Osmanlı Döneminde Ölçü Birimleri
Son güncelleme:
-
Osmanlı Ölçü Birimleri - Osmanlıda Kullanılan Ölçü Birimleri - Osmanlı Ölçü Birimleri Hakkında
Osmanlı döneminde ölçü birimleri, Osmanlı İmparatorluğu'nda kullanılagelen ve ölçü ve tartıda devrime kadar Türkiye Cumhûriyeti'nde de kullanılan çlçü birimleridir. Bunların temelinde İslâm Devleti'nin kullanıdığı dinar ve dirhem bulunmaktadır. Taşımanın zor olduğu ve seyahatlerin uzun sürdüğü eski zamanlarda şehirlerde kullanılan dinar ve dirhemler, birbirlerinden farklı olabiliyorken Hz.Muhammed (S.A.V) zamânında kullanılan dinar, 4,5479 g kütlesi olan altın bir sikke, dirhem de 2,97 g gümüş paraydı.
Uzunluk birimleri
Metre hesabıyla çarşı arşını 68 cm'dir. Bina ve mimar arşını 75,8 cm'dir. Bu arşının uzunluğunda zamanla değişiklikler oldu. Üçüncü Selim Han abanoz ağacından bir mimar arşını yaptırdı. Bunun ölçü olarak kullanılmasını istedi ve kütüphaneye kaldırttı. Bunun bir tarafı 24 parmağa ve her parmak 10 hat'ta bölündü. Böylelikle bu bölümle basımevinde kullanılan punto büyüklükleri de alınabilecekti. Diğer tarafı sadece 20 eşit parçaya bölündü. Değerli kumaşları bilhassa ipekleri ölçmede endâze kullanılırdı (endâze 65,25 cm'dir).
Türkiye'de 26 Mart 1931 tarih ve 1782 sayılı kanunla arşın ölçü birimi kaldırılıp yerine metre sistemi kabul edildi. 1933'ten sonra da arşının bütün çeşitleri tamamen ortadan kaldırılıp metre sistemine geçildi.
Zirai mimari, arşın ve endâze ölçü birimlerinin ast ve üst katları aşağıda gösterilmiştir.
Nitelik↓ Birim↓ Modern Denkliği[2]↓
uzunluk merhale 45480 m.
uzunluk fersah 5685 m.
uzunluk berid 227 m.
uzunluk kulaç 1.89 m.
uzunluk arşın 0.68 m.
uzunluk endaze 0.65 m.
uzunluk rubu 0.085 m.
uzunluk hat 0.00263 m.
Ağırlık birimleri
Nitelik↓ Birim↓ Modern Denkliği[3]↓
ağırlık çeki 225.789 kg.[4]
ağırlık kantar 56.449 kg.
ağırlık batman 7.697 kg.
ağırlık okka 1.282 kg.
ağırlık dirhem 0.003207 kg. = 3.207 gr.
ağırlık kırat 0.0002004 kg. = 0.2004 gr.
Okka
* 1 tonilato = 4 çeki
* 1 çeki = 4 kantar
* 1 kantar = 44 okka(kıyye)
* 1 batman = 6 okka(kıyye)
* 1 okka(kıyye) = 400 dirhem
Dirhem
Osmanlı Döneminde kullanılan 1 dirhem
* 1 dirhem = 4 dönük
* 1 dönük = 4 kırat
* 1 kırat = 4 bakray
* 1 bakray = 4 fitil
* 1 fitil = 2 nekir
* 1 nekir = 2 kıtmir
* 1 kıtmir = 2 zerre
Alan ölçüleri
Nitelik↓ Birim↓ Modern Denkliği[5]↓
alan dönüm (büyük) 2720 m2
alan dönüm (eski) 919 m2
* 1 arşın (zirai)² = 0,57417 m² = 4 ayak²
* 1 dönüm (yeni) = 2500 m²
* 1 dönüm (büyük) = 2720 m²
* 1 dönüm (atik) = 4 evlek = 1600 zirai² = 918,672 m² (bir kenarı 40 arşın (zirai) olan kare)
* 1 atik evlek = 400 arşın² = 229,668 m²
* 1 yeni evlek = 100 m²
* 1 cerip = 3600 zirai² = 2067,012 m²
* 1 ayak² = 144 parmak² = 0,14354 m²
* 1 parmak² = 144 hat² = 0,00099751 m²
* 1 hat² = 144 nokta² = 0,000006927 m² " 1 çarşı arşın² = 0,46240 m²
* 1 urup² = 0,007225 m²
* 1 kirah² = 0,0018062 m²
* 1 endâze² = 0,422500 m²
* 1 urup² = 0,0066015 m²
* 1 ar=100 m 2 (100 metre kare)
Hacim ölçüleri
Nitelik↓ Birim↓ Modern Denkliği↓
hacim kile (İstanbul) 0.037 m3 = 37 lt.
hacim şinik 0.00925 m3 = 9.25 lt.
Türkiye'de ölçü birimlerinin değiştirilmesi
Cumhuriyetten önce, Türkiye'de kullanılan ölçü birimleri uygar ülkelerin kullandığı ölçülerden farklıdır. Uzunluk ölçü birimi metre yerine arşın, ağırlık ölçüsü olarak da okka, batman, dirhem denilen ölçü birimleri kullanılıyordu. Dünya ülkelerinin çoğunda miladi takvim kullanırken, Türkiye'de hicrî takvim kullanılıyordu. Saat olarak da Alaturka saat kullanılıyordu. Bu nedenle dünyada genel olarak kullanılan ölçü birimleri ve takvim ile uyum sağlanabilmesi için TBMM hazırladığı bir kanunla ölçü birimleri ve takvim sistemini değiştirerek bugün kullandığımız metre, kilogram, miladi takvim, saat gibi ölçü araçlarını kabul etmiştir.