1. Ana Sayfa
  2. Azərbaycan
  3. Serebral Palsy reabilitasiyası planlaşdırılması

Serebral Palsy reabilitasiyası planlaşdırılması

Son güncelleme: 03.03.2012 14:40
Nerissa-Su Nerissa-Su foto
  • Serebral Palsy Nədir - serebral Palsy - serebral Palsy haqqında


    Reabilitasiya üç istiqamətdə planlanır: uşağın ayağa qaldırılması, mobilizasyonu və deformitelerin qarşısının alınması. Müalicə proqramında funksional məqsədlər istiqamətində tətbiq məşq, ortez və digər fəaliyyətlər müəyyən olunar. Terapist gündəlik həyat fəaliyyətləri üzərinə yoğunlaşmalı və bütün məşqləri bu fəaliyyətlərə istiqamətli şəkildə planlamalıdır.Uygulanan müalicənin məqsədləri ailənin istəkləri istiqamətində dəqiq olaraq təyin olunmalı və bu hədəflərə çatma müddətləri bilinməlidir. İstenilenSürede bu hədəflərə çatmazza müalicə planı yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Həkim və terapist arasında məhsuldar əməkdaşlıq kurulabilmesiİçin xəstənin diaqnozu, ailənin vəziyyəti, mühərrik pozuqluqlar funksional məqsədlər, diqqət ediləcək xüsuslar və müalicə proqramı yazılı olaraq Bildirmək lazımdır.

    Müalicənin planlaşdırılması reabilitasiya həkiminə düşən vəzifə:


    1. Gözlənilən prognoz istiqamətində müalicə ilə əldə ediləcək məqsəd müəyyən edilir. Nümunə: müstəqil ayaqda dayanma fizyoterapiya seansları mümkünsə xəstəxana yerinə evdə və məktəbdə davam etdirilməlidir. Müalicə üsulları var olan tutumun sərhədləri içində funksiyası
    Artırmağı hədəfləməlidir.
    2. Bu məqsədə çatılması gözlənilən müddət müəyyən olunar.
    Nümunə: 4 həftə
    3. Tətbiq olunacaq üsullar müəyyən olunar. Nümunə: ayaqda dayanma bacası, gövdə tarazlığını artırıcı məşqlər
    4. Nəticə qiymətləndirilər. Fizyoterapiya müvəffəqiyyətli deyilsə əlavə cəhdlər planlanır.
    Müalicə üsulları



    Fizyoterapiya üsulları iki qrupda araşdırılar.
    Bunlardan birincisi gərmə və gücləndirmə məşqlərini ehtiva edən konvansiyonal məşq proqramları,
    İkincisi isə nörofasilitasyon texnikalarıdır. Hansı texnikanın daha təsirli olduğu, neçə yaşında başlanıb nə sıxlıqda tətbiq olunması lazım olduğu və nəticələrin nə şəkildə ölçülüb dəyərləndirilə hələ də mübahisəlidir. Bu metod, ailəyə mütləq öğretilmeli və ailə məşq proqramını evdə tətbiq etməlidir.


    Konvansiyonal üsul konvansiyonal məşq proqramları oynaq hərəkət açıqlığına istiqamətli aktiv və passiv məşqlər, gücləndirici məşq proqramları və kardiyovasküler tutumu artırıcı məşq proqramlarından ibarətdir.


    Oynaq hərəkət açıqlığını artırıcı və əzələləri gücləndirən məşqlər uşağın bütün həyatı boyunca tətbiq olunmalıdır. Xüsusilə cərrahı cəhd sonrası yaxşılaşma dövründə, kontraktür riskinin artdığı sürətli böyümə dövrlərində və təkərli stul istifadə bütün bədən tutulumlu uşaqlarda bu məşqlər böyük əhəmiyyət daşıyar. Kontraktür inkişafını maneə törətmək üçün gərmə egzersizlerinin ailəyə də öyrədilməsi və nizamlı bir şəkildə tətbiq olunması lazımdır. Ancak ağır tutlumlu uşaqlarda çox sıx gərmə məşqlərini baxmayaraq kontraktür inkişafı engellenemeyebilir.


    W şəklində oturma, diz üstə oturma kimi uşağın rahat etdiyi oturma mövqeləri önlenmemelidir. Konvansiyonal üsulda gərmə məşqləri əhəmiyyətli bir yer məbləğ.


    Gücləndirici məşqlər oyun fəaliyyətləri içində etdirilməlidir. Erkən uşaqlıq dövründən etibarən gücləndirici məşqlərə başlanmalıdır.
    Mənəvi anteversiyonu və omba çıxdığını artırmaz, tərsinə femoral anteversiyonu olan uşaqlar bu şəkildə oturmağı seçərlər. Uşağı əks istiqamətdə məcbur etmək oturmasına və əllərini rahat istifadə mane olacağından daha zərərlidir.


    Yalnız gərmə və gecə emalatxana kontraktür meydana gəlməsini mane olmur, əzələlər həm spastik həm də zəif olduğu üçün gücləndirici məşqlər də tətbiq olunmalıdır. Gücləndirici məşq proqramı spastisiteyi azaldıcı cərrahı cəhdlərdən sonra mütləq yoğunlaştırılmalıdır.


    Xüsusilə təkərli stula oturan uşaqlarda idman fəaliyyətləri kontraktürleri və tutukluğu azaltmaqdadır. Nörofasilitasyon üsulları Mərkəz sinir sisteminə müxtəlif üsullarla göndərilən duysal xəbərdarlıqların refleks olaraq mühərrik cavab meydana gətirdiyi bilinməkdədir. Sp'de sıx olaraq istifadə edilən nörofasilitasyon texnikalarının hamısı bu prinsipə söykənən ancaq fərqli xəbərdarlıq mövqe və modaliteleri tətbiq terapilerdir. Bütün texnikaların ümumi məqsədi əzələ tonusunun normallaşdırmaq,


    Gövdədə irəli tarazlıq reaksiyonlarını inkişaf etdirmək və normal hərəkət paternlerini fasilite etməkdir.
    Bobath nörodevelopmental müalicə (ndt) Dünyada ən çox istifadə olunan üsuldur. Uşaq spastisiteyi azaltmaq məqsədiylə müəyyən postürlerde pozisyonlanır. Bu mövqelərə Rıp (refleks inqibitorları mövqe) deyilir. Daha sonra normal hərəkət hissini inkişaf etdirmək üçün müəyyən refleks və reaksiyalar xəbərdar edilər. Terapistler xəbərdarlıqları gövdədəki açar nəzarət nöqtələrdən verərlər. Bu xəbərdarlıqlar nəticəsi baş və gövdə idarəsini təmin edən reflekslər ortaya çıxar. Körpəlik dövründə müalicə ev mühitində ailənin manipülasyonuna əsaslanır, ailəyə pozisyonlama W tərzində oturmaq əhəmiyyətli bir deformiteye səbəb olmaz, bu şəkildə yaşayan uşaq əllərini rahat istifadə isə engellenmemelidir.


    Bobath topları
    Körpəni spastisiteyi azaldıcı və kontraktürleri önləyici mövqedə tutma öyrədirlər. Uşaqlıq dövründə isə pozisyonlama gündəlik həyat fəaliyyətlərində davam etdirilər. 1940larda bu üsul ilk inkişaf etdirildiyində
    Normal uşağın inkişaf əyrisi təqib edilməyə çalışılmış və sp'li uşağın bütün mühərrik inkişaf pillələrində keçməsi lazım olduğu müdafiə.
    Bəzi terapistler sırasıyla dönmə, oturma, dizüstü durma, iməkləmə, ayaqda dayanma və ən son mərhələdə getmə şəklində bir sıra izləmək lazım olduğuna inanmış və başını tuta bilməyən uşaqların oturmasını, otura bilməyən uşaqların çox istəsələr də ayaqda dayanmalarını qarşısını almağa çalışmışlar. Ancak keçdiyimiz onyıllarda bu tutumun səhv olduğu və potensialı olan bütün uşaqların köməkçi cihazlar istifadə ayağa qaldırılmasının daha faydalı olduğu bobath'ın özü tərəfindən də qəbul edilmişdir. Uşağın mümkün olduğunca mobilize olmağa təşviq edilməsi və müalicənin buna istiqamətli olaraq planlaşdırılması lazımlıdır.

    Vojta üsulu
    Vojta üsulu də bobath prinsipinə bənzər bir fərziyyədən qaynaqlanar. Vojta refleks sürünme və dönmə üçün arxa üstə və yan mövqelərdə 18 tetik nöqtə təyin etmişdir. Bu refleks hərəkətlərin nizamlı şəkildə uyarılmasıyla mərkəz sinir sistemində normal inkişaf sağlanabileceği qarşıya qoyulmaqdadır. Bu üsulla uşaq anormal hərəkətlər yerinə normal hərəkət paternlerini öyrənə bilər. Vojta üsulu ümumiyyətlə bobath üsuluna bənzəməklə birlikdə xəbərdarlıq mövqeləri və xəbərdarlıq texnikası
    Baxımından fərqliliklər göstərər. Vojta üsulunda müalicə evdə ana tərəfindən gündə 4-5 dəfə edilməli və bir il içində nəticə alına bilməyən hadisələrdə müalicə dayandırılmalıdır.
    Bobath üsulunda top, yelləncək kimi alətlər köməyi ilə tarazlıq refleksləri xəbərdar edilməyə çalışılar. Vojta üsulunda refleks dönmə
    Çalışması vojta üsulu tətbiqi

    Iş-məşğuliyyət müalicəsi
    Uşağın yaşına uyğun əl bacarıqlarını inkişaf etdirməyi nəzərdə tutur. Uşaq bir yaş ətrafında qaşıq tutaraq bəslənməyə və incə bacarıq tələb edən oyuncaqlarla oynamağa başladığında müalicə planlanır. Müalicə seanslarında uşağa yaşına uyğun fərdi məsuliyyət tələb edən fəaliyyətlər (geyinmə, yuyunma, diş fırçalama kimi) öyrədilməyə çalışılar. Uşaq bunları müstəqil olaraq
    Edə bilməyəcək olsa belə heç olmasa bir qisiminə köməkçi olması istənər.
    Iş-məşğuliyyət müalicəsindən ən sıx Ayres duysal inteqrasiya müalicəsi istifadə edilir.
    Ayres texnikasında uşaqların ekstremitelerinden gələn duyusal girdilər mərkəzi sinir sistemində qəbul edilmək və şərh qüsuru terapistin sistemli uyarılarıyla aradan çalışılar. Bu sayədə uşaqların mühərrik hərəkət planlaşdırma bacarıqlarını geliştirecekleri fərz edilər.

    İletişimsel eğitim
    Peto'nun inkişaf etdirdiyi bu üsulda müalicə seanslarını iletişimci deyilən xüsusi kəslər idarə edər. İletişimci tibb, psixologiya, təhsil, fizika müalicə baxımından 4 illik bir təhsil aldıqdan sonra bu proqramı icra edər. Sistem təhsilə və maksimum müstəqilliyin inkişaf etdirilməsinə əsaslanır. Uşağın təhsil, fizyoterapisi və iş-məşğuliyyət müalicəsi eyni adam tərəfindən qrup içində tətbiq olunar. Xüsusi bir texniki olmayıb prinsiplər mövcuddur. Öyrənmə səyi uşaqdan gəlməli və uşağın ehtiyaclarına görə təyin olunmalıdır. Uşaq özü üçün ən uyğun olan üsulu özü tapmalıdır, buna ortofonksiyon deyilir.
    At minməyi təqlid edən cihazlar köməyiylə hipoterapiden faydalanıla bilər.
    Üzmə sp'li uşaqda güclənməyə və spastisitede azalma təmin edən əhəmiyyətli bir idmandır.

    İdman və rekreasyon
    Sp'li uşaqda fəaliyyəti göstərilmiş rekreasyonel müalicə üsullarından biri at minmə digəri isə üzməyi. At minmə ölkəmiz şərtlərində çox mümkün olmamaqla birlikdə baş idarəsi və gövdə tarazlığını artırdığı, əzələ tonusunun normalleştirdiği göstərilmişdir. Ayrıca uşaqda özünə güvən duyğusunu da inkişaf etdirməkdədir. Üzməyə hovuz line sadə gimnastika başlamalıdır. Bütün bədən tutulumlu faktlarda əzələ tonusu və kontraktür inkişafı üzərinə müsbət təsirləri vardır. Hemiplejik və diplejik sp'de isə buna əlavə olaraq həm əzələləri gücləndirir, həm də kardiovasküler tutumu və getmə fəaliyyətini artırır.

    Yaşa görə reabilitasiya hədəfləri
    Ilk dörd ildə fizyoterapiya və ortez istifadəsi, 4-6 yaş arası cərrahı, məktəb çağında isə (7-18 yaş) təhsil və psixososial inkişaf səyləri əhəmiyyət qazanar. Səkkiz yaş sonrası sıx fizyoterapinin fəaliyyəti mübahisəlidir. Bu dövrə qədər keçən müddətdə qazanılması gözlənilən mobilizasyon hədəflərinə çatılmış olması lazımdır. Bundan sonra daha çox ünsiyyət, mental bacarıqlar və rekreasyon üzərində dayanılmalıdır.

    Erkən cəhd (early intervention) körpəlik dövründə başlanan erkən fizyoterapinin beyin ziyanını düzəldə önə sürülmekle birlikdə faydası sübut edilməmişdir. Bobath çox erkən müalicənin problemli olduğunu çünki uşaqda sp tanış 4 ay altında konulamadığını Və 8 aydan əvvəl də çox m ümkün olmadığını ifadə etməkdədir. Erkən cəhd əhatəsi altında müxtəlif müalicə üsulları sınanır. Müəyyənləşdirilməsində üzrlülər olimpiadasından görünüş körpəlik dövründə məşqlər anaya öyrədirlər lenmiş bir erkən cəhd texnikası olmamaqla birlikdə yenə də inkişaf geriliyi görülən körpələri erkəndən tanımaq və müalicəyə başlamaq təklif edilməkdədir.
    Ailə və baxıcı erkəndən öyrədilməsi uzun dövrdə ana-atanın uşağın vəziyyətini kabullenmesini və problemlərlə başa çıxma mövzusunda işlər asanlaşdırar. Valideynlərin quruluşçu davranışının uşağın funksional inkişafını sürətləndirdiyi göstərilmişdir. Körpəlik dövrü bu dövrdə məqsəd ana körpə əlaqəsini inkişaf etdirmək, ananın körpəyə bakabilmesini asanlaşdırmaq və körpənin nöromotor inkişafını hızlandırmaktır. Körpənin ətrafını araştırabilmesi və öyrənmə
    Müddətini hızlandırabilmesi üçün mobiliteyi artırıcı bir çox texniki inkişaf etdirilmişdir. Bu texnikalar erkən cəhd proqramı içində ailəyə öyrədilməlidir.
    Uşaqlıq dövrü bu dövrdə oturma tarazlığına istiqamətli dəstəkləyir verilməli, lazımi ortezler yaptırılmalı, mobilizasyon və mümkünsə ambülasyon təmin edilməlidir. Məktəb yaşına gələn uşaqda eğitim ehtiyacı üzərində durulur və məktəbdəki müəllim ilə əməkdaşlıq edilir. Uşağın məktəbdəki fəaliyyətlərinə istiqamətli oyun və əyləncəli fəaliyyətlərdə olması özendirilmeli və uşaq bu istiqamətdə hazırlanmalıdır.egzersizler zaman alan və ictimailəşməyə inhibe edən fizyoterapiya seansları yerinə oyun
    Fəaliyyətləri içində edilməlidir.

    Yetkinlik dövrü
    Bu dövrdə ergenin müstəqilliyini qazana bilməsi üçün ictimai və peşə rehabilitasyona ağırlıq verilməlidir. Ayrıca ictimai həyata uyğunlaşma üçün psixoloji dəstək təmin edilməlidir. Körpəlik dövründə ananın uşaqla çalışması uşaqlıq dövrü yetkinlik dövründə gücləndirici məşqlərə əlavə olaraq idman fəaliyyətləri də özendirilmelidir.

    Müalicə nəticələri
    Yüngül spastik hemiplejili uşaqlarda müalicə edilsin və ya edilməsin uşaqda inkişaf müşahidə olunur. Daha ağır tutulumlu spastik faktlarda müalicə sonrası daha yaxşı bir getmə və daha az kontraktür inkişafı təmin edilə bilər. Ancak atetozlu xəstələrdə istəksiz hərəkətlərin qarşısının alınması baxımından fizyoterapiya çox təsirli ola bilməməkdədir.

    Fiziki problem ruhi inkişafı mənfi təsir və bütün ailəni bir ömür boyu maraqlandırmaqdadır. Ailələr davamlı dəstəyə ehtiyac hiss edər, problemi anlama və qəbul etmə mərhələsində çətinliklər çəkər, özlərini və ya həkimləri günahlandırma meylində olurlar. Həkim tanıya istiqamətli lazımlı araşdırmanı etməli, problemi yavaşca amma bütün ölçüləriylə ailəyə köçürməli, səbirli olmalı və müalicə planına ailəni də daxil etməlidir. Müalicədən çox problemlə başa çıxma üsulları üzərində dayanılmalı, quruluşçu olmalı və bir plan istiqamətində hərəkət edilməlidir. Ailəyə bir çox dəfələr eyni şərhlərin edilməsi lazım olduğu unudulmamalıdır.
    Uzun davamlı sıx müalicə proqramları və uşağın cəmiyyətdən qopması, təbii ictimai inkişafının geri qalması tez müşahidə edilən bir problemdir. Müalicə programlarının yaz düşərgələri, ev içi fəaliyyətlər və məktəb line müalicə ilə gündəlik həyata inteqrə edilməsi lazımdır. Müalicənin sıxlığı ailəni xəstəlikdən çox yıpratmamalı, ailəyə yük olmamalıdır. Xəstəxana və ya xüsusi fizyoterapiya mərkəzlərinə illərcə daşınan uşaqlarda və ailələrdə zaman içində xəyal qırıqlığı, cəmiyyət həyatına yadlaşma və anksiyete nörozu meydana gələr. Müalicə tonusun postüral cavabların nöral nizamın riskli müstəqil mobiliteamaçları normallaşması aktivasyonu (stabilidə) fəaliyyətini körpədə sp'yi qazanmaq primitiv reflekslərin stabilidə artırmaq önləmək mühərrik əlaqələndirilməsi inhibisyonu qazanıldıqdan sonra Adaptif cavabları sp'li körpədə artırmaq avtomatik hərəkətin təşkil etmək hərəkəti Əlaqə bacarıqlarını reaksiyaların və (mobilitenin) düzəltmək düzəltmək normal hərəkət aktivasyonu zəkanı artırmaq paternlerinin fasilitasyonu
    Müalicə pozisyonlama, duysal xəbərdarlıq terapistin pozisyonlama duysal və refleks xəbərdarlıq fəaliyyətləri tutma, duysal xəbərdarlığı, və refleks passiv hərəkət paternleri aktiv hərəkətin uşağın idarəsi nöqtələrin asanlaşdırılması.
#03.03.2012 14:40 0 0 0