imtahan stressi əvvəlində bəslənmə - imtahan stressi - imtahana girərkən necə beslenmeliyiz
İmtahan ƏVVƏLİ və İmtahanda DOĞRU BESLENME
OSS stressin yaxşıca sıxlaşdığı günlərdə, şagirdlərin başına ilişən suallardan biri də, imtahan günü yaşaya qarın ağrısı, qabarıqlıq və ishal kimi problemləri necə önleyebileceklerine dair. Ana və atalar isə, hansı qidaları istehlak edilməsinin müvəffəqiyyəti arttırabileceğini düşünmək ilə məşğul. Şagirdlərin bəslənmə nizamlarını diqqət edəcəkləri bir neçə kiçik detal ilə həm imtahanda həzm problemləri yaşamadan, həm də imtahanın sonunda qədər özlərini yaxşı hiss edərək imtahanı tamamlamaları isə mümkün ...
İmtahana bir həftə qala ...
Gigiyenik şərtlərdə hazırlanmamış bir çox qida, qida zehirlenmelerine səbəb ola bilər. Bəzi qida zəhərlənmələrə daha qısa müddətdə yaxşılaşarkən, bəzilərinin yaxşılaşması daha uzun sürebilmektedir. Bu səbəblərlə, şagirdlər çöldə satılan qidalardan uzaq dayanmağa diqqət etməlidirlər. Çöldə və toplu yemək xidməti edən yerlərdə yemək yemək məcburiyyətində qalan gənclər isə, yemək yedikləri restoranın Etibarlı və keyfiyyətli bir restoran olmasına diqqət etməlidirlər. Küçədə satılan yeməklər yerinə, bağlı qutuda satılan süd, qatıq, ayran kimi içkilərin və ya paketli məhsulların satın alınması daha uyğundur. Satın alınacaq bütün qidaların son istifadə tarixlərinə diqqət yetirilməlidir.
Ümumi bəslənmə təkliflərindən biri olan, həftədə 2-3 dəfə balıq istehlak edin təklifi tələbələr üçün də etibarlıdır. Balıq, ehtiva etdiyi omeqa-3 yağ turşuları sayəsində yaddaş funksiyalarını gücləndirər. Lakin son bir həftədə hər gün balıq yağı içmənin ya hər gün balıq yemənin də möcüzələr yaratmayacağını bilməlisiniz.
İmtahan SABAH ...
İmtahan səhəri stress səbəbiylə nə qədər iştahsız olunsa da mütləq nahar edilməlidir. Səhər edilən nahar, diqqət müddətini uzadar. Naharda, kəpəkli çörək, qaynadılmış yumurta, pendir növləri, pomidor, xiyar, alma kimi qidalar olmalıdır. Süd, yumurta, pendir kimi zülal qaynaqları toxluq müddətini uzadırlar, bu səbəblə imtahanda aclıq hissinin azalmasını təmin edə bilərlər. Cem, bal, bəkməz kimi qidalar tək başına tüketildiklerinde qan şəkərini sürətli yüksəldib sürətli düşürdüklerinden görə, imtahanda şagirdin daha tez acıkmasına səbəb olarlar. Bu səbəblə istehlaklarını həddindən artığa kaçılmamalıdır. Zeytun, yüksək miqdarda duz ehtiva etdiyi üçün imtahanda susuzluq hissini artıra, bu səbəblə çox istehlak.
Edilən araşdırmalarda aşağı glisemik indeksə sahib səhər yeməyi mental performansı artırdığı və diqqət müddətini 210 dəqiqəyə qədər uzatdığı təyin olunmuşdur. Karbohidrat, yağ və zülalın balanslı olduğu bir nahar menyusunun də glisemik indeksi aşağıdır.
İmtahan səhəri, daha əvvəldən heç istehlak etmədiyi bir qidanın istehlak edilməsi ilə imtahan bir kabusa çevrilə bilər. Şagirdin daha əvvəldən heç istehlak etmədiyi bir qidanı tüketmesinin, imtahan anında şişlik, qaz, qarın ağrısı və ishal kimi problemlərə səbəb ola biləcəyi unudulmamalıdır.
İmtahan səhəri, ehtiva etdikləri kafenin səbəbiylə sidik miqdarını və sıxlığını artıran çay və qəhvə kimi içkilər yerinə, süd və ya cökə seçilməlidir.
İmtahan ANINDA ...
Ölkəmizdə məşhur görüş, imtahanda şəkər, bonibon, şirniyyat kimi yüksək şəkər ehtiva edən qidaların istehlak edilməsi lazım olduğudur. Lakin bu məlumat doğru deyil. Çünki bu cür qidalar, qan şəkərini sürətli yüksəldər və sürətli salar. Qan şəkərinin sürətlə düşməsi də, performans və diqqət sıxlıqda itkin səbəb ola bilər. Şəkər və şirniyyatlar yerinə, qan şəkərini yavaş yüksəldən qidalar seçilməlidir. Şagirdlər imtahanda acıkacaklarından şübhə duyuyorlarsa, ən narahatlıq meydana gətirməyəcək qidalar, qutu süd, ayran, fındıq, fıstıq və qoz kimi yağlı toxumlar və asan tüketilebilecek və ətrafı də narahat etməyəcək banan və quru ərik kimi meyvələrdir. Bu qidaların yanında, 1 dilim kəpək çörəyi və ya kəpəkli biskvit də istehlak edilə bilər.
İmtahanın başında susuzluq hiss edən və su içmək istəyən tələbələr, ümumiyyətlə meydana gələ biləcək tualet ehtiyacını düşünərək tərəddüd edirlər. Belə bir problemi olan tələbələrin ağıllarında saxlamaları lazım olan şey, soyuq suyun ilıq suya görə mədəni daha sürətli tərk edir olmasıdır. Bu səbəblə, tələbələr imtahan əsnasında soyuq su deyil, otaq istiliyindəki suyu seçməlidirlər. Lakin ilıq su və soyuq su arasındakı fərqin imtahan müddətindən daha qısa olduğunu da unutmamalıdırlar. İmtahana girəcək bütün şagirdlərə uğurlar diləyirəm ...
Nil Şahin Gürhan
Bəslənmə və Diyet Mütəxəssisi www.nildiyet.com
SAĞLAMLIĞI Açar, Sağlam qidalanma
Sağlam qidalanma həyatımızdakı əhəmiyyəti gün keçərək daha yaxşı aydın olur. Dünya Sağlamlıq Təşkilatının və bir çox professional quruluşun etdiyi işlər və bu işlərin nəticəsində etdikləri şərhlər da, sağlam qidalanmanın həyat müddətini uzatma və həyat keyfiyyətini arttırmadaki əhəmiyyətini vurğulayır.
Sağlam qidalanma, gündəlik deyil həyat boyu davam etdirilməsi lazım olan bir hərəkətdir və sağlam bəslənmə doğuşdan gələn bir qabiliyyət olmadığından ötəri fərdə mütləq öyrədilməlidir.
Sağlam qidalanma kafi və balanslı qidalanma mənasını verər. Kafi bəslənmə, fərdin besinsel ehtiyaclarını qarşılayacaq miqdarda qida istehlak etməsi ikən, balanslı bəslənmə qida istehlakında müxtəliflik təmin etməsi mənasını verər. Qeyri-kafi və balanssız bir bəslənmə tərzi, vitamin və mineral yetersizliklerine bağlı xəstəliklərin ortaya çıxmasına səbəb ola biləcəyi kimi şəkər, ürək və yüksək təzyiq kimi xroniki xəstəliklərə da tutulma riskini artırar.
Dörd əsas qida qrupunun hər payda istehlak edilməsi, sağlam qidalanmanın ən əsas formülüdür. Ana qida qrupları; süd və süd məhsulları, ət və ət məhsulları, çörək, düyü, makaron kimi taxıl məhsulları, tərəvəz və meyvələri əhatə edər. Bunların xaricində iştirak edən yağ və şəkərlərin isə sağlam bəslənmədəki yeri bir az daha fərqlidir. Yağlar, bədənin düzgün işləyə bilməsi üçün lazımlı olduğundan ötəri uyğun miqdarlarda, bədənə qidalar vasitəçiliyi ilə alınmalıdır. Lakin ağ şəkər, qida keyfiyyəti yox deyiləcək qədər az olan boş enerji qaynağıdır. Bu səbəblə bəslənməmizdə əhəmiyyətli bir yeri yoxdur.
Sağlam qidalanma, hər fərd üçün əhəmiyyətlidir. Yüksək həyat keyfiyyəti və kefli bir həyat üçün hər kəsin sağlam bəslənməyi öyrənməsi və bir həyat tərzi halına gətirməsi vacibdir. Ancaq bu şəkildə xəstəliklərdən uzaq, gümrah bir həyat keçirmək mümkün ola bilər. Əlil də sağlam bəslənməsi, həyatlarını daha sağlam və rəngli bir hala gətirər.
İşdə sağlam bəslənmənin kvadrat daşları:
Az və tez bəslənin. Beləcə həm maddələr mübadiləsiniz yavaşlamaz həm də qan şəkəriniz tarazlıqda qalar.
Suya əhəmiyyət verin. Su həyatın başlanğıcıdır və həyatın davam etdirilməsi üçün qətiliklə lazımlıdır. Gündə 8-15 stəkan su içməyə diqqət nümayişin.
Ətlərin görünər yağlarını istehlak etməyin. Ətlərin görünər yağları doymuş yağ və xolesterindən zəngin olduğundan ötəri ürək sağlamlığını təhdid edər. Bu səbəblə ətləri istehlak etməyə əvvəl bütün görünər yağlarından ayrılmış olmasına diqqət yetirin.
Qırmızı ətsiz də olmaz. Son zamanlarda ictimaiyyətdə qırmızı ətə qarşı bir düşmənlik meydana gəlmiş olsa da, qırmızı ət dəmir mineralının ən yaxşı mənbəyidir. Bu səbəblə həftədə ən az 1-2 dəfə qırmızı ət istehlak etməyə diqqət nümayişin.
Həftədə 2-3 dəfə balıq istehlak edin. Balıq ehtiva etdiyi omeqa-3 yağları ilə həm ürək sağlamlığını həm də bilişsel funksiyası qoruyar. Adamın gündəlik omeqa-3 ehtiyacını karşılayabilmesi üçün həftədə 2-3 dəfə balıq istehlak etməsi lazımdır.
Gündə 2-3 stəkan süd üçün. Süd besinsel qaynaqlar içərisində ən yaxşı kalsium qaynağıdır. Kemiklerimizin sağlamlığının bir zəmanəti olan bu qida qrupuna lazım olan əhəmiyyəti verməlisiniz. Gündə 2-3 stəkan süd və 1-2 dilim pendir istehlak etməyə cəhd göstərin.
Taxıllar bəslənməmizdə təməlidir. Bədənimizin ehtiyac duyduğu enerjinin qarşılanmasında taxıllar əhəmiyyətli yer tutar. Sağlam bir şəkildə həyatı davam etdirə bilmək üçün gündə 5-7 boşqab çörək, düyü, makaron kimi taxıl məhsulları istehlak edilməsi lazımdır.
Tam taxıllarda imtina etməyin. Tam taxıl məhsulları ehtiva etdikləri sıxa səbəbi ilə ən sağlam taxıl qrupunu meydana gətirər. Ağ çörək yerinə tam taxıl ekmeklerini, ağ düyü yerinə qəhvəyi düyünü seçməniz həyat keyfiyyətinizi yükseltmekle qalmaz, kilo kontrolunda da müvəffəqiyyətli olmanızı təmin edər.
Həftədə 2 dəfə quru paxlalı istehlak edin. Quru paxlalılarda eyni taxıl məhsulları kimi posadan və B vitaminlərindən zəngindir. Qan xolesterolunun və qan şəkərinin də tənzimlənməsində təsirli rol oynayan bu qrup, bəslənmə nizamımıza həftədə 2 dəfə iştirak etməlidir.
Gündə 5-9 boşqab təzə-tərəvəz və meyvə istehlak edin. Ehtiva etdikləri vitaminlər, minerallar və antioksidanlar ilə bəslənməmizdə çox əhəmiyyətli yerə sahib olan tərəvəz və meyvələrə bəslənməmizdə kifayət qədər yer verməmiz lazımdır. Hər ana payda tərəvəz yeməklərinə və salatlara yer verərək və ara paylarda meyvələri daha sıx seçərək bəslənməmizdə bu tarazlığı rahatlıqla təmin edə bilərik.