1. Ana Sayfa
  2. Azərbaycan
  3. Psixiatrik Açıdan Xroniki Yorğunluq Problemi

Psixiatrik Açıdan Xroniki Yorğunluq Problemi

Son güncelleme: 01.10.2011 08:12
Nerissa-Su Nerissa-Su foto
  • xroniki yorğunluq - psixiatriya - xronikiləşən yorğunluq haqqında



    Xroniki yorğunluq uzun davamlı psixoloji çətinlik məcbur edilmə, fiziki zədələr, anestezik maddələr, cərrahi müdaxilələr xroniki yorğunluq sendromunu yaradır.

    Adamı halsız buraxaraq cansız cənazə halına gətirən xroniki yorğunluq adamı həm ictimai həyatında həm də şəxsi həyatında ciddi problemlərə səbəb verməkdədir. Xroniki yorğunluq kimlerde yaşanar, necə ortaya çıxar və nə şəkildə irəliləyər, hansı fiziki və psixiatrik problemlər yoldaşlıq edər, müalicəsində nələr yaşanır kimi mövzuları bu mövzularda işləyən NPİSTANBUL Etiler Polikliniği'nden Psixiatriya Eksperti Dr. Özlem Mestçioğlu ilə danışdıq.

    -Yorğunluq nədir psixiatrik baxımdan?

    Yorğunluq, yıpranmışlık, tükənmişlik, yorğunluq, halsızlıq, enerji itkisi olaraq təyin oluna bilər. Bundan başqa, iş mövzusunda istəksizlik və iş həyatının tatsızlaşması, tez sıxılma və performans azalması da yorğunluq olaraq xarakterizə edilə bilər.

    -Tanımladığınız yorğunluq xroniki hala nə vaxt gəlir?

    Yorğunluq as altı aydan çox davam edir və bir çox funksiya sahəsində pozulmalara səbəb olsa, əvvəlcə iş həyatı olmaq üzrə xroniki bir hal aldığından söz edilə bilər.

    -Bir az daha spesifik hala gətirsək xroniki yorğunluq yaşayan adam nələr edə bilməz? Maddələr halında ala bilər bilərikmi?

    Əlbəttə. Belə sıralayabilirim: İşdə tam performans göstərə bilməz. Əsəbi olduğundan insanlarla əlaqəsi pozular. Həyatını təşkil edə bilməz. Hobbilərinə zaman ayıra bilməz.

    -Həyat keyfiyyətini nə istiqamətdə təsir edər?

    Həyat keyfiyyəti olduqca mənfi təsirlənər.

    -Çalışa bilərlər mi? Iş səmərəsi düşər mi? Performans sürə dediniz çöldə?

    Başlanğıcda çətinliklə də olsun çalışabilirlerse də bir müddət sonra çalışamayacak, hətta kıpırdayamayacak hala gəlirlər. Diqqətini toplama əskikliyi və performanslarındaki ümumi və gedərək artan nisbətdəki azalma iş səmərəsini ciddi şəkildə azaldır.

    -Xroniki yorğunluğa səbəb canlı cənazə sindromu deyilir?

    Kişilər elə yorğun, bitkini ki qollarını kıpırdatacak halları yoxdur, bir küncdə oturub qalmışlar. Bir şey etmə konunda istəkləri azalmışdır, istəsələr belə etmək üçün lazımlı enerjini tapa bilməzlər.

    - Gündəlik işləri etmək üçün lazım olandan çox çox mı efor sərf etməsi lazımdır?

    Efor tutumları yarıdan çox düşdüyü üçün təkrarlanan işləri etmək üçün belə 2 -4 hətta bəzən 10 qat çox efor sərf etmələri lazım ola bilər.

    -Bu rahatsızlıkta da stress faktorundan söz edə bilərikmi? Xroniki yorğunluq yaşayan adam bunun başa çıxma qabiliyyətində azalma yaşayır mı?

    Stress bu xəstəlik üçün qıcıqlandırıcı xüsusiyyət daşıdığı kimi xəstəliyi yaşayan insanların streslə baş etmə imkanlarını də ciddi düşmələr olur. Dözüm sərhədləri gedərək daralır.

    - Bu sindromdan adam daha əvvəl adamı narahat etməyən şeylərdən narahat olur mu?

    - Yolda və ya bazar bazarda hirslənərlər mi? Anksiyete yaşayarlar mı, kompulsif yemə, içmə davranışına rast gələr bilərsinizmi bu rahatsızlıkta?

    Daha əvvəl narahat olmadıqları şeylərdən çox narahat olmağa başlayırlar. Hər şey gözlərinə batar, sinirlərini pozur. Bu səbəblə də çox hirsli hətta təcavüzkar rəftarlar içinə girə bilərlər. Davamlı gərgin və huzursudurlar. Yolda dayandıq yerdə qışqırıb çağıra bilər. Uşaqlarına qarşı daha dözümsüz və əsəbi davrana bilərlər. Kompulsif yemə-içmə davranışları içinə girərlər. Hər sahədə olmaqla birlikdə xüsusilə iş sahəsində çox çox anksiyete yaşayarlar.

    -Dərman istifadə etmə mövzusunda nasıldırlar?

    Dərman istifadə etmə mövzusunda istəkli olduqları deyilə bilməz.

    -Bu şikayət adam da sonradan mı ortaya çıxar yoxsa doğuşdan gətirirlər?

    Bu xəstəlik sonradan ortay çıxan bir xəstəlikdir, hər hansı bir genetik keçişdən də söz edilə bilməz.

    - Mexanizmi necədir? Müalicəsi hansı prinsiplər üstlenmeli? Biyolojiyle əlaqəli tərəfi var mı? Məsələn infeksiya qıcıqlandırıcı ola bilərmi?

    Mexanizmində% 50 nisbətində viral bir infeksiyadan söz etmək mümkündür. Viral infeksiyaya bağlı olaraq immunitet mexanizmi pozulmaqda və nevroloji, horonal və psixoloji dəyişikliklər müşahidə edilməkdədir. Viral toksisitenin də təsirli olduğundan söz edilə bilər. EBV, insan herpes virusu, Sitomeqalovirus xroniki yorğunluğa səbəb olduğu bilinən ən məşhur virüslerdendir.

    -Bu xəstəliyi yaşayanlar daha əvvəl sağlam, tam və aktiv bir həyat stilləri olan insanlar varmı?

    Bu xəstəliyi yaşayan insanların xəstəlik əvvəli normal, hətta aktiv bir həyatları vardır.

    - Uzun davamlı psixoloji çətinlik xroniki yorğunluq səbəbi olur mu? Fiziki zədələr və ya cərrahi müdaxiləyə sonra da görülə bilər mi?

    Uzun davamlı psixoloji çətinlik məcbur edilmə, fiziki zədələr, aşılanma, anestezik maddələr, ekoloji toksinlər, kimyəvilər, civə kimi ağır metallar, cərrahi müdaxilələr xroniki yorğunluq sindromu (KYS) üçün qıcıqlandırıcı faktorlardır.

    - Xroniki yorğunluqdan adamda ayrıca mental yəni zehni yorğunluq yaşanır mı? Diqqət problemi yaşayır mı məsələn? Danışmalarında axsama, çətinlik məcbur edilmə yaşayarlar mı?

    KYS yaşayanlar diqqətlərini yığmaqda, öyrənməkdə və öyrəndiklərini anımsamakta çətinlik çəkirlər. Fiziki olduğu qədər zehni baxımdan da özlərini yorğun, əldən düşmüş hiss edərlər. Uyğun sözləri seçməkdə çətinlik çəkə, başları çox qarışıq ola bilər, başladıqları cümlələri tamamlayamayabilirler. Enerjiləri aşağı olduğundan bəzən danışmaları belə yarım qala bilər.

    -Bu mövzuda kritik bir vəziyyət var. Həm xroniki yorğunluq yaşayan adamın ətrafında bu xəstəliyə inanma meyli görülə bilir həm də həkimlərin bir qisminin bu xəstəliyə inanmadığı deyilir? Vəziyyəti nədir?

    Yaşanan əlamətlər bir xəstəliyin varlığını dəqiq olaraq ortaya qoyur, ancaq fiziki olaraq çox çox əlamət görülmədiyi üçün xəstəlik kimi algılanamayabiliyor. Ən sıx görülən fiziki əlamətlər; limfa vəzilərində şişmə, yüngül atəş, boğazda yanma, əzələ-oynaq ağrıları kimi qripi düşündürən ifadə olunardır. Bu əlamətlərlə başvurulduğunda qrip müalicəsi tətbiq olunur, ancaq xəstələrdə əlamətlər müalicəyə baxmayaraq davam etdiyi üçün psixoloji deyilə bilər, xəstə düzgün yönlendirilemeyebilir.

    -Seyri necədir? Ani ola bilərmi, hiyləgər mi başlayır?

    Ümumiyyətlə hiyləgər başlayır ancaq ani başlanğıclı da ola bilər. Aktif dövrlər və yıxılma kötü olma dövrləri şəklində davam edər.

    - Bu insanlar vuruşmayan, qaçma və ya donma halı göstərən şəxslər ola bilərmi? Mübarizəni gözə ala bilməzlər mı? Həyata baxışları mənfi ola bilərmi? Ümid vəziyyətləri necədir?

    Şəxsiyyət olaraq elə olmasalar belə KYS inkişaf etdikdən sonra mübarizə gücləri olmadığı üçün və ya olduqlarına ya da edəcəklərinə inancları qalmadığı üçün mübarizədən qaçmağı üstün tutur. Həyata həmişə mənfi baxma meylindədirlər. Hər şeyi tərsindən edərlər. Heç bir şeyi dəyişdirəcək enerjiləri olmadığı kimi dəyişəcəyinə olan inanclarını, ümidlərini də itirmiş vəziyyətdədirlər. Hiss etdikləri yorğunluq səbəbiylə etdikləri şey getdikcə azalır, bu da psixoloji yorğunluq və qeyri-kafiliyi gətirər.

    -Niyə təhsilli, gəlir səviyyəsi yüksək seqmentdə daha çox görülür? 30-50 yaş qrupunu təsir edir olmasını necə anlaya bilərik?

    Ümumiyyətlə təhsili yüksək və gəlir səviyyəsi yüksək vəzifəli olan şəxslərin iş məsuliyyəti yüksək və tempoları sıx olmaqda. Sıx temp immunitet mexanizmini yavaşlattığından hər cür infeksiyaya və stressə daha həssas hala gəlir insanlar. Bu qrup insanların daha çox 30-50 yaş qrupunda olması səbəbiylə xəstəliyin ən sıx göründüyü qrupda bu yaş aralığında olur. Hadisələrin 70%-i qadın olmaqla birlikdə nisbətlərdə dəyişikliklər də ola bilir.

    - Avropa ölkələrində və Amerikada uzun illərdir məlum olan bu xəstəlik artıq son illərdə Türkiyədə də tanınmağa başlandı. Bu yaşanan sürətli həyat temposuyla mı əlaqədar?

    Sürətli temp, yüksək məsuliyyət gətirən işlər, həyat şərtlərini gedərək ağırlaşması və zamanın çatmır olması xəstəliyin yayılmasına səbəb olan faktorlar olaraq sayıla bilər.

    - Xroniki yorğunluq sindromu diaqnozu qoymaq üçün nə lazımdır? Tibbi hekayə, fiziki müayinə, ruhi vəziyyətin və laboratoriya tapıntıları kimi ...

    Diaqnozu üçün əlamətlərin 6 aydan uzun sürməsi, müəyyən aralıqlarla yaşanması və funksiya səviyyəsini ciddi şəkildə pozması lazımdır. Əhvalatda vəziyyətin itib təkrar alevlenmesi, yorğunluğun istirahət etməyə baxmayaraq ən az altı aydır keçmir olması kimi etmenle əhəmiyyətli. Fizika müayinədə qrip bənzəri ifadə edilər xaricində yorğunluğu açıqlayacaq fiziki bir əlamət, orqan və ya sistemə istiqamətli bir tapıntı müəyyən olunmaz. Laboratoriya tapıntıları da xəstəliyə spesifik bir şey göstərməz. İmmunitet sistemi araşdırıldığında zəifləmiş olduğu müəyyən oluna bilər və qıcıqlandırıcı olan virusların aşkarlanması edilə bilər.

    -İctimai və xüsusi həyat fəaliyyətlərini necə təsir edər?

    Davamlı yorğun, enerjisiz və istəksiz olma halı təbii olaraq həyatın bütün sahələrinə əks olunur. Adamın var olan ictimai ətrafına, iş mühitinə şəxsi münasibətlərinə olduqca mənfi təsirlərdə olur. İş həyatında ciddi əmək itkisi yaradan vəziyyətlərdən biri olaraq sayıla bilər.

    - Yaddaşda vəziyyət nədir problemə səbəb olar mu? Konsentrasiyada əhəmiyyətli pozulma görülər mü?

    -Ciddi xatırlama və xüsusilə yeni məlumatları öyrənmə və ağılda tutma çətinlikləri yaşanar. Diqqətini toplama mənasında da çətinliklər tez müşahidə edilər.

    Fiziki əlamətləri nələrdir, depressiya ilə birlikdə olur mu, qarışar mı? Əsəbilik rastlanır mı? Depressiya və stress vəziyyəti nədir?

    Bu kəslər davamlı yorğundurlar. Az enerji tələb edən işləri belə etməkdə çətinlik çəkirlər və çox çox çabalamaları lazımdır, davamlı ertelerler. Stress qarşı həssaslıqlar çox artmışdır. Dözüm gücləri ciddi nisbətdə azalmışdır, çox əsəbi və gərgindir, altda təcavüzkar davranışlar belə bilərlər. Geceleri uyuyamazlar. Bütün əzələ qruplarında ağrı, boğazda yanma, qoltuq altı və boyun linfa bezlərində şişmə, yüngül atəş, oynaq ağrıları müşahidə edilə və bu səbəblə griple qarışa. Bir çox əlaməti depressiyaya bənzərlik göstərdiyindən depressiyaya qarışa. Ancaq xroniki yorğunluqdan depresif duyğulanam dediyimiz; bədbəxt, qəmgin olma, özünü pis hiss etmə, tez ağlama kimi əlamətlər başlanğıc dövründə gözlenmez. Xəstəliyin müddəti uzandıqca heç bir şey edə bilmir olmaq və düzelemeyeceğine inanmağa başlamaq gedərək depressiyanın da yerləşməsinə səbəb ola bilər. Çaxnaşma hücumlar tez-tez qarşılaşılan cədvəllər olmamaqla birlikdə qayğı səviyyəsinin artması sonrası görülə bilərlər.

    - Dərman ilə müalicə necə fayda təmin edir? Müalicə nələr təmin edər bu kəslərə?

    Ümumiyyətlə əlamətlər istiqamətli dərman müalicəsi edilməkdə ... Atəş salıcı, B və C vitamini və lazım olduğu hallarda antidepresan dərmanlayarın müalicədə yeri var. İmmunitet sistemini gücləndirən dərmanlar da zaman-zaman istifadə edilə və fayda müşahidə edilir. Müalicədə kəsləri heç bir şeyə edə bilməmənin yaratdığı sonsuz dövrdən çıxarmaq və həyat enerjisini təkrar şəkilləndirmək və motivasiyası artırmaq istiqamətində işlər görülür və olduqca yaxşı nəticələr alına bilir. Ayrıca sıx iş tempi içində çox vaxt fərdi ehtiyaclarını, hobbilərini, fasilə və hətta tətil etməyi unudan şəxslərə özlərinə və həyata fərqli bir baxımdan baxma imkanı təmin edilmiş olur.


#01.10.2011 08:12 0 0 0