Bilişsel Və Davranışsal müalicələr
Son güncelleme:
-
Davranışsal Müalicə - Davranışsal Müalicə Nədir - Bilişsel Müalicə
İnsan psixologiyasında qarşılaşılan problemlərin həll edilməsi məqsədi ilə bir çox psikoterapi üsulu tətbiq olunmaqdadır. Bu üsullardan hər birinin özünə xas xüsusiyyətləri, yetkinlikde və yeterlilikleri olduğu kimi sınırlılıkları da vardır. Bu üsullardan biri də indiki vaxtda bir çox Psikoterapist tərəfindən tez-tez istifadə edilən "Bilişsel və Davranışsal" üsullardır.
Biliş; hadisələri algılayış şəklimiz, inanclarımız, zehni tutumlarımızdır. Bu müalicə 'necə düşünürsünüzsə elə hissedersiniz'i əsas edən bir yanaşmadır. "Hər şey düşüncədə başlayır" anlayışı hakimdir. Mənfi düşüncələrin mənfi duyğulara, mənfi duyğuların da mənfi davranışlara səbəb olduğuna əsaslanır.
Bilişsel və Davranışçı müalicələr elmi bir zəmin üzərində qurulan və araşdırmalarla geniş bir problem sahəsində təsirli olduğu sübut edilmiş uzun illərdən bəri tətbiq olunan gələn psixoloji müalicə yanaşmalarının.
Müalicədə danışan ilə terapist müxtəlif problemləri təyin etmək və anlamaq üçün terapevtik əməkdaşlıq içində düşüncə, duyğu və davranışlar arasındakı əlaqələr mövzusunda çalışarlar. Duyğu, düşüncə və davranış üçlüyü arasındakı əlaqələr psixoloji quruluşumuzu yaradırlar. Bu səbəblə müalicə müddətində bu üç təməl element öz aralarında qiymətləndirildiyi kimi aralarındakı əlaqələri də irdelenir.
Bu yanaşma ümumiyyətlə "indi və burada" üzərinə fokuslanar və problemlər üzərində terapist ilə danışan ortaq fikirlər inkişaf etdirər. Adama xas olaraq planlanan, zamanla-məhdud müalicənin hədəfləri müəyyən edilməli və hədəfə istiqamətli həll üsulları və ya strategiyaları nizamlı olaraq nəzərdən keçirilməlidir. Bilişsel və Davranışçı terapistler fərd, ailə və qruplarla işləyir. Kütləvi olaraq hər yaş qrupu fərd alına bilər. Bu yanaşma qabiliyyət, mədəniyyət, irq, din, dil, cinsiyyət və ya cinsi yönüm ayrı-seçkiliyi güdmədən hər kəsə köməkçi ola bilmək üçün.
Bilişsel və davranışçı müalicələr Nə Olar?
BDT'nin terapist və danışan; problemi birlikdə anlamağa; problemin danışanın düşüncə, duyğu və davranışlarını və gün içindəki funksiyalarını necə təsir etdiyini təyin çalışarlar. Problemlərin həlli üçün terapist və danışan hədəf təyin müalicə planı meydana gətirərlər. Müalicənin məqsədi danışanın problemlərini həll etməkdə hələ də istifadə etdiyi baş etmə üsullarından daha faydalı həllər çıxarmasının. Danışanın müalicə seansları içində öyrəndiklərini seanslar arasındakı müddət içində də tətbiqi istənər. Seans sayı problemin xüsusiyyət və şiddətinə görə dəyişər. Ümumiyyətlə həftədə bir, bir saatlıq 10-15 seans olaraq planlanır ancaq, bu müddət kısalabilir və ya davam edə bilər. Müalicə tamamlandıqdan sonra danışan və terapist, izleme seansları edə bilər. Məqsəd müalicədə təmin edilən dəyişikliyin izleme dövründə də müvəffəqiyyət ilə davamını təmin etməkdir.
Bilişsel və davranışçı müalicələr İstifadə edildiyi Problem Sahələri
• Anksiyete və Panik Bozukluklar
• Fobiler (Agorafobi, ictimai fobi)
• Xroniki Yorğunluq sindromu
• Depressiya və Bipolar pozuqluq (manik - depresif pozuqluq)
• Obsesif-Kompulsif pozuqluq
• Yemə pozuqluqları
• Cinsi problemlər
• əlaqələr problemləri, yoldaş müalicələr
• Uşaqlıq və Yetkinlik problemləri
• Ümumi Sağlamlıq problemləri
• Xroniki Ağrı
• Vərdiş şəklində davam edən davranış problemləri (Məsələn, tikler)
• Hirs problemi
• Dərman və spirt istifadəsinə bağlı problemlər
• Şizofreniya və digər psikozlar
• Öyrənmə çətinliyi ilə əlaqədar problemlər
• Travma sonrası stress pozuqluqları
• Yuxu pozuqluqları
Bilişsel və Davranışçı müalicələr lazım olduğunda dərmanlarla birlikdə də istifadə edilə bilər. Bəzi hadisələrdə farmakoloji müalicənin tək başına qeyri-kafi qaldığı görünür. Beləsi hadisələr üçün də elmi-davranışsal üsullar dərmanla birlikdə tətbiq çox müsbət nəticələr alınmaqdadır. Dərman istifadə edilməsi lazım olduğunu düşündüyü halda terapist, vəziyyətin üstünlüklərini və dezavantajlarını danışanı ilə tartışacaktır. Bir çox problem dərman istifadə müalicə edilə biləcəyi kimi yalnız dərmanla keçən problemlər söz mövzusu ola bilər. Hər iki müalicə növünün də təsirli olduğu vəziyyətlərdə seçim danışana asılıdır. Bəzi hallar iki müalicənin birlikdə istifadəsinə daha yaxşı cavab verər.
Bilişsel Davranışçı Müalicə (MDB) içində Şüurlu Duygu Odaklı Müalicə, Şüurlu Davranış Odaklı Müalicə, Bilişsel Müalicə və Dialektik Davranış Terapisi kimi bir çox alt müalicə üsulunu saxlayan ümumi bir termindir. Lakin Bilişsel davranışçı müalicələr (MDB) əsas xüsusiyyətləri eynidir.
MDB, romantik reaksiyaların düşüncə ölçüsündəki təməlindən yola çıxar. Duyğu və davranışlarımızın, vəziyyət, hadisə və insanlar kimi xarici faktorlar yerinə düşüncələrimizə qaynaqlandığını nəzərdə tutur. Düşüncələrimizi dəyişdirmək öyrəndiyimiz nöqtədə daha doğru davranıb, daha yaxşı hiss edə.
Bilişsel Davranışçı Müalicə (MDB) qısa davamlıdır və ən sürətli nəticə alınan müalicə üsulları arasındadır. Müxtəlif problemləri həll etməyə istiqamətli MDB görən danışanların orta görüş sayı yalnız 16-dır. Digər müalicə üsulları bəzən illərcə müddət bilər. BDT'nin qısa davamlı olmasını təmin edən təlimçi, yol göstərici olması və tapşırıq vermə metodunu istifadə etməsidir. Beləcə danışan, müalicə seansı xaricində öz-özünə tətbiq-öyrənmə üsuluyla başa çıxma strategiyaları inkişaf etdirməkdədir. Müalicə danışıqlarının başında danışana, MDB üsulunun davamlı olduğunu və hədəflənən problemlər çözümlendiğinde müalicənin sonlanacağı açıqlanır. Müalicənin sonlanması qərarı danışan və terapist tərəfindən verilir. Buna görə, interaktiv bir üsul olan MDB ucu açıq və bitməyən bir müddət deyil.
Təsirli bir müalicə müddəti üçün Etibarlı müalicə lazımlıdır, lakin mərkəz nöqtəsi ya da məqsəd bu deyil. Bəzi müalicə üsulları adamın iyileşmesinin əsl səbəbinin terapist və danışan arasındakı müsbət əlaqə olduğunu fərz edər. Bilişsel Davranışçı terapistler yaxşı və etibarlı bir əlaqənin əhəmiyyətli olduğuna inanarlar, ancaq bunu kafi tapmazlar. MDB terapistler, danışanlarının fərqli bir şəkildə düşünməyi öyrəndikləri və bunu tətbiq etdikləri üçün dəyişdiyinə inanır. Bu səbəblə, MDB müalicəsi tətbiq şüurlu öz-özünə rəhbərlik bacarıqları qazandırmağa odaklanırlar.
MDB, terapist ilə danışan arasında əməkdaşlıq içərisində yaradılan səyin məhsuludur. MDB terapistler danışanlarının həyatdan nə istədiyini öyrənməyə və anlamağa çalışır və bu hədəflərə çatma mövzusunda köməkçi olar. Terapistin vəzifəsi dinləmək, öyrətmək, dəstəkləmək, cesaretlendirmekken, danışanın rolu isə narahatlıq və problemlərini ifadə etmək, öyrənmək və öyrəndiyini tətbiq çalışmaqdır.
MDB, kəslərə necə hiss etmələri lazım olduğunu söyləməz. Lakin, müalicə görmək istəyən bir çox adam uzun zamandır hiss etdiyi kimi hiss etmək istəməz. MDB, duyğuların faydalarını və istənməyən vəziyyətlərlə qarşılandığında sakit qala bilmək vurğulayır. Bundan başqa, biz pozulsa da üzülsek də hər zaman istənməyən vəziyyətlər ola biləcəyini vurğulayır. Əgər bir problem ilə əlaqədar uzgunsen, artıq iki problemimiz var deməkdir: problemimiz və bununla əlaqədar kədərli olmamız. Çoxu adam mümkün olan ən az sayda problemə sahib olmaq istər. Beləcə, fərdi bir problemi sakin tərəfindən qəbul etdiyimizdə, yalnız daha yaxşı hiss qalmır; özümüzü, problemi həll edə bilmək üçün zekâmızı, məlumatımızı, enerjimizi, qaynaqlarımızın istifadə edə biləcəyimiz daha yaxşı bir vəziyyətə gətiririk.
MDB terapistler danışanın problemlərini çox yaxşı anlamaq istədiyi üçün çox sual daha verdi və danışanlarını da öz özlərinə sual soruşmaları mövzusunda təşviq edər.
MDB, planlı və yol göstəricidir. MDB terapistlerinin hər görüş üçün bir fəaliyyət siyahısı vardır. Hər görüşdə müəyyən üsullar və anlayışlar öyrədirlər. MDB, danışanın məqsədlərinə və hədəflərinə istiqamətlidir. Danışanlara hədəflərinin nə olması lazım olduğu və ya nəyə dözmələri lazım olduğu deyilməz. Necə düşünmələri lazım olduğu və istədiklərini necə əldə edə biləcəkləri mövzusunda yol göstərilir.
MDB, elmi olaraq dəstəklənən çoxu romantik və davranış reaksiyanın öyrənilmiş olduğu fərziyyəsini qəbul edər. Buna görə müalicənin hədəfi, danışanlara səhv bildiklərini və istənməyən reaksiyaların istəyərək unutduqları, yeni reaksiya vermə yolları öyrənmələrinə kömək etməkdir. Bu səbəblə MDB, yalnız danışmaq ya da söhbət etmək deyil. İnsanlar özlərinin və həyatlarının niyə və necə yaxşı getdiyini başa, yaxşı getməyə davam etməsi üçün nə etmələri lazım olduğunu da bilirlər.
MDB, düşünmənin əsas gerçəklərinə, gerçək hadisə və vəziyyətlərə dayanır. Əksəriyyətlə, vəziyyət düşündüyümüz kimi olmadığı zamanlarda özümüzü pis hiss edərik. Əgər bilsək, vaxtımızı özümüzü pis hiss edərək xərcləməyin. Bu səbəblə, tümen varım üsulu bizi düşüncələrimizə test edilə bilər və sorgulanabilir fərziyyələr və təxminlər olaraq yaklaşmamızı təklif edər. Əgər tahminlerimizin səhv olduğunu fərq etsək, düşüncələrimizi gerçəyi ilə dəyişdirə bilərik.
Ödevler, BDT'nin təməl xüsusiyyətidir. Sürətli və qalıcı dəyişikliklər üçün səy göstərmək lazımdır. Buna görə MDB terapistler danışanlarını tapşırıqlarını etmə mövzusunda təşviq edirlər. Müalicəyə edən kəslərə psixo-təhsil verilir. İfadə olunduğu kimi danışan narahatlığıyla əlaqədar bilgilenir və öz-özünə başa çıxma strategiyaları əldə edər.
Davranış müalicələri, ümumi təyin öyrənmə prinsiplərinin davranış pozuqluqlarının analiz və müalicələrinə sistematik bir formada icrası olaraq təyin oluna bilər. Davranış müalicələri birbaşa uyğunlaşmasız davranışlar üzərinə fokuslanar. Davranışçı müalicədə fərdə müalicənin məntiqi köçürülüb, qayğı verici vəziyyətlərlə qarşılaşdığında qaçmaq yerinə, qayğıyla başa çıxmaq barədə nə cür üsullar tətbiq edilir.
Bilişsel nəzəriyyəyə görə isə uşaqlıqdakı təcrübələr öyrənmə yolu ilə əsas düşüncə, sayıltı və inanc sistemlərinin meydana gəlməsinə səbəb olar. Bu təməl düşüncə və inanclar "sxem" olaraq adlandırılar. Bu sxemlər, həyatın daha irəli dövrlərində şəxslərin özləri və ətrafa bağlı hisslərini biçimlendirmekte istifadə edilər. Psixiatrik pozuqluqlar, fərdin şüurlu olaraq fərqində olmadığı bu mənfi kalıpların tərkibindəki əsas düşüncələri dəstəkləyən bir həyat hadisəsindən sonra inkişaf edər.
MDB, ümumi olaraq universitetlərin bakalavr proqramlarını bitirənlər arasından öz istəklərinə bağlı olaraq xüsusi təhsillər yolu ilə verilir. Bilişsel-davranışçı terapistler ümumiyyətlə psixiatr, psixoloq, psixoloji məsləhətçi və ictimai çalışmacı kimi müxtəlif profesyonellerdir. Bu terapistler özlərini Bilişsel terapist, Davranışçı terapist, Bilişsel Davranışçı terapist olaraq təyin edə bilərik. Bu fərqli ünvanlar terapistler fərdi seçimlərini və müəyyən texnikalara istiqamətli aldıqları təhsillərini əks etdirir. Bilişsel terapistler, birbaşa problemə istiqamətli düşüncələr və inancları əvvəlcə ələ alarkən Davranışçı terapistler daha çox davranışa, Bilişsel və Davranışçı terapistler isə həm düşüncə və inanclara həm də davranışlara yönələr.
Uzm.Psk.Dan. Həsən KUL Psixologiya