Tasavvufta Akıl
Son güncelleme:
-
akıl hakkında mutasavvıfların görüşleri - aklın tasavvufi tanımı - aklın fonksiyonuGenellikle mutasavvıflar, dış dünyayı tanımada ve hayatı düzene koymada aklı bir güç ve bir vasıta olarak kabul etseler de Allah'ı bilmede ve metafizik varlıklar hakkında bilgi edinmede onun bir bilgi kaynağı olacağını kabul etmezler. Nitekim Hucvîr'ye göre hiçbir akıl sahibi aklın mâhiyetini anlamış değildir; esasen akıl kendisinin ne olduğunu bilmemektedir. Şu halde kendisini dahi bilemeyen akıl, başkasını (Allah'ı) nasıl bilip tanıyacaktır! Bütün bunlar gösteriyor ki hakikat bilgisine ulaşma konusunda akıl kördür. Hakikat bilgisi Allah`ın bir lûtfu ve bir inâyetidir.
Hucvîrî Hz. Ali'nin "Allah'ı Allah ile tanıdım, Allah'tan başkasını da Allah`ın nûru ile tanıdım." özdeyişini kendi görüşünün doğruluğuna delil gösterir . Bununla beraber o, diğer mutasavvıfların kullandığı keşf ve ilham metoduna da karşıdır. Akıl hakkında bir risâle yazan ünlü mutasavvıf Hâris el-Muhâsibî ise bu konuda rasyonalizme daha yakındar.
Ona göre "akıl, mayasına kattığı gözlem gibi duyu verileri ile de bilinemez. Aklin ne olduğunu Allah insanlara yine kendi akıllarıyla bildirmiş, onlar da Allah'ın varlığını ve kendileri için neyin yararlı, neyin zararlı olduğunu bu akıl sayesinde bilmişlerdir." Görülüyor ki Muhâsibî diğer birçok mutasavvıfın, Allah'ın akılla bilinemiyeceği tarzındaki görüşlerine katılmamaktadır. İbnü1-Arabî ise daha ziyade aklın ontolojik değeri üzerinde durarak kozmik varlık- ta ilk meydana gelenin "ilk akıl" olduğunu söyler.
Vasıfsız basit bir cevher olarak nitelediği bu ilk akıl, şuurlu bir varlık olması sebebiyle Allah'ı tanımış, O da varlık alanına çıkacak herşeyin bilgisini ona öğrettikten sonra bu bilgileri ve kendi emirlerini Levh-i mahfûz'a yazmasını ilk akıldan istemiştir. Allah'tan aldığım Levh-i mahfûz a kaydettiği için onun bir adı da Kalem-i âhdır.
İb- nül-Arabî bunu İmâm-ı Mubin, Hakfkat-ı Muhammediyye, Nûr-i Muhammedî, Rûhu'1-ervâh ve İnsan-ı kâmil gibi çok farklı terimlerle ifade etmektedir. O, varlık sahnesinde ilk beliren bu manevî cevherin, kosmik varlığın hem ilkesi hem de ilk halkası olduğunu ileri sürer. İşte XIII. yüzyıldan itibaren bu görüş, bazı tasavvuf çevrelerce Allah-kâinat ilişkisini izahta başvurulan bir sistem olarak devam edegelniştir.
Ne var ki İbnül -Arabî, ontolojik anlamdaki aklı varlığın ilkesi sayacak kadar yücelttiği halde psikolojik akla pek fazla değer vermemiştir. Gerçekte o, beşeri plandaki aklın işleyişi ve fonksiyonu üzerinde yeterince durmaz. Hatta bu kavramla ilgili görüşleri zaman zaman birbiriyle çelişmektedir. Söz gelimi el-Fütûhâtu l-Mekkiyye'nin bir yerinde "akıl ancak fazîletleri kabul eder, o gereksiz ve uygunsuz davranışlara yönelmekten insanı alıkor. İşte bağ ve engel anlamına geldiği için ona akıl adı verilmiştir." derken aynı eserin bir başka yerinde "ibretle bakınız, Allah'ın en fakir ve âciz yaratığı akıldır.
O, düşünce kapısının arkasına atılmış zavallıdan başka birşey değildir. Hiç şüphe yok ki akıl bir bağdır. İyi dinle, bu konuda benim sözüm sana ışık tutacaktır: şâyet akla güvenirsen hüsrâna uğrarsın!" . Birçok mutasavvıf tarafından akla yöneltilen bu tür eleştiriler, onu red veya inkâr ettiklerinden değil, hakikat bilgisine yükselmedeki yetersizliğindendir. Bu konuda onlar metot olarak mistik tecrübeyi, sezgi ve ilhâmı esas almışlardır.
alıntı