İdari Yargı Ders Notu 2

Son güncelleme:
  • İdari Yargı Ders Notları 2 - İdari Yargı - İdari Yargı Konu Anlatım - İdari Yargı Nedir

    İdari yargılama usulu maddi idare hukuku ile sıkı sıkıya ilişkilidir. İdari sözleşmeler dışında tüm iptal ve tam yargı davalarında davalı konumunda olan idaredir. İdari yargılama usulünde yargılanan biçimsel olarak idare olmakla beraber esasında yargılanan idareden soyutlanmış bir işlem veya eylemdir. İdari yargılama usulü hem medeni yargılama usulü hem de ceza muhakemeleri usul hukukundan bagımsızdır. Özel hukuk uyuşmazlığı ve bunun çözümlenmesi medeni yargılama usulünde esastır dolayısıyla yöntem ve teknikleri de bunun üzerine dayalıdır. İdari yargılama usulünde idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunlugunun denetlenmesi ve bunda da kamu yararı oldugu için yöntem ve ilkeleri medeni yargılama usulünden tamamen farklıdır. İdari yargılama usulünde "resen tahkik" ilkesi geçerlidir, hakim tarfların getirdiği belgelerle bağlı değildir. Adalet yargıcı kişinin çıkarlarını en iyi kendi koruyacağı inancından dolayı pasifken idare yargıcı uyuşmazlık sonucu verilecek kararda kamu yararının varlığı nedeniyle aktiftir.

    İYUK ta humk'un bazı hükümlerine yollamada bulunur. HUMK md.31 de idari yargılama usulunde uygulanacak haller sayılmıştır. Bu haller tahdididir.

    İdarenin denetimi

    Hukuk devleti ilkesi, idarenin yaptıgı işlem ve eylemlerin hukuka uygunluk yönünden yargı denetimine tabi olmasıdır. İdari işlem ve eylemler yargısal denetim dışında idari, siyasal ve kamuoyu denetimine tabi tutulur. İdarenin yargı dışı denetim yolları yargısal denetim ile karşılaştırıldığında daha geniş kapsamlıdır ve daha basit usullere tabi tutulmuştur. Yargısal denetimde hukukilik denetimi yapılırken (yargı mercii, idarenin yapmış oldugu ilem ve eylemleri hukuka uygunluk yönünden denetler) yargı dışı denetim yollarında, idarenin işlem ve eylemlerinin hukuka uygunluklarının yanı sıra icabı hale uygun olup olmadığı(yerindelik) da denetlenir.

    İdarenin yargısal denetimi sıkı şekil şartlarına bağlanmıştır. Başlıyabilmesi için bir başvuruya ihtiyaç vardır ki bu başvuru da davadır. Ayrıca yine davanın açılması da bazı sıkı denetim ve şekil şartlarına bağlanmıştır. Yargı dışı denetim yolları ise daha basit usullere tabidir. Başvuru olmadan da başlayabilir.
    Yargı dışı denetim yolları
    idari denetim
    1. hiyerarşik denetim (iç denetim):

    aynı kamu tüzelkişisi içinde yer alan makam, mercii ya da birimlerinden birinin ötekinin yaptığı işlem ve eylemleri incelemesi, denetlemesidir. Üst mercii alt merciinin yapmış olduğu işlem ve eylemleri denetler. Hiyerarşik yetki genel bir yetki oldugundan kanunda açıkça öngörülmiş olması gerekmez. İlginin başvurusu ile olabileceği gibi kendiliğinden de başlıyabilir.
    2. vesayet denetimi (dış denetim):

    bir kamu tüzelkişinin yapmış oldugu işlem ve eylemlerin farklı bir kamu tüzelkişisi tarafından denetlenmesidir. Vesayet denetimi önceleri daha ziyade merkezi yönetimin yerel yönetimler üzerindeki denetim yetkisi olarak ortaya çıkmış olmasına ragmen bugun bir kamu tüzelkişisinin diğer kamu tüzelkişi üzerindeki denetim yetkisini de kapsamaktadır.
    3. devletin özel denetim kuruluşları tarafından yapılan denetim:

    genel ve katma bütçeli dairelerin gelir ve giderlerini tbmm adına denetleyen è Sayıştay

    kamu iktisadi teşebbüslerini denetleyen è başbakanlık yüksek denetleme kurulu

    türk silahlı kuvvetlerini ve yargı organlıar dışındaki tüm idari kuruluşları cumhurbaşkanı talimatı üzerine denetleyen è devlet denetleme kurulu.
    siyasal denetim:
    1. meclis denetimi:

    dogrudan dogruya meclisin hükmet veya bakanlar kurulu aracılığıyla idareyi denetlemesidir. Soru, gensoru, meclis araştırması ve meclis soruşturması şeklinde olur. İşleyebilmesi için milletvekillerinin başvurusu gerekmektedir. Anayasanın 112/1 de bakanlar kurulunun yasama organına karşı toplu sorumluluğu, madde 112/2 de tek tek bakanların yasama organına karşı sorumluluğu söz konusudur. Meclis denetiminde esas itibariyle merkezi idare denetlenmekte, idarenin bütünlüğü ilkesi geregince vesayet denetimi yoluyla devlet tüzelkişiliği dışındaki öteki kamu tüzelkişilikleri ve yerel yönetimler de denetlenebilmektedir.
    2. dilekçe hakkı:

    anayasa md. 74 te tc vatandaşlarının tbmm'ye dilekçe ile şikayetlerini bildirebileceği düzenlenmiştir. Böylece meclis denetimi işletme olanağı tanınmaktadır. Verilen dilekçe öncelikle meclis dilekçe komisyonunda görüşülür. Ön incelemede dilekçenin konusunun bir yargı yerinin kararına baglı bulunuyor mu, son kararı vermeye yetkili bulunan idari merci tarafından karara bağlanmış mı, konusu bir kanun teklifini gerektiriyor mu bakılır. Ön incelemede verilecek kararlara milletvekillerinin itiraz hakkı vardır. Böyle bir itiraz yapılmamışsa karar kesinleşir. İnceleme yönünde karar çıkarsa esas yönünden inceleme dilekçe komisyonunca yapılır, verilen kararın bir örneği ilgiliye, bir örneği de ilgili idareye gönderilir. Kararlara karşı milletvekillerinin tbmm genel kuruluna başvurma hakları vardır. Bu başvuru 30 gün içinde yapılmazsa esasa ilişkin karar kesinleşir. Meclis denetimi sonucu verilen bu kararlar kuvvetler ayrılığı ilkesi sonucu idareyi bağlamaz. Kararlar idari merciye bildirilir.idarenin bu karar doğrultusunda karar verip vermeme yönünde takdir yetkisi vardır. İdare bu yönde karar vermezse meclis denetimi mekanizmaları harekete geçebilir.
    kamuoyu denetimi:

    sivil toplum örgütleri yeterli güce ulaşmalı, özgür basın, düşünceyi ifade özgürlüğü sağlanmış olmalıdır.

    Yargı dışı denetim yolları ne kadar iyi işlerse işlesin idarenin işlem ve eylemlerinin hukuka uygunluğunun denetlenmesinde yeterli olamaz. En etkili yol bagımsız yargı organlarınca yapılan yargısal denetimdir.
    Yargısal denetim:

    İdareden bağımsız ve güçlü yaptırımlarla donatılmış yargı organlarınca denetim sağlanır. Hukuk devleti ilkesinin benimsendiği ülkelerin hepsinde idare yargısal denetime tabidir.

    Yargı birliği: Anglosakson ve angloamerikan ülkelerde, idarenin genel mahkemeler tarafından denetlenmesidir. İdareyi denetleyen ayrı mahkemeler yoktur. Yargı bir bütün olarak örgütlenmiştir. Adli ve cezai uyuşmazlıkları da aynı mahkemeler çözer.

    İdari yargı sistemi: bireylerle idare arasında idare hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklar idari mahkemelerce çözülür.

    noimage

    1. Danıştay tipi:

    Örgüt Danıştay ve onun alt derece mahkemelerinden ouşur. Yargı faaliyetleri ile idarenin dışında yer almalarına karşın yine de idare ile ilişki içindedir. Yargısal ve idari görevleri vardır. Danıştay üyeleri yargıç degil memur statüsündedir.

    2. mahkeme tipi:

    idare mahkemelerinde görev yapanların salt yargısal görevleri vardır ve yargıç tipinde.

    3. geniş görevli:

    idare hukukundan kaynaklanan ve idari nitelik taşıyan tüm uyuşmazlıklar kural olarak idari yargı yerlerinde çözümlenir.

    Türkiye'de idari sistemin özellikleri:

    Ülkemizde 2577 sayılı Danıştay kanununun yürürlüğe girmesiyle Danıştay ve mahkeme tipi karma şekilde benimsenmiştir. Danıştay hem yüksek idare mahkemesi hem de idarenin en yüksek danışma ve inceleme mercii olarak görev yapmaktadır, üyeleri yargıç statüsünde değildir. Danıştay altında yer alan idare, bölge idare, vergi mahkemelerinin hiçbir idari görevi yoktur, salt yargısal görev yapar. Bu mahkeme üyeleri yargıç statüsünde.

    - idari yargı varlığını doğrudan anayasadan alır. Anayasa md. 155/1 ve md. 158/1.

    - İdari yargı sistemi parçalanmış bir yapı arzeder. Genel idari yargı, askeri idari yargı ve Sayıştay.

    - İdari yargı yerlerinin görev alanları geniş tutulur. Adli makamlar görevlendirilmedikçe idare hukukundan kaynaklanan her türlü uyuşmazlık idari yargı organlarında çözüme kavuşturulur.
    İDARİ DAVA:

    Kendi hakkının ihlal edildiğini ileri süren kişinin belli usuller izleyerek devletten hukuki koruma talep etmesine dava denir. İdari uyuşmazlıklarsa, idarenin yapmış oldugu bir işlem ya da eylemin hukuka aykırı olduğunun iddia edilmesiyle böyel bir iddiada bulunan ile idare arasında ortaya çıkan uyuşmazlıktır. Her idari dava bir idari uyuşmazlığı içerir, ancak her idari uyuşmazlık da mutlak bir idari davaya yol açmaz.

    Medeni yargılama usulunde,

    - edim davası: davalının bir şey vermek, yapmak ya da yapmamak biçiminde bir edimde bulunmasını istemek.

    - İnşai dava: bir hukuki durumun kaldırılmasını, kurulmasını veya değiştirilmesi amacıyla açılan davalardır.

    - Tespit davası: taraflar arasında hukuki bir ilişkinin var olup olmadıgını veya var olan bir hukuki ilişkinin kapsamının boyutlarının saptanması amacıyla açılan davalardır.

    İdari dava türleri:

    82 öncesi,

    * yorum davası
    * temyiz davası
    * iptal davası
    * tam yargı davası
    * idari sözleşmelerden doğan davalar

    2577 sayılı İYUK kanunu temyiz davasını kaldırır yerine temyiz yolunu öngörür. Bugun temyiz başvurusu bir dava değil bir kanun yoludur. İYUK md. 2 de 3 tür idari dava görülür,

    * iptal davası
    * tam yargı davası
    * idari sözleşmelerden dolayı ortaya çıkan davalar.

    İPTAL DAVASI:

    İYUK md. 2/3-a. İdari işlem veya eylemlerin yetki, sebep, konu, maksat, şekil yönlerinden biriyle hukuka aykırı oldugu için ilgili tarafından açılan davalardır. Hukuk devleti ilkesinin gerçekleşmesini sağlar. İptal olunan karar yapıldığı andan itibaren hükümsüz hale gelir ve geriye yürür. Medeni hukuktaki tespit davalarından bir adım daha öteye giderek hukuka aykırılığın tespitini yapar ve o işlemi iptal eder. Bu nedenle aynı zamanda inşai bir niteliği de vardır.

    Özellikleri,

    1. konusu, idari işlemdir. Henüz ortada bir idari işlem yokken iptal davası açılamaz. Anayasa md. 125/4 İYUK md.2/2 engeldir. Hukuken yok hükmünde olan bir idari işlemin iptali söz konusu olmaz. Ancak sakat bir idari işlein ne zaman yok hükmünde sayılacağı hususu objektif ölçütlere sahip olmadığından ve yok hükmündeki bir idari işlem idare tarafından yürürlüğe sokulabileceğinden idarenin yok hükmünde olan işlemlerine karşı da iptal davası açılmakta, bunun sonucunda davaya bakan mahkeme, konunun yok hükmünde bir idari işlem oldugundan davanın reddedilmesine karar vermektedir. Ama uygulamada genellikle iptal kararı verilir. Gözübüyük ögretide idari sözleşmelerin iptal davasına konu olamayacagını düşünüyor. Ancak hoca, idari sözleşmeler de idarenin iki yanlı işlemleridir ve bunlara karşı iptal davası açılabilir. Bir defa, idarenin idari sözleşmelere ilişkin olmakla birlikte idareinin sözleşmelerden ayrılabilir nitelikli tek yanlı kararlarına karşı açılabilir. Hatta idarenin özel hukuk hükümlerince akdedilmiş sözleşmelerinin de hazırlık aşaması idare hukuku ilkelerine tabi oldugundan akdedilmeden önce tesis edilen işlemlere karşı da iptal davası açılır.(kamu yararı ve kamu parasının söz konusu olması)

    2. iptal davaları kesin ve yürütülmesi gereken işlemler hakkında açılabilir. İşlemin kesin sayılabilmesi için o işlemin tamamlanmış olması gerekir. Karma işlemlerde öngörülen bütün evrelerden geçmesi gerekir. Yürütülmesi gereken işlem; ya da lazümül icra veya etkili işlem, ilgilinin hukuki durumunu etkileyen, ilgili için hukuki bir durum kuran ya da mevcut bir hukuki durumu değiştirien veya kaldıran işlem anlamına gelir. Hal böyle olunca idareden çıkan görüş bildirme, tavsiye nitelikli işlemler ya da yürütülmesi gereken işlemlere hazırlayıcı nitelikteki işlemelr hukuksal etki yapamayacaklarından iptal davasına konu olamazlar. Bir idari işlemin iptal davasına konu olabilmesi için öngörülmüş olan zorunlu başvuru yollarının tüketilmiş olması ve de bu başvurulardan bir sonuç alınamamış olmalıdır. Bu yollara başvurulmadan doğrudan dava açılmışsa idari merci tecavüzü olur ve idari yargı mercii davaya bakmaz.

    3. iptal davasının bir idari işlemin hukuka aykırı olduğu iddiası ile ve iptalin sağlanması amacıyla açılması gerekir. İdari yargı işlevi, işlemin hukuka aykırılığın saptanması ve iptali ile biter. İptal kararının uygulanması idareye aittir.

    4. iptal davası objektif nitelikleri ağır basan bir davadır. Ancak tamamen bu niteliğin öne çıkarılması da sakıncalıdır. Herkese idarenin her işlemine karşı iptal davası açma hakkı tanınması halinde istikrar ilkesine aykırılık teşkil edecektir. Bizde bir ortayol benimsenmiştir. İdari yargı yerlerine tanınan resen araştırma yetkisi idari davanın objektif nitelğinin bir gereğidir. iyuk 20/1 de bu yetki düzenlenmiştir. İptal davasında yargılanan idare değil idarenin hukuka aykırı işlemidir. Bu nedenle davacı davalı idareyi hiç göstermemeiş de olsa mahkeme davaya bakar.

    5. iptal davası menfaati ihlal edilenler tarafından açılır. Menfaati ihlal, subjektif hak ihlalinden daha geniş bir kavramdır. İptal davası açabilmek için davacı ile davaya konu yapılan işlem arasında bir alakanın olması yeterlidir.

    TAM YARGI DAVASI:

    İYUK md. 2/1/b de tanımlanır. İptal davasından farkı;

    İptal davasında è davacının bir idari işlem hakkında menfaati ihlal edilmek kaydıyla dava açması öngörülürken,

    Tam yargı davasında è davacının bir idari işlem veya bir idari eylem nedeniyle kişisel bir hakkının ihlal edilmesi öngörülmüştür.

    Görüldüğü gibi tam yargı davası, hem idari işlem hem de idari eylemlere karşı açılabilir. Kişisel bir hakkın doğrudan doğruya ihlal edilmesi, zarar olması gerekir. İdarenin yapmış olduğu bu haksız eylemi sonucu zarar uğrayanlar tazminat davası şeklinde açabilir. Ayrıca istirdad (geri alma) davası ile idarenin malvarlığında haksız artış sahibi tarafından geri alınır. Ögretide tam yargı davalarının üçüncü biçiiimi olarak idari sözleşmelerden doğan davalar gösterilir. Oysa İYUK md. 2/1/c de idari sözleşmelerden dolayı taraflar arasında çıkacak uyuşmazlıklar ayrı bir kategoride tanımlanmaktadır. Tüm idari sözleşmelerden kaynaklanan davalar değil, idari sözleşmelerin mali hükümlerinin uygulanmasından kaynaklanan davalar tam yargı davası olabilir.

    İdari işlemler nedeniyle açılacak tam yargı davaları è İYUK md.12

    Bir idari işlem nedeniyle hakları ihlal edilenler tarafından açılır. 4 durum düzenlenir.

    * iptal davası ile tam yargı davasının birlikte açılması: bir idari işelm yapılmakla ilgilisinin sadece menfaati değil subjektif bir hakkı da ihlal edilmişse iptal davası ile tam yargı davasının birlikte açılması mümkündür. Menfaat ihlalinin yanı sıra kişisel hak ihlalini de mutlaka içermesi gerekir.
    * İptal davasının açılmasından sonra tam yargı davasının açılması: ilgili iptal davası açıp bu dava karara bağlandıktan sonra o işlem nedeniyle uğradığı zararın tazmini istemiyle tam yargı davası açabilir. Dava konusu işlemin mutlaka iptal edilme zorunluluğu tam yargı davası açmak için gerekli değildir. İdarenin kusursuz da olsa bazı hallerde kusursuz sorumluluk ilkesi gereği tazmin yükü doğabilir.
    * İdari işlemlere karşı doğrudan doğruya tam yargı davası açılması: iptal davası açmak yerine doğrudan uğradığı zararı tazmin için.
    * İdari işlemlerin uygulanmasından doğan zararların tazmini için tam yargı davası açılması: bir idari işlem yapılmakla degil de ancak uygulanmakla ilgilisi için zarar doğuruyorsa ilgiliye işlemin icrası nedeniyle uğradığı zararın tazmini isteme hakkı.



    İdari eylemlerden doğan zararın giderilmesi istemiyle açılacak tam yargı davaları è İYUK md.13

    İYUK md. 13 teki idari eylem deyimi bir idari işlemin uygulanmasına yönelik eylemi kapsamamaktadır. Arkasında bir idari işlem bulunmayan, bir idari işlemin uygulanmasına yönelik olmayan idari eylemi kasteder. Bunlara salt idari eylem denir. İdareden çıkan, idarenin görevlerini yerine getirmesi için giriştiği, ama bir idari işlemin uygulanmasına yönelik olmayan salt idari eylemler kastedilir. Salt idari eylemler idarenin belli bir davranışta bulunmasını kastettiği gibi hareketsiz kalmasını da anlatır. İYUK md.13 e göre salt idari eylemler nedeniyle uğranılan zarara karşı ilgili, eylemi öğrendiği tarihten itibaren bir yıl, ve herhalde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde önce idareye başvurarak ihlal edilmiş hakkının yerine getirilmesini ister, bu istemin reddedilmesi yada 60 gün içinde cevap verilmemesi suretiyle reddedilmesi durumunda tam yargı davası açabilecektir. Yasa eylem dese de Danıştay görüşüne göre 1 yıllık hak düşürücü süre eylem ve zararın öğrenilmesinden sonra başlar.
    İDARİ YARGI DENETİMİNİN KAPSAMI VE SINIRLARI
    KAPSAM:

    Aslında idari yargı denetiminin kapsamı diye bir sorun ortaya atılmasına gerek olmamalıdır. Çünkü hukuk devletinde her işlemin idari yargı denetimine tabii olması gerekir.
    Yasama kısıntısı

    Ülkemizde büyük ölçüde 24 anayasasında rastlanır. Kimi bazı idari işlemlerin yasal veya anayasal düzenlemelerle yargı denetimi dışında tutulmasıdır. 82 anayasasına göre,

    * cumhurbaşkanının tek başına yapacagı işlemler ile yüksek askeri şura kararlarına karşı md. 125/2
    * anayasa md. 129/3 e göre 657 sayılı devlet memurları kanunu ile bu kanun kapsamına giren kamu personeli hakkındaki uyarma ve kınama cezaları.
    * Md. 129/4 silahlı kuvvetler personeline verilen disiplin cezaları.
    * Md. 158/5 hakimler ve savcılar yüksek kurulu kararlarına karşı yargı yolu kapalıdır.

    Yargı kısıntıları

    Bazı idari işlemlere karşı aslında yasal düzenlemeler ile idarı yargı denetimi yolu kapatılmamasına karşı idari yargı yerleri bu işlemleri denetlemekten kaçınır. Denetlemekten kaçınılan bu idari işlemler hükümet tasarrufu olarak adlandırılır.

    Kriterler;

    - Siyasal saik

    - İşlemin niteliği kriteri

    - Sayma kriteri

    Türk Danıştayı da hangi işlemlerin hükümet tasarrufu sayılacağını göstermiştir. Bunlar;

    * mukabele-i bil misil işlemleri: (karşılıklılık ilkesi)
    * mecburi iskana ilişkin işlemler
    * vatandaşlık işleri ile ilgili işlemler: önceleri vatandaşlıktan çıkarma işlemleri denetlenmezken mahiyeti nedeniyle bu tür işlemlerin siyasi degil idari olduğuna karar veren Danıştay denetlemeye başladı.
    * Yabancı bir devletin vatandaşı olduğunu ileri süren bir kimsenin türk hükümeti tarafından türk vatandaşı sayılması işlemi: önceleri diplomatik mercilerin çözmesi gerekir diye düşünülürken artık denetleniyor.
    * Yabancıların sınır dışı edilmelerine yönelik işlemler

    Aslında hükümet tasarrufu kategorisi vardır. Danıştay verdiği kararlarda hükümet tasarrufu anlayışını yürütme organının salt siyasal nietelikli işlemleri ile sınırlı tutsaydı sorun çıkmazdı.

    Bora Yürükoğlu
0 0 0