Aklın Fonksiyonu
Son güncelleme:
-
kelamda akıl - kelamcıların akıl hakkındaki tanımları - akıl hakkında felsefi görüşlerGenellikle kelâmcılar, akıl teriminin tarif ve mahiyetinden ziyade onun nakil karşısındaki fonksiyonu üzerinde durmuşlardır. Fârâbî' ye göre kelâmcılar "akıl bunu gerektirir, akıl bunu kabul etmez ve a bu akla aykırıdır. derken, bu önermelerde onların akıl teriminden anladıkları şey özdeşlık çelişmezlik ve üçüncü şıkkın olanaksızlığı gibi akıl ilkleri ile doğruluğunu isbat için herhangi bir şekilde akıl yürütmeye gerek duyulmayan aksiomatik bilgidir. Aklın nakil karşısındaki fonksiyonunu belirlemek üzere kelâmcılar şu sorulardan hareket etmişlerdir: Akıl ve vahiy ikisi de bilgi kaynağı olduğuna göre öncelik bunlardan hangisine aittir? Aklın' verileri mutlak mıdır? İyi ve kötünün ne olduğunu belirleme yetkisi öncelikle akla mı yoksa nakle mi aittir? Peygamber gönderilmeyen bir toplumda yaşayanlar Allah'ın varlığını akıl gücüyle isbat etmek ve ona inanmak zorunda mıdırlar? Bu sorular etrafında gelişen spekülasyonlar âdetâ kelâm okullarının ayırıcı vasfı olarak telakkî edilmiştir. Buna göre:
a) Mu`tezile'de: İslâm'ın rasyonalist filozofları olarak bilinen mu`tezile kelâmcıları aklı bilgi edinme melekesi , temyiz kudreti , hayat ve olaylar karşısında insanın sahip olduğu bilgi ve tecrübe birikimi şeklinde tarif etmişlerdir.Meselâ Ebu'1-Huzeyl'e göre akıl bilgi edinme melekesidir. Bu meleke sayesinde insan hem kendi varlığının şuuruna varır, hem de nesneler dünyası hakkında doğru bilgi edinir. Duyu organları tek tek nesneleri bulundukları pozisyonda algıladıkları halde, akıl duyu verilerini değerlendirerek küllî olanı yakalama gücüne sahiptir. Bir başka mu`tezile kelâmcısı olan Kâdî Abdulcebbar: "Akıl, bilgi birikiminden ibarettir, bu birikim oluşunca kişi, yükümlü olduğu şeyler üzerinde düşünüp akıl yürütebilir." diyorsa da bu tarif akıldan çok "teklîf' için geçerli bir tariftir.
Ebu'1-Huzeyl ve Nazzâm gibi ünlü mu`tezile kelâmcıları, aklın nazari ve amalî fonksiyonları üzerinde durarak.İnsanın her türlü faaliyetinde aklın rehber olduğu savunmuşlardır. Çünkü akıl gerek ferdî gerekse sosyal ahlakı yöneten ilkeleri bulup yakalama gücüne sahiptir. Genel olarak mu`tezile aklın vahye muhtaç olduğunu kabul etmekle beraber onun şeriatten önce geldiğini savur. Buna göre insan, kendisine bahşedilen fıtrî âkıl sayesinde Bir, Hâlık ve Hakîm olan Allah'ın varlığını düşünme ve akıl yürütme yöntemiyle bulmak zorundadır. Yine o vahyin ışığı olmadan da aklıyla iyiyi kötüden yaralıyı zararlıdan ayırma güç ve imkânına sahiptir Ne var ki aklın verileri mutlak değildir, bir başka deyişle akıl hata yapabilir buna rağmen akıl nakilden yani şeriatten önce gelir. Fakat sınırlı ve sonlu bir.güç olan,ve. verileri ..herzaman için tartışılabilen, akla.bu şekilde gereğinden fazla güvenmesi, mu`tezileys. yöneltilen eleştirilerin başlıca konusu olmuştur.
b. Eş`âriler: Ebu'1-Hasen el-Eş`arî'ye göre nakil -karşısında akıl ikinci derecede bir fonksiyona sahiptir. Yükümlülük ve sorumluluk akıldan değil yani nakilden yani dinden kaynaklanır. . Bir şeyin, bir davranışın iyi ve- ya kötü, yararlı veya zararlı olduğunu belirleyen dindir. Akıl ise vahiy ile sâbit olan ilâhî pren sipleri doğrulama durumundadır. Bu bakımdan aklın normları tesbit yetkisi yoktur. Eş`ari "Biz peygamber göndermedik- çe azap etmeyiz." âyetinden hareketle fetret dönemlerinde ,yaşamış olan_insanların Allah`ın varlığınâ inanmak zorunda olmadıklarını savunmuştur. Gerçi Allah akılla bilinir, fakat O'na inanmak yine naklin sübûtu ile vacip olur. Nimeti verene şükretmek, emirlere_ itaat edeni ödüllendirmek, karşı geleni cezalandırmak gibi ahlak ve hukuk ilkeleri- nin belirlenmesinde yegâne otorite dindir: Böylece ona göre akıl, nassları anlama ve yorumlamada sâdece bir âlet ve bir araçtan başka birşey değildir. Bir başka ifade ile insanın her çeşit davranışına anlam ve değer kazandıran akıl değil dindir.
Eş`arî kelâmcılar arasında akıl kavramı üzerine çok duran ve onu kritik eden Gazzâli'dir.O Fârâbî'nin Me`ani'l-`akl isimli risâlesindeki akıl tasnifinden de, yararlanarak bu kavramın sekiz ayrı anlama geldiğini tarifleriyle birlikte ayrıntılı bir şekilde açıklar . Akıl bilgi kaynağı olduğu kadar insanı diğer canlılardan ayıran bir güç ve onu . Allah'ın halifesi olma mertebesine yükselten bir melekedir. Gazzâlî'ye göre kelâmcıların akıl teriminden anladıkları şey, insan nefsinin doğuştan sahip olduğu soyutlama kavram üretme ve kavramlar arasında ilişki kurma gücüdür. O bazan bu aklı fitri, tabii, garîzî veya matb'û akıl gibi terimlerle ifade etmekte, tecrübe ve bilgi birikimine sahip olan akla ise kazanılmış akıl (el-`aklü'I- mükteseb) adını vermektedir. Aralarındaki bu önemli farktan dolayı birincisine akil; ikincisine de bilgi demenin daha doğru olacağını, nitekim Bakillânî'nin akıl tanımından anladığı şeyin de bundan ibaret olduğunu söylemektedir . Ayrıca o, aklı teorik (el-'aklü'n nazari) ve pratik (el-'aklü'l ameli) olmak üzere başlıca iki kategoriye ayırır. Teorik akıl varlığın türlerini, tümellerin mahiyetini yakalr ve bu niteliği ile tikelleri algılayan duyu ve hayal gücünden ayrılır. Pratik akıl ise herhangibir nesneye karşı insandaki istek duygusunu tahrik eden güçtür. Sözgelimi teorik akla sahip olan biri, şehvete düşkün olmanın zararını bilir fakat bir türlü bu isteğe karşı koyamaz. Bunu yapabilmesi için çok uğraşması ve kendisine karşı mücadele vermesi gerekir . Görülüyor ki Gazzâli'nin pratik akıl dediği şey irâde gücüyle yakından ilgili bir kavramdır. Akıl ile naklin ilişkisi üzerinde ısrarla duran Gazzâlî, bunların birbirini tamamlayan iki ayrı değer olduğunu, dolayısıyla akılsız naklin insanı taklide götüreceğini, nakilsiz aklın ise doğru yolu bulamayacağını savunur. Tıpkı Descartes'ın vahiy ile aydınlanmamış akla "müşrik akıl" dediği gibi, Gazzâlî de vahiy ile aydınlanmamış aklın kör olduğunu söyler. Akıl ancak şeriat ile doğru yolu bulabilir, şeriat da ancak akıl ile açıklık kazanır. Akıl temel, din ise binadır. Bir başka deyişle şeriat dıştan gelen bir akıl, akıl ise içten bir şeriattır. Nitekim inanma- yanlar hakkında "onlar sağır, dilsiz ve kördürler; bunun için akletmezler." . âyeti, dinin dıştan gelen bir akıl olduğunu doğrulamaktadır.
O, Mişkâtü'l-envar'da akıl ve duyuların bir karşılaştırmasını yapar ve yedi noktada aklin duyu gücünden daha üstün olduğunu gösterir. Fakat bu derece yücelttiği akli eleştirmekten de geri durmaz. Özellikle aklın metafizikle ilgili hakikatları kavramada yetersiz kaldığına dikkat çeken Gazzâlî. vehim ve hayalin etkisinden kurtulamayan aklın hiçbir zaman gerçeğin bilgisine ulaşamayacağını, bunu yapabilmesi için aklın, hikmetin nuru ile yani vahiy ile aydınlanması gerektiğini öne sürer . Böyle bir niteliğe sahip olan sezgici akıl, melekût âlemine ait ilâhî hakikatların bilgisini idrâk gücüne ulaşmıştır.
c) Mâtürîdîler'de: Aklın nakil karşısındaki durumunu tayin konusunda Mâtüridîler, Mu`tezile ile Eş`arîlik arasında orta bir yol takip etmişlerdir. Ebû Mansûr Mâtüridî'ye göre akıl -duyuların tersine- algıladığı şeylerin analiz ve sentezini yapmak suretiyle onları değerlendiren bir güçtür. Gerek nakil ve gerekse duyular kanalıyla gelen bilgilerin kontrolünü yapma görevi ak- la verildiği için akıl nakilden önce gelir. Ayrıca vahye muhatap olan ve yükümlülüğü taşıyan akıldır. Bu bakımdan peygamber gönderilmediği dönemlerde yaşayanlar, akıl- yürütmek suretiyle Allah'ın varlığını bilme imkânına sahiptirler. Fakat bunu yapmamak neticede sorumluğu gerektirmez. Öte andan hukuk ve ahlâk açısından davranışların iyi veya kötü, yararlı veya zararlı olduğunu tesbit konusunda da akıl nakilden önce gelir. Zira birşey iyi veya yararlı olduğu için dinen emrolunmuş, kötü ve zararlı olduğu için de yasaklanmıştır. Bu konuda "sahih nakil, sahih akla aykırı olamaz." özdeyişi Mu`tezile ve Mâtürîdîlerde genel bir ilkedir. Bununla beraber akıl, nakil veya vahiy bilgisiyle aydınlanıp mükemmelleşmek zorundadır, bir başka söyleyişle akıl, vahiyden müstağnî değildir.
alıntı