allerjik rinit - burunda qaşıntı-quru öskürək - mövsümi allergiya - mövsümi allerjik rinit-saman soyuqdəyməsi əlamətləri - allerjik rinit əlamətləri - allerjik rinitte müalicə - saman soyuqdəyməsindən müalicə
saman soyuqdəyməsi (allerjik rinit)
Allerjik rinit (saman soyuqdəyməsi), cəmiyyətdə sıx görülən allerjik xəstəliklərin ən əhəmiyyətlilərindən biridir. Xüsusilə allergik olan ana və / və ya ataların uşaqlarında görülmə sıxlığı daha çox olan bu xəstəlik; sənaye inkişaf etmiş ölkələrdə, ətraf çirkliliyi kimi faktorların artması ilə gedərək artmaqdadır. Xəstəliyin başlama yaşı ümumiyyətlə kiçik yaşlarda olmaqla birlikdə, irəli yaşlarda da başlaya bilər. Xəstəlik genllikle allerjik konjonktivit (göz soyuqdəyməsi), allerjik sinüzit və ya astımla birlikdəlik göstərə bilər.
Allerjik rinit həyatı təhdid etmə xüsusiyyəti olmayan ancaq xəstənin rahatlığını diqqətə çarpan şəkildə pozan bir xəstəlikdir. Bu xəstəlikdə xüsusilə xəstələr müəyyən bir allerjen ya da allerjenlerle qarşılaşdığı zaman şikayətlər ortaya çıxar. Xəstənin şikayətlərinin orrtaya çıxa bilməsi üçün xəstənin heç olmasa məsul allerjenle daha əvvəldən bir dəfə qarşılaşmış və ona həssas hala gəlmiş olması lazımlıdır.
Allerjik rinit ümumi mənada 3 ayrı kateqoriyada araşdırıla bilər:
1. Il boyu davam edən allergik rinit,
2. Mövsümi allergik rinit,
3. Il boyu davam edən ancaq, mövsümi artımlar göstərən allerjik rinit.
Bu xəstəliklərdə allergiyaya ortaya çıxaran allerjenler xəstəliyin görülmə vaxtını təyin edər. Məsələn il boyu allerjik rinit ümumi mənada mite (ev tozu axar) 'lara bağlıdır; mövsümi allerjik rinit isə ümumi mənada polen (ağac, ot, yabanı ot, hububat pətəyi)' lere bağlıdır. Il boyu davam edən mövsümi artışlı allerjik rinit isə məsul allerjen həm mite'lar həm də polenlerdir. Il boyu allerjik rinit bəzən ev içərisində yaşayan heyvanlara (pişik, it, quş kimi), bəzən il boyu polenizasyon edən bitki polenlerine (parietaria = yağışkan divar otu), bezan də hamam böcəyi çıkartılarına bağlı olabilr.
Allerjik rinitte tapıntıların ortaya çıxa bilməsi üçün allerjenle Kontağı olması lazımdır demişdik; bu mənada xüsusilə ev tozu axar ilə hər zaman qarşılaşmaq mümkündür. Xüsusilə ev içi mühitdə keçirilən axşam və gecə yuxu saatları allerjenle ən çox kontakt edilən saatlardır. Belə olunca xəstələrə xüsusilə səhərlər yuxudan qalxanda allerjik rinit tapıntıları göstərərlər. Halbuki polen allergiyası olan xəstələr o bitkinin polenizasyon etdiyi mövsümdə tapıntı verərlər.
Allerjik Rinitte İfadə olunar:
Allerjik rinitli xəstələrdə allerjenle qarşılaşdıqdan sonra dəqiqələr içərisində hapşurma, burunda qaşınma, burun axması və / və ya burun tıkanıklığı olar. Bu kəslərdə davamlı bir burun çəkmə, burun qaşıma səbəbi ilə xüsusi mimikalar inkişaf edər (şəkil-1). Yenə bu kəslər uşaqlıqlarından bəri burunlarını ovuc içləri ilə yuxarı doğru sildiklerinden görə bu hərəkətə allergiya salamı, burun üstündə ibarət olan üfüqi xəttə də allergiya xətti deyilir (şəkil-2). Xəstələrdə xüsusi bir üz görünüşü belə meydana gələ bilər (şəkil-3). Bu xəstələrdə ümumiyyətlə allerjik konjonktivit (göz soyuqdəyməsi) te yoldaşlıq etdiyi üçün gözlərdə yanma, batma, qaşınma, sulanma kimi tapıntılar da görülə bilər. Yenə bu xəstələrdə əgər allerjik sinüzit varsa, genik axması, baş ağrısı, gecə gələn öskürək keşikləri ola bilər. Astmanın da birlikdə görüldüyü xəstələrdə, nəfəs darlığı, hırıltlı tənəffüs, sinədə sıxışma hissi, öskürək kimi əlamətlər ola bilər. Xüsusilə allerjik rinitli xəstələrdə antiallerjik (antihistaminik) dərman aldıqdan sonra tapıntılarda diqqətə çarpan geriləmə olar.
Allerjik Rinitte Xəstəliyin diaqnozu necə qoyulur?
1 - müayinə:
. Ailəsində allerjik xəstəlik hekayəsi olan bir adam isə allerjik rinit, xəstə və həkimin ağılına daha erkəndən gəlir. Xəstələrdə allerjik rinit düşündükdən sonra, əvvəlcə burun içi mukoza müayinəsi edilər. Burun içi mukozası ödemli, şiş və soluktur. Bu xüsusiyyəti ilə qripdən ayrılar.
2 - qan testi;
Bu xəstələrin qan testlərində total pri yüksəkdir. Ayrıca qanlarındakı eozinofil sayı artmışdır. Yenə qan testində allerjene spesifik pri müəyyən oluna bilər (RAST kimi metodlarla).
3 - dəri testi;
Bu xəstələrdə diaqnozu dəstəkləmək və məsul allerjene təyin etmək üçün üçün dəri testləri tətbiq edilir. Dəri testləri içərisində özgüllüğü və həssaslığı ən yüksək olan test ön qol daxili üzünə ya da kürəyə tətbiq price (delme) testtidir. Bu testdə ümumiyyətlə ön qol iç üzünə bir damla allerjen eksteresi damladılar və üzərindən dəridə incə bir iynə ucu ya da xüsusi price test ucu ilə kiçik bir dəlik açılır. Dəlik dərinin yalnız üst təbəqəsini əhatə edər. 15 dəqiqə sonra dəridə ibarət olan qızartı və qabarıqlıq ölçülər və qeyd edilir. Test edərkən müsbət və mənfi nəzarət mütləq uygunlamalıdır. Müsbət nəzarət olaraq hisdamin, mənfi nəzarət olaraq sərəm fizioloji istifadə edilər. Müsbət nəzarət optimal bir qiymətləndirmə üçün mütləq ən az 3 mm qabarıqlıq göstərməlidir. Digər test nəticələri bu dəyərə görə dəyərləndirilir. Mənfi nəzarət də mütləq mənfi nəticə verməlidir.
Price dəri testinin mənfi olduğu amma israrla allergiya düşünülən hadisələrdə isə dəri içinə bir miqdar allerjenestersi verilərək edilən intra dermal test müsbət nəticə verə bilər. Lakin bu test həm prtik deyil, həm də bəzən sistemik allerjik reaksiyalara yol aça biləcəyi və eyni zamanda özgüllüğünün kafi olmaması səbəbi ilə çox seçilən bir test deyil.
4 - nasal provakasyon testi:
Qəti diaqnoz üçün isə xüsusilə araşdırma məqsədli işlərdə burun təzyiqini ölçən alətlər köməyi ilə burun içinə allerjen sıxdıqdan 15 dəqiqə sonra burun təzyiqi təkrar ölçülür (nazal provakasyon testi). Burun içi təzyiqdə müəyyən nisbətdə bir artım varsa müsbət olaraq qəbul edilir.
Allerjik Rinitte Xəstəliyin müalicəsi:
1-Qorunma
Allerjik rinit üçün əvvəlcə, xəstənin mütləq allerjenle kontağını bitirməsi və ya bunu minumum səviyyəyə endirməsi lazımlıdır.
2 - Dərman müalicəsi: əvvəlcə burun içinə tətbiq olunacaq və ya ağızdan tətbiq antihistaminikler fayda təmin edilməyə çalışılar. Xəstələrin əhəmiyyətli bir qisimində bu dərmanlardan fayda əldə edilər. Həkimin uyğun gördüyü vəziyyətlərdə burun içinə tətbiq olunan kortizonlu spreylərdə də diqqətə çarpan fayda təmin edilər. Bu cür kortizon preparatlarının yan təsiri yox deyiləcək qədər azdır.
3 - Peyvənd etmə: dərmanlardan fayda görməyən, kifayət dərəcədə fayda təmin edilə xəstələrdə allerjen immünoterapi (peyvənd) müalicəsi Dünya Sağlamlıq Təşkilatı (WHO) 'nın təsdiqlədiyi bir müalicədir. Fəaliyyəti qəti sübut edilmiş olan bu müalicə üsulunda bu günkü standartlarda yüksək keyfiyyətli allerjenler istifadə edilməkdədir. Edilən işlər göstərir ki bu müalicə təxminən% 85 ötərində fayda təmin edir. Ancaq bu müalicənin xüsusilə doza artımı dövründə daha da yaxşısı müalicə boyunca bir allerjist tərəfindən edilməsi və təqib edilməsi uyğun olar. Müalicə xəstənin verdiyi klinika və laboratoriya nəticələrinə görə 3 və ya 5 il qədər sürər. Əvvəlcə bir neçə ay davam edən və peyvəndin hər həftə edildiyi bir doza artımı rejimi tətbiq edilir. Bu proqram nəticəsində optimal dozaya (sabit dozaya) ulaşılınca peyvəndlər əvvəl 15 gündə bir daha sonra ayda bir tətbiq olunmağa başlanır. Müalicə müddətin tərəfindən ildə bir dəfə dəri testlərini təkrarlamaq xəstənin təqibi baxımından uyğun olar. Tətbiq olunan bu allerjen immünoterapi proqramının allerjik astımdan qorumada da diqqətə çarpan şəkildə təsirli olduğu sübut edilmişdir.