir:
"Hâ mim. Apaçik Kitâb'a andolsun ki, biz, düsünüp anlamaniz için onu arapça bir Kur'ân yaptik" (1-3).
Ondan sonra sûrede, insanlarin Hz. Muhammed (s.a.s)'in çagrisina uymayip körü körüne atalarini taklid etmeleri, meleklere Allah'in kizlari demeleri, Allah'in kainatin yaraticisi oldugunu kabul ettikleri halde, O'ndan baska varliklara da tapmalari kinanmaktadir. Bununla beraber, Hz. Ibrâhim (a.s), Hz. Musa (a.s) ve Hz. Isâ (a.s)'in kissalarindan bahsedilmekte, müsriklerle mücadeleleri, onlara uyarak "Tevhid"e gelenlerin kurtulusu ve onlarin çagrilarina uymayanlarin aci sonlari vurgulanmaktadir. Bu misallerle, islâm davasinin zorluguna, mesakkatine ve ayni zamanda faziletine isâret edilmektedir.
Sûrenin sonuna dogru, fakirlerin cehâlete dayanan batil inanç ve düsünceleri tek tek çürütülmüs ve Yüce Allah'in varligi, birligi, dünya ve âhiretin hâkimiyetinin O'na ait oldugu, insanlarin bunun karsisinda aciz olduklari, yâni "Tevhid" inanci, söyle ifade edilmistir:
"Gökteki ilâh da, yerdeki ilâh da O'dur. O, hâkimdir (isinde hikmet sahibidir), âlimdir (herseyi bilir). Göklerin yerin ve ikisi arasinda bulunan her seyin mülkü kendisine ait olan Allah yücedir! Kiyametin ilmi O'nun nezdindedir. Ve siz O'na döndürüleceksiniz. Allah'i birakip da taptiklari putlar, sefaât gücüne ve yetkisine sahip degillerdir. Ancak bilerek hakka Sâhitlik edenler bunun disindadir" (84-86).
Sûre, küfürde israr edenlerin durumunun Peygamber (s.a.s) tarafindan Yüce Allah'a bildirilmesi ve Yüce Allah'in yumusak bir ifade ile cevap vermesi ile son bulmaktadir:
"Rasûlüllah'in "Yâ Rabbi! Bunlar, imân etmeyen bir kavimdir" demesine karsi (Allah),"Simdilik sen onlardan yüz çevir ve, size selâm olsun (size esenlik dilerim) de. Yakinda bilecekler!" buyurdu (88-89).
-
DUHÂN SÛRESI
--------------------------------------------------------------------------------
Kur'ân'in kirkdördüncü SÛRESI. Ellidokuz âyettir. Üçyüzkirk kelime, bindörtyüzkirk harften mütesekkil olup fasilasi mim ve nûn harfleridir. Mekke'de nazil olmustur.
Sûre; onuncu âyetinde geçen "duhân" kelimesinden dolayi bu isimle adlandirilmistir.
Duman anlamina gelen "duhân" hakkinda iki temel görüs vardir. Bunlardan birincisi "duhan"in vuku buldugunu yani gelip geçtigini savunur. Bu görüse göre; Kureys müsrikleri Peygamber (s.a.s.)'e karsi çikip, Islam'a girenlere eziyet etmeye baslayinca, Hz. Yusuf (a.s.) dönemindeki kitlik gibi bir kitlikla onlari cezalandirmasini Cenâb-i Allah'tan dilemis, bu dilegi yerine gelmistir. Kuraklik, müsrikleri çok güç durumda birakmistir. Öyle ki, göge bakan kimse, kuraklik ve açliktan dumandan baska birsey görmüyordu. Allah Teâlâ; "Gögün, apaçik görülecek bir duman çikaracagi günü gözle. insanlari bürüyecektir. Bu elîm bir azaptir" (9-11) âyetini inzâl buyurdu. Bu durum üzerine Rasûlullah (s.a.s.)'e müracaat ederek: "Ey Allah'in elçisi? Mudar kavmi için Allah'tan yagmur dile, çünkü helâk olacaklardir" dediler. Peygamber de yagmur diledi ve yagmur yagdi. "Biz az bir süre için azabi kaldiracagiz. Yine de siz eski halinize döneceksiniz. " (15) âyeti buna isaret etmektedir. (Buharî, Tefsîr, Sûretü'd-Duhân) ikinci görüse göre; burada sözü edilen "duhân", kiyâmet alâmetlerinden biri olup henüz vuku bulmamistir. Kiyamete yakin bir zamanda görülecektir. Bu görüsü savunanlarin basinda ibn Abbas gelmektedir, (ibn Kesîr, "Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm", Sûretü'd-Duhân)
Mekkî sûrelerin ortak özelligini tasiyan bu sûrenin temel konusu, inkârcilarin, Allah'in gönderdigi "Kitab''a, Rasûlüne ve tekrar dirilmeye inanmayi reddetmelerini ve baslarina gelecekleri dile getirmektedir.
Sûre, herseyin hikmetli bir sekilde ayirdedildigi mübarek bir gecede, Allah tarafindan, kullarina rahmet olmasi ve onlari uyarmasi için indirilen "Kitab"a and içerek basliyor. Ardindan da hemen insanlara, kendi Rablerini yani göklerin, yerin ve her ikisi arasinda bulunan varliklarin Rabbini anlatiyor. O'nun birligini ispat ediyor, gelmisleri ve geçmisleri O'nun diriltip öldürdügünü beyan ediyor. Bilâhare konuyu degistirerek: "Fakat onlar süphe içinde eglenip duruyorlar. " (9) ifadesi ile Kureysliler'in durumuna temas ediyor. Onlarin, hâlâ ölümden sonra dirilmeyi kabul etmeye yanasmadiklarini; "Ölüm ancak bir defadir" (35) deyip eglenmelerine devam ettiklerine dikkati çekiyor. Sonra, Kur'ân'a inanmayip onu alay ve süphe konusu etmelerinin cezasini su korkunç tehditle dile getiriyor: "Gögün, apaçik görülecek bir duman çikaracagi günü gözle. insanlari bürüyecek elîm bir azaptir bu. " (10-11)
Bu arada aniden geliveren o günün azabim kaldirmasi için Allah'a: " Rabbimiz bu azabi bizden kaldir. Dogrusu biz artik müminleriz" (12) deyip yalvarislarini ele aliyor, Rablerine dönmezden ve o korkunç azaba çarpilmazdan evvel firsati degerlendirmeleri icabettigini hatirlatiyor. Lâkin: "Nerede onlarda ögüt almak! Onlara gerçegi açiklayan bir Peygamber gelmisti de, O'ndan yüz çevirmisler ve: Ögretilmis delinin biri' demislerdi" (14)
Allah'u Teâlâ, onlarin durumlarini çok iyi bilmektedir. Buna ragmen: "Biz az bir süre için azabi kaldiracagiz. Yine de siz eski halinize döneceksiniz" (15) diyerek mühlet vermektedir.Evet varsinlar ögüt almasinlar, inkâr ve küfürlerine devam etsinler: "Onlari siddetli bir sekilde çarpacagimiz gün, süphesiz intikam aliriz. " (16) Sûre, bundan sonra sözü, Firavun ve kavmine getiriyor. Firavun'la kavmine gönderilen serefli peygamberin onlari: "Ey Allah'in kullari! bana gelin. Dogrusu ben size gönderilmis emîn bir peygamberim. Allah'a karsi azginlik etmeyin. " (18) diyerek nasil uyardigini, onlarin bu sese kulak asmadiklarini ve neticede Allah elçisinin, onlardan ümidini kestigini: "Bunlar suçlu bir kavimdir, diyerek Rabbine dua etti" (22) gini belirtiyor.
Onlarin basina gelenler iste bundan sonra olmus, o azginligin ve büyüklenmenin sonu asagilanma ve felaket olmustur:
"Onlar nice nice baslari, pinarlari birakmislardi. Nice nice ekinleri, muhtesem konaklari da. Zevk ve sefâ sürdükleri nice nimetleri de. Bu böyle oldu. Biz de onlari baska bir kavme miras biraktik. Gök ve yer onlarin helâkine aglamadi. Onlara mühlet de verilmedi. " (25-29)
Ibret alanlar için, bu duygu yüklü tablolari gözler önüne serdikten sonra âyet, âhireti yalanlayanlarin ve:
"Ölüm bir defadir, terrar diriltilmeyecegiz. Dogru sözlü iseniz bize babalarimizi getirsenize" (35-36) diyenlerin durumuna geçmekte ve onlara Tübba' kavminin basina gelenleri hatirlatmaktadir. Onlar sözü geçen kavimden daha hayirli degiller ki bu gibi aci âkibetlerden kurtulabilsinler.
Bilahare, öldükten sonra dirilmeyle, Allah'in gökleri ve yeri yaratisindaki hikmeti arasinda baglanti kuruyor: "Biz gökleri, yeri ve ikisi arasinda bulunanlari oyun olsun diye yaratmadik. Biz onlari ancak ve ancak hak ile yarattik. Ne var ki onlarin çogu bilmezler. " (38, 39)
Ve ardindan onlara, herseyin ayirdedilecegi " ve hepsinin bir arada bulunacagi vakit" (40)'ten söz etmekte:
"O gün dostun dosta hiçbir faydasi " (41)'nin olmayacagi, "ancak Allah'in merhamet ettigi kimse(nin) müstesna" (42) oldugu belirtilmektedir. Bu arada, günahkârlarin yiyecegi olan zakkum agacindan, onlarin sürüklenerek Cehennem'e atilacaklarindan, "sonra azab olarak baslarina kaynar su" (48) döküleceginden söz ederek siddet dolu tablolar çizmektedir.
O gün onlara: "Tat bakalim! hani serefli olan, degerli olan yalniz sendin. iste bu, dogrusu süphelenip durdugunuz seydir. " (49, 50) denilecektir. Bu azab sahnesinden sonra Allah'u Teâlâ, müttakiler için hazirlanan mükâfatlardan söz etmektedir:
"Müttakîler ise muhakkak ki emîn makamdadirlar. Bahçelerde ve pinar baslarindadirlar. ince ipekten ve atlastan giyerler, karsilikli otururlar. iste böylece onlari siyah gözlülerle eslendiririz. Orada emniyet içerisinde olarak her meyveyi isteyebilirler. Orada ilk ölümden baska bir ölüm tatmazlar. Ve onlari cehennem azabindan Allah korumustur. Rabbinden bir lütuf olarak. iste büyük kurtulus budur. " (51-57)
Nihayet sûre basladigi gibi yine Kur'ân'dan söz ederek son bulmaktadir:
"Biz onu ögüt alirlar diye senin dilinde indirerek kolaylastirdik. " (58)
Ve bunun yani sira, hâlâ ögüt alip akillanmayanlara inadlarina devam edenlere korku dolu bir tehdit:
"Öyleyse bekle, onlar da beklemektedirler. " (59)
-
CÂSIYE SÛRESI
Kur'an-i Kerîm'in kirkbesinci suresi. Buna ayni zamanda "serîât" ve "Dehr" suresi de denir. Sure, otuzyedi ayet, dörtyüzseksensekiz kelime ve ikibinyüzaltmisbir harften ibarettir. Fasilasi; nûn, mîm harfleridir. Ondördüncü ayeti Medine'de, geri kalani Mekke'de ve Duhan suresinden sonra nazil olmustur.
Sure, adini yirmisekizinci ayette geçen, "câsiye" kelimesinden almaktadir: "Bütün ümmetlerin Allah'in huzurunda diz çöktüklerini görürsün. Her ümmet kitabini almaga davet edilir. O gün, dünyada yaptiklarinizin karsiligini görürsünüz". Ayette belirtildigi üzere, câsiye "diz çöken" demektir. Bu durum, ahirette Cehennem kükreyerek mahser yerine geldigi zaman olacaktir. iste o zaman herkes korkusundan diz çökecek ve Cenâb-i Allah'a yalvaracaktir. Câsiye suresi Allah'in varligi ve birliginin delilleri üzerinde durmaktadir. Bunun için çesitli deliller göstermektedir. Kur'an-i Kerîm bu delilleri en güzel sekilde ifade ettigi için önce kitabin indirilmesinden bahsetmektedir. Arkasindan da bu delillerin bulundugu üç yer gözler önüne serilmektedir. Bunlardan birincisi yedi kat göklerle yerdir. Ve bunda inananlar için Allah'in varligina ve birligine deliller vardir. Demek ki bunlardan deliller çikarmak müminlerin görevidir.
Sure, ikinci derecede de insanlarin yaratilisi ile çesitli hayvanlarin yeryüzüne dagilisinda birçok deliller oldugunu vurguluyor. Bunu yapacaklarin, yakîn, yani kesin bilgi almak isteyenler oldugunu bildiriyor. Bundan, dolayisiyla söyle bir mânâ çikiyor: Bu delilleri incelemek insani kesin ve gerçek bilgiye götürür. Bundan sonra da delil olarak gece ile gündüzün birbirini takip etmesi, rizik sebebi olan yagmurun gökten indirilmesi ve rüzgârlarin esmesi gösteriliyor. Sonunda da "Artik bu ayetlere de inanmayanlar acaba neye inanirlar?" deniyor. Surenin üçüncü ayeti, inananlari, dördüncü ayeti yakîn sahibi olanlari, besinci ayeti de düsünenleri muhatab almakta ayri bir duruma dikkat çekmektedir. Surede ayrica, müsriklerin islâm davasini nasil karsiladiklarini, islâmiyetin getirdigi deliller ve ayetlere nasil karsi koyduklarini, islâmî gerçekler ve problemler karsisinda nasil direttiklerini delilsiz nasil itiraz ettiklerini görmekteyiz.
Müsrikler, Allah ve Allah kelâmi hakkinda son derece kaba davraniyorlar. Surede bunu açikça görmekteyiz. Buna karsilik onlar acikli bir azap ile tehdit edilmekteler.
"Vay haline yalanci ve günahkâr her kisinin. "
"Kendisine okunan Allah'in âyetlerini dinleyip sonra onlari hiç duymamis gibi büyüklük taslamakta direnir. Ona can yakici bir azabi müjdele. Ayetlerimizden bir sey ögrendiginde onu alaya alir. iste onlara horlayici bir azap vardir". (7-10). Düsünce ve inançlari bozuk Ehl-i Kitap da surede söz konusu edilmektedir. Onlar sûrede, sâlih amel sahibi müminlerle kendi kötü amelleri arasindaki farki göremeyenler olarak tanitilmaktadir. Dolayisiyla Allah'a inandiklarini söyleyenler ile müminler arasinda köklü bir fark bulundugu belirtilmektedir. Kötülük yaptiklari halde Allah katinda kendilerinin de iyilik yapan müminler gibi olduklarini sananlara çok açik bir cevap veriyor:
"Yoksa kötülük isleyenler, ölümlerinde ve sagliklarinda kendilerini iman edip salih amel isleyen kimseler ile bir mi tutacagimizi sandilar? Ne kötü hüküm veriyorlar. " (21).
"Allah gökleri ve yeri hak ile yaratmistir. Tâ ki herkes kazancina göre karsilik görsün. Ve onlara zulmedilmez. " (22)
Bunlarin disinda surede, heveslerinden baska kimseyi tanimayan bir baska grupdan daha söz edilmektedir. Bunlar arzularini ilâh edinmis, saskin kimselerdir. Kur'an onlara dogrulari gösterdigi halde onlar yüz çevirmektedirler. "Gördün mü o kimseyi ki, hevâ ve hevesini kendisine tanri edinmis, bilgisi oldugu halde Allah onu sasirtmis, kulagini ve kalbini mühürlemis ve gözüne perde koymustur? simdi onu Allah'tan baska kim dogru yola eristirebilir? Hâlâ ibret almayacak misiniz?" (23).
Surenin son bölümünde de müsriklerin ahiret inanci ele alinmakta ve bu inancin sakatliklari, bizzat kendi hayatlarindan örnekler verilerek reddedilmektedir.
"Ve dediler ki: hayat ancak bu dünyada yasadigimizdir. Ölürüz ve yasariz. Ve bizi ancak zaman helâk eder. Bu hususta onlarin bir bilgisi de yoktur. Baska degil onlar sadece zannederler. " (24).
"Ayetlerimiz onlara açikça okundugu zaman Eger dogrucular iseniz (ölmüs) atalarimizi (diriltip) getirin demelerinden baska hüccetleri yoktur. De ki: Allah diriltir sizi, sonra öldürür; sonra süphe götürmeyen kiyamet gününde toplar. Ne var ki insanlarin çogu bilmezler. " (25-26).
"Göklerin ve yerin mülkü sadece Allah'indir. Kiyamet koptugu gün, iste o gün, batila uyanlar hüsrandadirlar. "
"Sen o günün iddetinden bütün ümmetlerin diz üstü çöktüklerini görürsün. O gün her ümmet amel def terinin basina çagirilacak ve onlara söyle denilecektir:" " Bugün dünyada yaptiklarinizin karsiligini göreceksiniz. iste kitabimiz size gerçekleri söylüyor. süphesiz biz, dünyada iken yaptiklarinizi yaziyorduk. " (27-29).
-
AHKÂF SÛRESI
--------------------------------------------------------------------------------
Kur'an-i Kerim'in kirkaltinci suresi. Surenin on, onbes ve otuzbesinci ayetleri hariç geri kalani Mekke'de nazil olmustur. Sure, yirmiyedinci ayetinde söz konusu edilen Âd kavminin bulundugu bölge olan Ahkâf'tan adini almistir. Sure Ha-Mim seklinde huruf-u mukattaa ile baslayan yedi surenin sonuncusudur. Otuzbes ayetten ibaret olan Ahkâf suresi üçyüzkirkdört kelime ve ikibinüçyüz harften meydana gelmis olup fasilalari nûn ve mim harfleridir.
Bu sure Mekke'de nazil oldugu için daha çok imanî ve akîde konularini ele almistir. Allah'in birligine, onun kâinatta var olan her seyin mutlak Rabbi olduguna iman konusunu islemektedir. Vahye, risâlete, peygamberlerin getirdigi mesajlara, bir çok peygamberin gelip geçtigine iman etme hususlarini konu edinen Ahkâf suresi, Kur'an ve Kur'an'dan evvel indirilmis bulunan semavî kitaplara, Kiyamet gününe, dirilise, insanlarin hesaba çekilecekleri ve yaptiklarinin karsiliklarini iyi veya kötü alacaklari hususlarina iman etmenin gereklerini anlatmaktadir.
Sure yukarida söz konusu ettigimiz hususlara imani her yönüyle gönüllere kadar indirmekte, kalbin her teline dokunarak degisik alanlarda olayi dile getirmektedir. Sure bu iman konusunun belli bir insan kitlesini degil, bütün kâinâttaki varliklari ilgilendirdigini belirtir. israilogullarindan bir grubun islâm'a karsi tutumunu söz konusu ederek olayi ele almakta ve ayrica cinlerden bir grubun Kur'an-i Kerim'e karsi tavirlarini anlatmaktadir. Yahudilerden bazi kimselerin son derece yanlis ve sapik bir anlayisa kapildiklarini, diger bazi kimselerin ise, olumlu davranislarini ve saglam fitratlarini dile getirip bunlardan örnekler sunar. Suredeki anlatim tarzi insanin kalbini kâinatin ufuklarinda, göklerde ve yerde gezindirerek ona Kiyamet ve ahiretten tablolar çizmektedir. Hz. Lut (a.s.) kavminin iman etmemelerinden dolayi baslarina gelen felâketleri ve içinde yasadiklari sehirlerinin kötü sonunu anlatmaktadir.
Surenin anlatim ve akisina göz attigimizda dört ayri bölüm içinde olaylarin degerlendirildigini görüyoruz.
Birinci bölüm, surenin baslangici olup Kur'an'in Allah katindan vahiy yoluyla indirildigi ilk ayette ifade edildikten sonra, kâinat içindeki ahenk ve mükemmel nizamin Allah tarafindan yönetildigi belirtilmekte ve buna insanlarin dikkati çekilmektedir. Bu güçlü ifadelerden sonra iman ve akîde konusu ele alinmakta Allah'a sirk kosmanin son derece basit ve dayanaksiz bir tutum oldugu belirtilerek reddedilmektedir .
"(Ey Muhammed) Kâfirlere de ki, "Söyleyin bana Allah'i birakip ondan baska su tapindiklariniz yeryüzünde ne yaratmislardir? Yoksa onlarin ortakliklari göklerde mi? Eger su inancinizda dogru yolda iseniz o halde size indirilmis bir kitap veya sizden öncekilerden size intikal etmis bir bilgi kalintisi varsa bana getirin." (4) Böylece Allah'i birakip karsilik vermeyen, duyup isitmeyen, konusmayan, cansiz putlara veya ölüp gitmis insanlara tapinmanin sapikligi ve basitligi kendiliginden ortaya çikmaktadir. Bununla da kalmamakta; o tapindiklari put ve tâgûtlarin kiyamet gününde insanlarla çekiserek o sIkInti dolu hesap gününde kendilerine tapanlardan uzak olduklarini ifade edecekleri bu sûrede anlatilmaktadir. Surede ayrica müsriklerin Resulullah'a karsi tutumlari anlatilip, Kur'an'i kendisinin uydurdugunu ve bunun bir büyü oldugunu belirtmeleri üzerine onlara verilen Kur'anî cevaplar ve meydan okumalar sergilenmektedir. Ayrica israilogullarinin bazi yanlis tutumlari dile getirilerek onlarin iman ettigi Hz. Musa ve kitaplari Tevrât'in Kur'an tarafindan tasdik edildigi bildirilerek onlardan iman edenlerin dogru davranislari takdir edilmektedir. Nihayet bölümün sonunda zulmedenlerin yanlisliklari ahlatilip uyarildiklarini ve salih amel isleyenlerin müjdelendiklerini görüyoruz.
"Muhakkak Rabbimiz Allah 'tir deyip de sonra dosdogru gidenlere korku yoktur. Ve onlar üzülecek de degillerdir. iste onlar Cennet ehlidirler. islediklerine karsilik olarak orada ebediyyen kalacak ve (mükâfatlandirilacak)lardir." (13) ikinci bölümde de dogru ve sapik iki insan fitratinin akîde karsisindaki tutumlari örnek olarak anlatilmaktadir. Dogumlarindan erginlik çagina varip sorumluluk yüklenerek tecrübelerle karsi karsiya kaldiklari zaman takindiklari tavir ve giristikleri hareketleri izlenmektedir. Bu iki örnekten biri Rabbine sükredip anne ve babasina karsi iyi davranmakta, ahde vefa gösterip Allah'a yalvararak günahlarindan tevbe etmektedir. Digeri ise, Allah'a karsi isyankâr davranarak anne ve babasini üzmekte, onlara itaât etmeyerek âhireti inkâr etmektedir. Bunun için de büyük bir sIkInti içine gömülüp bitkin bir duruma düsmektedir. "Onlar öyle kisilerdir ki yaptiklarinin en iyisini onlardan kabul ederiz ve onlarin kötülüklerinden vazgeçeriz. Onlar Cennet halkidirlar. Bu dünyada kendilerine va'dedilen dogru vaad'in gerçeklesmesidir." (16)
"Iste bunlar da kendilerine azap sözü gerekli olmus kimselerdir. Kendilerinden önce geçen cin ve insan topluluklari arasinda azabin içinde bulunacaklardir. Gerçekten onlar ziyana (hüsrana) ugrayanlardir." (18)
Bu kisim bir Kiyamet tablosuyla sona erip bu tablonun aci sonu gözler önüne serilmektedir.
"O kâfirler atese sunulduklari gün: (Kendilerine) denir ki: Dünya hayatinizda sizin için temiz olan her seyi harcadiniz, onlarin zevkini sürdünüz. Bugün ise yeryüzünde haksiz yere büyüklük taslamanizdan ve dogru yolu terketmenizden dolayi bugün alçaltici bir azap ile cezalandirilacaksiniz. " (20).
Üçüncü bölümde ise, kendilerine gelen peygamberi ve ilâhi emir ve mesajlari reddettikleri için Âd kavminin baslarina gelen son derece aci ve elîm âkibeti dile getirmektedir. Kendileri hayat ve mutluluk bekledikleri rüzgârdan, öldürücü ve yok edici bir azap görünce nasil perisan olduklari anlatilmaktadir .
"Onu vadilerine dogru yayilan bir bulut seklinde görünce dediler ki: "Bu bize yagmur yagdiracak bir buluttur. " Hayir o, acele beklediginiz seydir. Acikli azabi getiren rüzgârdir. Rabbinin emriyle her seyi yikar, mahveder. Derken onlar öyle bir hale geldiler ki evlerinden baska bir sey görünmez oldu (her sey yok oldu). iste biz suç isleyen toplumu böyle cezalandiririz. " (24-25)
Bu ayetlerle Kur'an'in muhatabi olan o günün Mekkeli müsrikleri ile Kiyamet'e kadar gelip geçecek bütün inkârci ve Allah'in emirlerini reddeden kimselere Âd kavminin durumu anlatilarak aci sonlarinin nasil oldugu hatirlatilmaktadir. "Bilin ki onlari sizi yerlestirmedigimiz saglam yerlere yerlestirmistik. Ve kendilerine kulaklar, gözler ve kalpler vermistik. Ne var ki bu kulaklari, gözleri ve kalpleri onlara bir fayda saglamadi. Çünkü Allah'in ayetlerini (emir ve hükümlerini) bile bile inkâr ediyorlardi. Alay ettikleri sey onlari mahvetti." (26) Bu kismin sonunda Mekkelilerin çevresinde bulunan kavimlerin basina gelenler hatirlatilarak, tapindiklari put ve tagûtlarin kendilerine yardim etmekten aciz olduklari, yalanlarinin ortaya çiktigi ifade edilmektedir. Böylece onlarin bu örneklerden etkilenip imâna gelmeleri için ikazda bulunulmaktadir . Dördüncü bölümde de cinlerden ve onlarin Kur'an'a karsi olan tavrindan söz edilmektedir. Nihayet sure:
"Görmezler mi ki gökleri ve yeri yaratan ve onlari yaratmaktan yorulmayan Allah, ölüleri de diriltmeye kadirdir. Evet o her seye kadirdir" (33) mesajiyla sona ermektedir.
