Bir Mutasavvıf Şâirin Mecâzî Aşk İle İmtihânı
Son güncelleme:
-
mecazi aşk - ibrahim efendinin rüyası - berceste dergisi - senem gerezoglu yazıları
Bir Mutasavvıf Şâirin Mecâzî Aşk İle İmtihânı
Edeb i’zân u hayâ nâmus u ârı cümle terk ettim[2]
Mecâzî aşk beni bu hâle koyup eyledi rusvâ
Nakşibendi şeyhi Seyyid İbrahim Efendi rüyasında üç tane ay görür ki bunlardan ortancası diğerlerine nazaran daha büyük ve parlaktır. Rüyanın tabiri oldukça ilginç: Mehmed, Ahmed ve Mahmud isimlerinde üç erkek evladı olacak. Bu çocuklardan ortancası halkı irşâd ile me’mûr olunup, hayatı boyunca büyük meşakkatlere düçâr olacaktır.[3]
Şâirin henüz anne karnında iken zikr etmesi de babasının rüyada gördüğü "fâzıl evlat" yorumunu doğrular niteliktedir.
Pes etmişem feryâd ana rahminde işitmiş anam
Girmiş kulağına ayanen ışk u şevk ile sadâ
Ahmed Kuddûsî Efendi; Osmanlının gerilemeye yüz tuttuğu dönemde, Niğde’nin Bor ilçesinde dünyaya gelir. Takvimler 1769’u göstermektedir. İlk tahsilini zâhirî ve tasavvufî ilimlerde büyük bir âlim olan babası Seyyid İbrahim Efendi’den alan Kuddûsî, Anadolu ve Rumeli’de muhtelif yerlere giderek buralarda ilim tahsil eder ve meşâyihlerle görüşür. Ne var ki tasavvuf yolundaki birçok gönüldaşı gibi onun da imtihânı "ışk-ı mecâzî" ile olacaktır.
Çok kez evliliğe sebep olur!
Kuddûsî; divanında belirttiğine göre on altı evlilk yapmış ve bu evliliklerinden yirmi altı çocuğu olmuştur. Şâir çok evlenmesinin sebebini mecâzî aşka bağlamışır. Zirâ seyr u sülûk yolundaki sâlike, eşleri ve evlatları yâr ve yardımcı olacağına inanır:
Uyuben ışk-ı mecâze çok nisâ ettim nikâh
Sâlike olur imiş ezvâc-ü evlâd cümle yâr (g.124)
Şâir, mecâzî aşka uyarak yaptığı evlikler sonucunda zühd ve takvasının zâil olduğundan yakınır:
Mübtelâ olup mecâzî ışka aldım çok nisâ
Doğdu çok evlâd erişti zühd-ü tekvâma zevâl (g.238)
Âşığı âleme rüsvâ eyler!
Kuddûsî Efendi; şiirlerinde, başka şairlerin yakınmaları gibi- çoğu kez mecâzî aşkın onu rezil, rüsvâ eylediğinden dert yanar.
Edeb i’zân u hayâ nâmus-u ârı cümle terk ettim
Mecâzî aşk beni bu hâle koyup eyledi rusvâ (g.3)
Bazen de şâir kendisini güzellerin etrafında dönen bir pervâne gibi telâkki etmiş, mecâzî aşkın onu arzu etmediği hallere düşürdüğünü söylemiştir.
Beni rüsvâyı âlem eyledi ışkı mecâzî pes
Atardım kendimi pervâne âsâ şem’-i hubâne (Terceme-i Hâl s.7)
Aşk, bir tür cünun olduğundan âşık, davranışlarını kontrol edemez ve toplumun kınamasından kurtulamaz. Kuddûsî, mecazi aşk elinde rezil olduğunu, buna rağmen gördüğü güzellere, pervanenin ateşe atılması gibi can attığını söylüyor. Bu durum, çevrenin tepkisine sebep olmalı ki şair, mecâzî aşk yüzünden adının kötüye çıkmasından üzülmekte, Rabb’inden merhamet dilemektedir.
Bed-nâm zelîl etti beni ışk-ı mecâzi
Derdim katî çok merhamet et ana devâ kıl (g.236)
Mecazî aşk, beni kötü şöhretli yaptı, insanlar hakkımda iyi şeyler düşünmüyor, bu yüzden çok üzülüyorum, beni bu zilletten kurtar diyerek yakarma ihtiyacı duyduğunu anlıyoruz yukarıdaki beyitten.
Başka bir deryâdır!
Şâir aşk’ı bir derya olarak düşünür ve bu deryâda “aşk-ı hakîki” ile “aşk-ı mecâzî”yi karşılaştırır. Bu karşılaştırmalarda faklı düşünceler dile getirdiği, bazen aşk-ı hakîkî tarafında, bazen aşk-ı mecâzî yönünde olduğu görüllür:
Biri deryânın mecâzî ışkı hakîkattır biri
Hak hidâyet eyleyup sâir hevâdan geçmişem (g.248)
Kuddusî, Allah’ın hidayet etmesi ile mecaz arzusundan geçerek hakikat denizine yelken çtığını ifade eder. Allah’ın hidâyeti ile O’ndan gayrı her şeyden geçip aşk-ı hakîkî’yi bulduğunu söyleyen âşık kimi beyitlerinde de mecazdan çektiği ıstırabı ifade eder:
Biri aşkı mecâzîdir hakîkî biri deryânın
Hakîkî ışk nasîb olur mu olmaz mı bana bilmem (g.250)
Aşk-ı hakîkî içre gizlenir!
Kuddûsî, insan psikolojisini yakından ilgilendiren bir durumu şu beyitle dile getirmiştir:
Gizlenüp ışkı mecâzînin içinde nice dem
Boz bulanık sel gibi bulandıran ışkın meni (g.356)
İlâhî aşk, kimi zaman mecazın içinde gizlenerek şairi perişan eder. Yani bir manada mecaz ve hakiakat içi içe geçer saliki zor durumda bırakır. Salik içinde bulunduğu durumun farkına varamaz, yanılgıya düşebilir. Kuddusî bu içinden çıkılması zor durumu yukarıdaki beyitte dile getirmiştir. Aslında bu durum sâlik’in seyri sırasında karşılaşacağı dar geçitlerden biridir. Bu hususta mürşid-i kâmilin desteğine ihtiyacı vardır. Aşağıda bu durumu daha açık ifade ettiği görülmektedir:
Mecâzî ışk ile mahlût olur oldem hakîkî
Dolar dil şehrine dehşet eder cismimi a’şâş (g.164)
Kurtulmak İstenir!
Şâir, mecâzdan geçip hakîkate varmak ister, hem bu hakîkî aşk ile öyle yanmak ister ki dumanları semaya değin ulaşsın. Böyle bir arzu duyar ama mecazın baskısı da hazmedilecek gibi değildir. Kuddusî’nin söylediklerini birebir kendisi için olduğu biçiminde yorumlanmamalı. O, bir mürşid olarak müridlerine yol göstermek için de böyle düşünceler ileri sürebilir. Bu şiirler müridler tarafından okunup hayat prensibi haline getirilir. Bu bakımdan şairin kendisi için söylüyormuş gibi davranarak irşat vazifesi gördüğünü düşünmek de mümkündür. Amaç, mecaz köprüsünden selâmetle geçip hakiat sahiline varmak. Bu yolculukta öyle bir yanış ister ki tarifi imkânsızdır:
Geçsem mecâzdan dirsen olsam hakîkatla yâr
Yansam bu ışk oduna çıksa semâya tütün (g.328)
Mecâzi aşktan kurtulamayan âşık, kurtulanların ne büyük bir nimete mazhar olduklarının farkında olmalarını ve hallerine şükr etmeleri gerektiğini söyler.
Kurtulmadım pes ışk-ı mecâzdan
Şükr eylesin çok deyin kurtulana (g.355)
Kâdîrî şeyhi Ahmed Kuddûsî’nin, şiirlerinden anladığımız kadarıyla, ömrü boyunca en büyük imtihanlarından biri mecâzî aşk olmuştur. Zirâ bu öyle bir belâdır ki seyr ü sülûk yolunda iken ona birçok evlilik yaptırmış, evlâd ü iyâl derdine düşürmüş, adını kötüye çıkarmış, kimi zaman aşk-ı hakîkî içerisine sızarak onu zor durumda bırakmıştır.
Hudâdan iste gel ışkı hakîki gel merâzîden
Nedâmet eyledi mecnûn sonunda ışk-ı Leylâya (g.360)
Tekrar ifade etmek gerekirse, mutasavvıf şairlerin bize, kendilerini muhatap ederek yaptıkları konuşmalar, ya da söyledikleri şiirler aslında takipçilerini uyarmak niyetiyle söylenmiştir. Şeyh, nefsini terbiye etmeden başkalarını irşat edemez. Bu bakımdan Kuddusî, kendisine seslenir önce. Müritleri de bu çağrıya uyarak kendilerine çeki düzen verir, seyr ü sülûkta daha sağlıklı bir biçimde ilerlerle.