Bir Şiirin Çemberinde Tasavvufun Tâbiri
Son güncelleme:
-
[h=1]tasavvuf ve şiir - tasavvufda aşk - sufi şiirler - berceste dergisi - senem gezeroglu
Şiirin Çemberinde Tasavvufun Tâbiri
Tasavvuf Arapça bir kelime olup “yün giymek” anlamına gelir. Kul ile Allah arasında uzanan yol, kulun Allah’a ulaşmasını sağlayan bir ilimdir. “Tasavvufun binden fazla tabiri yapılmıştır. Her sûfî, içinde bulunduğu hâle göre tasavvufu tarif etmiştir.” der Ethem Cebecioğlu. Tasavvuf üzerine şiir yazarak onun şiirce tarifini yapan bir başka şair ise İbrahim Efendi’dir. İbrahim Efendi’nin “Tasavvuf” adlı şiirinin birkaç beytinden hareketle tasavvufun tanımına, tasavvufa getirilen yorumlardan birkaçına âşinâ olalım.
Bidâyette tasavvuf, sûfî bî-cân olmağa derler
Nihâyette, gönül tahtında sultân olmağa derler
Tasavvuf, başlangıçta “cansız” olmaktır. Sûfînin dünyadan, maddeden kısaca mâsivâdan sıyrılarak bir dergâha intisap etmesi, ruhunu Allah yoluna adaması ve böylelikle bî-cân olarak adlandırılmasıyla gerçekleşir. Sûfînin her şeyi terk edip hiç olmasıyla başlayan bu hikâye yani seyr ü sülûk ise maddeden arınıp mânâya ulaşan kalbin nihayette sultan olmasıyla son bulur. Zira tasavvufta padişah olabilmenin ilk koşulu, varlık kaftanını terk edip yokluk abasını kuşanmaktır.
Tasavvuf, lem'ayı envâr-ı Mutlak'dan uyarmakdır
Tasavvuf, âteş-i aşk ile sûzân olmağa derler
Sûfînin cümle kötülükten temizleyip ak pak ettiği gönlü, artık nûr ile gark olmuştur. Gönülde mutlak nurlar ile yanan ışık artık ateşe dönüşecektir. Çünkü tasavvuf aşk ateşi ile yanıp tutuşmaktan başka bir şey değildir. Meşhur bir menkıbe vardır. Rivayete göre, Hüdâyî hazretleri her sabah erkenden kalkarak hocasının abdest suyunu ısıtıp hazır ederdi. Bir sabah uykuya dalmış ve ancak son vakitte uyanabilmiş idi. Derhâl ibriği aldı. Fakat ısıtmaya vakit yoktu. Çünkü hocasının ayak seslerini işitiyordu. İbriği göğsüne bastırmış bir hâlde kalakaldı. Üftâde hazretleri eğilerek; "Haydi evlâdım suyu dök." dedi. Hüdâyî hazretleri ise ibriği göğsüne bastırmış hâlde duruyor ve buz gibi olan suyu hocasının eline dökmeye kıyamıyordu. Üftâde hazretleri tekrar; "Haydi evlâdım! Ne duruyorsun? Geç kalacağız." deyince, çekine çekine ve korkarak suyu dökmeye başladı. Ancak hocasının sözü onu bir kat daha şaşırttı. "Evlâdım Mahmûd bu su ne kadar ısınmış böyle. Bunu normal ateş ile ısıtmayıp gönül ateşi ile ısıtmışsın. Bu hâl artık senin hizmetinin tamam olduğunu gösteriyor.
Tasavvuf ârîf olmaktır hakîmen âdetullaha
Tasavvuf, cümle ehl-i derde dermân olmağa derler
Aşk ateşiyle yanıp küle dönen sûfînin elbette aklını ve bedenini de bu yola adaması gerekir. Âşık nasıl kendini sevdiğine adar ve onun gönlünü kazanmak için kendini ona benzetirse sûfî de davranışlarını Peygamber Efendimizin yolundan giderek O’nun sünnetine riayet ederek şekillendirir ve bu sayede mâşuğunun şefaatini kazanır. Böyle bir rütbeye erişen sûfide artık dert mi kalır? “Dermân arardım derdime, derdim bana dermân imiş” diyen şair gibi cümle dertler artık bir dermandan başka bir şey değildir.
Tasavvuf ten tılısmın ism miftahıyla açmaktır
Tasavvuf, bu imaret küllî virân olmağa derler
Bilinir ki, her düğüm bir tılsımla açılır. Ten tılsımının da anahtarı elbette o bedeni yaratan Allah lafzının zikri olan “Bismillah”tır. Beden Bismillah anahtarı ile Hakk’a açıldığı vakit bu yapının virân olması kaçınılmazdır. Çünkü en büyük hazineler virânelerde olacağından Allah lafzına en ziyade yakışan yer aşk ile harap olmuş, yıkık dökük bir gönüldür.
Tasavvuf, sôfi kâli hâle tebdil eylemekdir bil
Dahi her söz ki söyler âb-ı hayvân olmağa derler
Tasavvufun bir diğer mânâsı da sûfînin kâli yani sözü ve bilgiyi, hâle yani davranışa dönüştürmektir. Sûfî, söylediğini ve bildiğini yapan; tasavvufu sadece sözde değil, davranışlarına, mizacına ve ibadetlerine dökerek bunu özde de yaşayan kimsedir. Nasıl ki bir âşık mâşuğuna “Seni seviyorum” demekle sevgisini ispat etmiş sayılmazsa Allah yolunda giden bir sûfînin de ibadetleriyle O’na olan sevgisini göstermesi elzemdir. Üstelik sünnete riayet ederek yaşayan böyle bir kimsenin sözü dahi ölümsüzlüğe kavuşur ve ağzından çıkan her söz âmel defterine sonsuz bir sevap olarak kaydolur.
Tasavvuf cümle zerrât-ı cihânda Hakk'ı görmekdir
Tasavvuf gün gibi kevne nümâyân olmağa derler
Tasavvuf öyle bir şeydir ki sûfî her nereye baksa illâ O’nu görür. Cihanın tüm zerrelerinde gün gibi aşikâr olan O’dur. Küçücük bir kum tanesinde bile Hakk’ı seyredebilmektir tasavvuf… Yine bir menkıbe ile devam edelim. Bir gün bir Şeyh Efendi müridlerini imtihan kastıyla onlara "Çiçek getirin." diye emreder. Müridlerin hepsi dağılırlar ve bir müddet sonra ellerinde birer çiçekle şeyhlerinin huzuruna çıkarlar. Fakat onlardan bir tanesi elinde sapı kırık bir çiçekle gelir. Bu mürid şeyhin en çok sevdiği, diğer müridlerin ise çok kıskandıkları biridir. Bu durumu gören diğer müridler "Şuna bak! Şeyhimize sapı kırık bir çiçeği lâyık görmüş." diyerek onu kınarlar. Şeyh Efendi müridlerinden çiçekleri kabul ederken sıra o müridine gelince "Niçin sapı kırık çiçek getirdin evladım?" diye sorar. O mürid "Efendi Hazretleri hangi çiçeğe vardıysam Allah’ı zikrederken buldum, yalnızca bu sapı kırık, solmuş çiçek zikretmiyordu; onun için bunu getirdim." diye cevap verir. Anlaşılıyor ki tasavvuf, Allah’ın yarattığı her şeyde yine Allah’ı görmektir.
Tasavvuf anlamakdır yetmiş iki milletin dilin
Tasavvuf âlem-i akla Süleymân olmağa derler
Öyle bir lisandır ki bu.. Her insanın kalbine ve aklına nüfuz eder. Dünya üzerinde yaşayan ner kadar insan varsa onların hâlinden anlayan bir dille kalplerine hitap etmektir. Hz. Süleyman nasıl hayvanların dahi dilinden anlıyorsa bir tasavvuf erbabı da âlimden karıncaya kadar yaratılan her şeyin hâlinden anlamalıdır.Zira dergahta, tekkede mutasavvıfların konuştuğu mecazlar dünyasıyla örülü lisanın adı da kuş dilidir.
Tasavvuf ilm-i Hakk'a sînesini mahzen etmekdir
Tasavvuf sôfî bir katreyken ummân olmağa derler
Tasavvuf yoluna girmiş bir kimse Allah’tan ne gelmişse sinesinde saklar. İster hayr olsun ister şerr… Bu sûfî için önemli değildir. Ancak bu beyitte bahsi geçen ifadeden ziyade Allah ilminin bir hazineye, sûfî kalbinin ise bu hazineyi saklayacak bir viraneye benzetildiği görülür. Allah’tan gelen her şey bir define gibi değerlidir; yahut mevzu bahsi Allah olan her ilim, hazineden önemlidir. Bu durumda böyle büyük bir zenginliğin yeri elbette sûfînin harap olmuş sinesidir. Böyle bir zenginliğe mâlik olmuş bir sûfi artık damladan okyanus büyüklüğüne mazhar olur. En nihayetinde bir alaktan yani bir damladan yaratılmış insan olan sûfî, kalbini Allah ile doldurdukça okyanus büyüklüğüne, genişliğine ve derinliğine ulaşmaz da ne yapar?
Tasavvuf küllî yakmakdır vücûdun nâr-ı “lâ” ile
Tasavvuf nûr-i “illâ” ile insân olmağa derler
İlk beyitlerde de belirttiğimiz gibi tasavvuf insanın kendisinin “yok” olduğunu, “hiç” olduğunu kabul etmesiyle başlıyor. Bütün vücudu yokluk ateşiyle yanan biri nihyetinde küle dönüp hiç olacaktır. Geriye bedenden yani maddeden bir şey kalmayacaktır. Tam da bu noktada insan yok olduğunu zannederken aslında varlığın merkezinde yer aldığını kavrayacaktır. Zira “Lâ mevcudâ illâ Hû…” Allah’tan başka mevcut yoktur. “Lâ”dan sonra gelen “illa” kelamı “yok”tan sonra gelen “var” sözüne işarettir. Çünkü bütün varlığını o yola adayıp hiç olan sûfî, esasında Allah katında var olmanın nuruna gark olmuştur. Çünkü mâlumdur ki, fenâfillahtan sonra insana açılan kapı bekâbillahtır. İnsan ise işte o zaman tam anlamıyla insandır.
Tasavvuf günde bin kerre ölüp yine dirilmektir
Tasavvuf cümle âlem cismine cân olmağa derler
Tasavvuftan bir başka maksat ise her yerde Hakk’ı gördükten sonra O’na hayret etmek, hayran olmak ve böylelikle ölüp ölüp dirilmektir. “Ölmeden önce ölünüz.” hadis-i şerifinden hareketle hiç ölmeyecekmiş gibi dünya için hemen ölecekmiş gibi ahiret için çalışandır sûfî. Bu hâliyle Allah’ın “Hayy” ismine mazhar olup cümle âleme can verebilecek düzeye gelebilendir sûfî.
Tasavvuf cânı cânâna verip azade olmakdır
Tasavvuf cân-ı cânân cân-ı canân olmağa derler
Bilinir ki, insanoğlunun taşıdığı can aslında bir emanettir. Emanetin asıl sahibiyse şüphesiz Allah’tır. Zaten tasavvufta asıl amaç O’nun olanı O’na vermek, yani bedenden âzâde olup maddeden kurtulmak asıl amaçtır. Canı, tüm varlığıyla Allah yoluna adayan sûfî böylelikle hem dünyaya ait her şeyden kurtulmuş hem de sevgilinin yoluna kurban olarak kendisinin gerçek bir âşık-ı sâdık olduğunu ispatlamıştır. Çünkü sûfî bilir ki, yeryüzünde görülen her ne var ise birer gölgeden ibarettir. Tıpkı aynaya düşen yansımalar gibi…
Mutlak gerçek dururken sûfînin ayna ile işi nedir ki?