kortizon məlumatları 2011 - kortizon müalicəsi - kortizon istifadə edilən xəstəliklər - kortizon səbəb istifadə - kortizon nədir - kortizonun yan təsirləri - kortizon istifadəsi
Kortizon həm həyat qurtarıcı, həm də həyatı təhdid edən bir dərman. Bu bıçaq doğru şəkildə istifadə xəstə üçün həyat qurtarıcı təsir edir. Yanlis istifadə isə, xəstəliyi iyilestirecegi yerdə xəstəyə, geri dönülməsi imkansız zərərlər verir. Kortizonun tək çarə olduğu yüzlərlə xəstəlik var. Bu səbəblə də kortizondan imtina mümkün deyil. Təsirləri səbəbiylə yüzlərlə xəstəliyin rəqibsiz tək dərmanı kortizondan imtina etmə şansımız olmadığına görə, edilə biləcək tək şey dərmanı çox diqqətli bir şəkildə istifadə etmək. Bu da sizin redaktor olmaq mütəxəssisin müalicəyə vasvası münasibəti ilə mümkün.
Kortizon bədənimizdə də var
Kortizona çağın dərmanı deyilir amma, bu maddə əslində bədənimizdə var. Istirahət halındakı normal bir insanin bədənində, 24 saatda təxminən 15-40 mg. kortizon çıxarıldığı deyilir isə də kortizon istehsalı kök insanlarda yüzdə 50 nisbətində daha çox olur. Ancaq vücudumuzca kortizon istehsalı gün ərzində yəni miqdarda deyil. Bədən istiliyi, qan təzyiqi, gecə və gündüz olmasına bağlı olaraq çıxarılan kortizon miqdarı da dəyişir. Bədənimiz kortizonu ən çox Səhərlər çıxarır. Sinir aninda isə bu istehsal normalın 10 qatına qədər çıxır. Kortizon istehsalı keçə yarısına doğru gedərək azalır. Bədənin bu öz-özünə kortizon istehsalı doğumdan sonrakı üçüncü həftədə başlayır və ölənə qədər davam edir. Eyni yüksək doza kortizon müalicələrində olduğu kimi, bədənin kortizonu normaldan çox çıxarması də adam baxımından zərərli. "Cushing" olaraq adlandırılan bir xəstəlik bədəndə kortizon ifrazını təmin edən beyindəki mərkəzdə (hipofiz) bir nəzarət pozuqluğu olmasından qaynaqlanır.
Kortizonun istifadə edildiyi yerlər
Kortizon, romatizmadan, zəhərlənmələrə, yüzlərlə xəstəliyin müalicəsində istifadə edilir. Belə ki bəzi xəstəliklərdə və soklarda kortizon olmadan olmur.
1) romatizmal xəstəliklərin
Romatizm, hər yasin xəstəliyi. Erkən teshis edildiyində və müalicəsi doğru şəkildə tətbiq olunduğundan, asanca iyilestirilebiliyor. Çogunlukla uşaqlarda və gənclərdə görülən, oynaqlarda başlayıb zamanında müalicə edilməyən romatizm ürəyə vurma ehtimalı çox yüksək. Romatizmal xəstəliklərin imtina edilməz dərmanı isə kortizon.
2) Bag toxuması xəstəlikləri
Bədəndəki dəstək və bag toxusunun, eyni zamanda immunitet sisteminin də pozulduğu tipdəki xəstəliklərdə, çogunlukla Adele toxuması ya da oynaqlar deforme olmuşdur. Sıx daxili orqan harabiyete ilə də karsilasilabilen bu tip xəstəliklərdə kortizon istifadə edilməsi çox vaxt qaçınılmaz olur.
3) Allergik xəstəliklər
Kortizonun ən çox istifadə edildiyi xəstəliklərdən biri də allergiyalar. Bəzən həyati təhdid edən, adamı sox vəziyyətinə salan allergik böhranlar, xəstəyə vaxt itirmədən kortizon enjekte edilər. Allergik asdım böhranları bu vəziyyətin ən çox rast gəlindiyi xəstəliklərdir. Kortizonla müalicə edilən bir digər allergik reaksiya isə qan vermə əsnasında meydana gəlir. Çogunlukla qan qrupu uyuşmazlığından, bəzən də soyuq qanın damarlara verilməsi çəkməyə allergik bir reaksiya meydana gələr. İşdə bu reaksiyanın təsirlərini ortadan qaldırmaq üçün kortizona müraciət edilər. Kortizon, yilan soxması, böcək dişləməsi kimi zəhərlənmələrə də ortaya çıxan allergik vəziyyətin təcili müalicəsində istifadə edilir. Bəzən səbəbi bilinmədən dəridə və ağız, boğaz kimi bölgələrdə şiddətli yanma, qaşıntı, şişlik, qabartma, töküntü ilə birlikdə görülən vəziyyətlərdə digər dərman müalicələri qeyri-kafi qala bilir. Bu vəziyyətdə kortizona tətbiq olunur.
4) Qan xəstəlikləri
Kortizon qan hüceyrələrinin parçalanması nəticəsində ortaya çıxan ciddi kansizliklarda (hemolitik anemiya) dəstək müalicə olaraq tətbiq olunur. Qan hüceyrələrinin həddindən artıq çoxalmasına bagli olaraq ibarət olan lösemi hadisələrində də kortizon müalicəsinə müraciət edilir. Belə hadisələrdə kortizon xəstənin həyatını daha rahat sürməsini təmin etmək üçün tək yol.
5) Şiş müalicələrində
Çağın ən sevmedigimiz, çox vaxt adını zikr etməkdən belə nifrət duydugumuz xəstəliyi xərçəng şübhəsiz. Elm adamları xərçəng müalicəsi mövzusundakı işlərini sürətlə davam etdirirlər. Xərçəng xəstələrinin bir hissəsinə "kemoterapi" olaraq adlandırılan dərman müalicəsi tətbiq olunur. Əməliyyat edilə bilməyəcək qədər irəliləmiş kanserlere isə, kemoterapiye dəstək olmaq və radyoterapi reaksiyonlarini zəiflətmək üçün kortizon istifadə çogunlukla tək çarə olupor.
6) Qaraciyər xəstəlikləri
Qaraciyərin artıq tamamilə iflas etdiyi komalarda, irəliləyən siroz hadisələrində və virusların səbəb olduğu öldürücü qaraciyər iltihaplanmalarinda kortizon çogunlukla vasvurulabilecek tək çarə.
7) Böyrək və sidik yolu xəstəlikləri
Sidikdən yüksək miqdarda zülal atılmasına və vacutta məşhur şişkinliyə səbəb olan nefrotik sendromlarda kortizon istifadəsi ümumiyyətlə şərtdir. Xəstəlik əksəriyyət uşaq yaşda görülür və müalicənin zadəgan şərti da gec qalmamaq.
8) Ürək-damar xəstəlikləri
Ürəyin pərdəsi, qaşıq və iç təbəqəsinin tutan iltihablı vəziyyətlər ilə allergik və immunitet sistemi ilə əlaqədar, tikamaya gətirib çıxaran tipdəki damar xəstəliklərinin müalicəsində də kortizon istifadə edilər.
9) Hormonal xəstəliklər
Tiroid vəzinin həddindən artıq calistigi vəziyyətlərdə bəzən son dərəcə kritik krizlerle qarşılaşılar. İşdə bu vəziyyətlərdə kortizon yenə tək çarədir. Ayrıca böyrək üstü vəzinin ani çatmazlığı nəticəsində ortaya çıxan "Addison" xəstəliyindən da kortizonun həyat qurtarıcı rolu vardır.
10) Sinir sistemi xəstəlikləri
Sinir köklərinin allergik, ani və iltihablı xəstəliklərində, bəzi xüsusi bədən felçlerinde, üz felçlerinin başlanğıc dövründə və Multiple Skleroz xəstəliyindən da kortizon istifadə etmək lazımdır. Beyində damar tıkanıklığı ilə inkişaf edən iflicləri başlanğıc dömeminde, beyin təzyiqinin artdığı vəziyyətlərdə və ya beyində şiş olduğu zaman da kortizon müalicəsinə müraciət edilir.
11) Zəhərlənilmələr, sicak çarpmaları
Zəhərlənmələrə çogunlukla vəziyyətin səbəbini anlamağa zaman yoxdur. Təcili olaraq zəhərlənilmənin nəticəsi olaraq ortaya çıxan reaksiyanın aradan qaldırılması lazımdır. Bunun üçün də kortizona tətbiq edilir. Sicak çarpmasına bagli olaraq görülən komalar və soyuqdan donmalarda da böyrək üstü vəzin iflasa doğru getdiyi üçün kortizon istifadə etmək lazımdır.
12) Göz xəstəlikləri
Bəzi göz xəstəliklərinin müalicəsində də yenə kortizon qarşımıza çıxır.
13) şoklar
Hər hansı bir səbəblə soxa girən xəstəni həyata çevirmək üçün bəzən tək çarə kortizon istifadə etməkdir. Xüsusilə həddindən artıq bir allergik həssaslığa bağlı olaraq ortaya çıxan və birdən inkişaf edən anafilaktik soklarda kortizon hələ qurtarıcı rol oynayır.
Faydaları qədər ZƏRƏRLƏRİ da var
Gəlin indi də kortizon müalicəsinin insan maddələr mübadiləsisində səbəb olduğu harabiyete görək. Kortizon, disaridan da rahatca gözlənə bilən ilk təsirini bədənin hormonal sistesi üzərində edir. Xüsusilə uşaqlıq çağı və gənc yaşlarda tətbiq olunan kortizon müalicəsi inkişaf pozuqluğuna yol aça bilir. Kortizonun səbəb olduğu qabarıqlıq nəticəsində uşaqda "Aydede üzü" olaraq təsvir edilən bir çöhrə meydana gəlir. Bədənin kimi bölgələrində normal xarici şişliklər və gövdədə yağlanılma görülə bilir. Bunun xaricində Adele zəifliyi, qan təzyiqində yüksəlmə, sümük əriməsi, seksual və psixoloji pozuqluqlar özünü göstərə bilir. Dəridə tüklənmə, çizgilenme, adət pozuqluqları, troid funksiyalarında və kişilərdə xayalar üzərində mənfi təsir edər də yenə dərmanın hormonları təsir etməsi nəticəsində ortaya çıxan digər ifadə olunar. Bu təsirləri minimuma endirmək üçün isə dozanın çox yaxşı nizamlanması lazımdır.
Kortizon müalicəsi birdən kəsilməz
Kortizon müalicəsinin bəlkə də ən həssas istiqaməti birdən birə başlanıb kesilememesi. Çünki müalicə birdən kəsiləndə orqanizmdə ani reaksiyalar doguyor. "Kortizon müalicəsinə necə doza yavaş yavaş artırılaraq baslaniyorsa, eyni şəkildə tesilmeli. Bəzən də kortizon müalicəsi heç kesilemez. Bunun səbəbi hen kortizonun meydana gətirdiyi bir növ MƏHBUSLUQ, həm də xəstəlik əlamətlərinin dərman buraxılınca yenidən görülməyə başlaması. "
Yüksək dozalarda tətbiq olunan bütün kortizon dərmanları, qan şəkərini artırır. Kortizon bədəndəki zülal metaizmasinin da bozulmasinaü və buna bagli olaraq Adele dəri və kemiktedi zülal miqdarının artmasına səbəb olur. Sümüklər də kortizondan nəsibini edir. Sümüklərdəki kalsium həll edilir və sümük əriməsi başlayır. Bu səbəblə kortizon tətbiq olunan insanlarda infeksiya meydana gəlməsi çox ciddi bir risk. Vərəm, sidik yolları infeksiyası, sinüzit kimi infeksiya tipləri də kortizon istifadəsi əsnasında alevlenebiliyor. Xronik böyrək infeksiyalarının, məsulu da çox vaxt kortizon.
Bunun xaricində uşaqlıq çağı romatizmal xəstəliklərindən ən çox qorxulan vəziyyət olan, ürək pərdəsinin iltihabına səbəb ola bilər. Xalq arasında "Romatizm ürəyə vurması" olaraq bilinən ürək pərdəsi iltihabı hiyləgərcə və kiz uşaqlarda daha sürətli inkişaf edər. Gözlərdə və yenə daha çox qız uşaqlarında, hiyləgərcə inkişaf edən bir iltihabı vəziyyətlə qarşılaşma ehtimalı yüksəkdir. Bu səbəblə xüsusilə ilk illərdə, ən az 6 ayda bir göz müayinəsi etdirmək lazımdır. Romatoid artrit böyrəkləri də pozduğu üçün ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.
Selülit də romatizm
Romatizm dəyincə ağılımıza həmişə eklemlerimiz gəlir, halbuki selülit də bir növ romatizm xəstəliyi. Yumşaq toxuma romatizmi olaraq təyin olunan sellülit, agri və haket pozuqluğuna səbəb olar. Selülitin səbəbi isə hələ dəqiq bilinmir. Daha çox qadınlarda və menopoz sonrasında görülər. Dərili əllə sıxıldığında portağal qabığı kimi dəlikli bir görünüş alar.
Kortizon nə qədər lazımlı?
Kortizon akut kardidlerde çarəsiz qalan həkimin ən əhəmiyyətli silani. Ancaq bir ili asan, uzunmüddətli kortizon müalicəsi xəstəni bəzi yen təsir ilə qarşı-qarşıya buraxır.
Kortizonun yan təsirləri bunlardır:
"Kortizon istifadə üzlərində zamanla şişmə başlar. Üz "Aydede üzü" şəklini alar. Sinir sistemində və dəridə pozuqluqlar ola bilər. Eger kortizon daha da uzun müddət istifadə bədənin infeksiyalara qarşı müqaviməti azalar. Müalicə daha da uzarsa sümük əriməyə başlar. Qısacası kortizon müalicəsi iki ucu iti bıçaq kimidir. Dogru və lazım olduğu zaman istifadə şəfa, sehv bir istifadələ da çox ciddi nəticələri özü ilə gətirər. Kortizonu birdən-birə kəsmək də doğru deyil. Müalicə, xəstəyə zərər verməmək üçün yavaş yavaş kəsilir pensilini isə ürək romatizmi olan adamın ömür boyu davam etməsi lazımdır. Ancaq əgər romatizm bütün ürəyi tutmamışıqsa pensilin müalicəsi 20 yaşlarında birakilir. "