Siqaretin İnsan Sağlamlığına Təsiri
Son güncelleme:
-
Siqaretin Sağlamlığa Xərci - Siqaretin Ürək Sağlamlığına Təsiri - Siqaret və Ağciyər Xərçəngi
Yaradıcımız tərəfindən bizə əmanət edilən bədənin qorunması istənmişdir. Buna görə intihar edən insan, əmanətə xəyanət etmiş kimidir. Yaxşı, insanın beyninə güllə sıxaraq bir neçə dəqiqədə ölməsi ilə, başda ağciyərlər olmaq üzrə bütün orqanlara minlərlə kiçik mermiyi daha geniş bir zaman müddətində sıxaraq intihar etməsi arasında bir fərq vardırmı? Bu vəziyyətin fərqində olmayan milyonlarla siqaret içicisi intihara başlamış və qəmli sonlarına doğru getməkdədir.
İnsanın bədən sağlamlığını pozan faktorlardan biri, tənəffüs edilən hava çirkliliyinin. Asılılıq quruluşçu bir maddə olan nikotinle birlikdə 4.000-dən çox zəhərli maddənin olduğu siqaret tüstüsünü insanlar, iradələri və ya passiv olaraq ağciyərlərinə çəkir. Siqaret tüstüsünün insan sağlamlığına zərərləri araşdırmalarla açıq bir şəkildə ortaya qoyulmuşdur. Dünya Sağlamlıq Təşkilatının (WHO) məlumatlarına görə dünyada
siqaret çəkmə vərdişi ildə ortalama% 7,1 'lik artmaqdadır.
Siqaretin zərərlərinə baxmayaraq insanların siqaret bağlılıqlarının artması, araşdırmaçıların diqqətini çəkmişdir. Siqaretin hələ ən çox istehlak edilən yüngül təsirli narkotik olmasının bir səbəbi, fərdlərdə etdiyi bağımlılıktır. Ayrıca siqaretin, asanca əldə edilə bilən bir sakitləşdirici olması və müvəqqəti rahatlıq təmin etməsi, insanları özünə çəkir. Siqaret çəkənlərin çoxu, siqaretin zərərlərini bildiyi halda onu çəkməyə davam etməkdədir. Çünki siqaret çəkməyə davam edib etməmək, məlumatın kənarında iradə və yoldaş ətrafına bağlıdır. Cəmiyyətin sağlamlığını təhdid edən siqaretin istehlakında azalmanın ola bilməsi üçün, bütün seqmentlərin ortaq hərəkət etməsi lazımdır. İnsanların siqareti bırakabilmesi; pedaqoqların, həkimlərin, sosioloqların və iqtisadçıları ortaq iş etmələriylə mümkündür. Cəmiyyət sağlamlığı baxımından baxıldığında, siqaret, həm inkişaf etmiş həm də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə ciddi bir problemdir. Ən inkişaf etmiş ölkə olaraq göstərilən Amerika Birləşmiş Ştatlarında siqaretin səbəb olduğu zərərlərə dair statistik məlumatlar aşağıda yekunlaşdırılmaqdadır. Məsələn Amerikada siqaretdən ölən insan sayı ildə 350.000-dən çoxdur. Bu rəqəm, 1. Dünya Döyüşü, Koreya və Vyetnam Savaşları'ndaki cəmi ölü sayından daha çoxdur. Amerikada ürək-damar xəstəliyindən ölüm sayı illik 565.000 'dir. Bunun 30% `nın (təxminən 170.000) ana səbəbi, beyin qanamasına bağlı iflic, damar tıkanıklıklar və damar sərtliyinə gətirib çıxaran siqaretdir. Eyni ölkədə xərçəngdən ölən adam sayı illik, 412.000 olub bunun da 30%-inda (təxminən 125.000) siqaret ana səbəbdir. Amerikada siqaretə bağlı xərçəng ölümlərinin% 80ini ağciyər xərçəngi meydana gətirməkdədir. Siqaretə bağlı xroniki tıxayıcı ağciyər xəstəliyindən (xroniki bronxit və amfizem) ölənlərin sayı ildə 62.000 'dir. Statistik hesablamalar edildiyində, xroniki siqaret çəkənlərdə, bir siqaretin ortalama ömür uzunluğundan beş yarım dəqiqə oğurladığı və siqaret çəkənlərin ömürlərində 5-8 il qısalma olacağı hesablanmışdır. Bir misal vermək lazım olsa, 25 il gündə bir paket siqaret çəkən insanların ortalama həyat müddəti, içməyənlərə görə 4,6 il daha az olacaq.
İqtisadi itkin
Amerikada siqaretə bağlı sağlamlıq xərcləmələrinə gedən pul, illik 16 milyard dollardır. Siqaretə bağlı xəstəliklər, şikəstliklər və erkən ölümlər üzündən istehsal və qazanc əskikliyinə bağlı bilvasitə itkin, illik 37 milyard dollardır. Bu miqdar fərd başına düşən milli gəlirdə 200 dollar azalmağa qarşılıq gəlməkdədir. Siqaret içənlərə xərclənən sağlamlıq xərcləri, siqaret çəkməyənlərə qıyasansa fərd başına təxminən 100 dollar daha çoxdur. Siqaretə bağlı digər itkilər, illik təxminən 500 milyon dollardır. Siqaretdən çıxan yanğınlarda ildə 1.500 adam ölməkdə və 4.000 adam yaralanmaqdadır. Amerikadakı ev yanğınlarının% 38i, otel yanğınlarının% 32i siqaretdən qaynaqlanır.
Siqaret və tac ürək xəstəliyi
Siqaret, yüksək təzyiq, yüksək xolesterol və ürək krizisi riskini artıran faktorlardan olub, bunların zərərlidir dözməsinə səbəb olmaqdadır. Siqaret və doğum idarə həbi istifadə edən qadınlarda ürək böhranı riski, bu ikisini istifadə qadınlara görə 10 qat daha çoxdur.
Tac ürək xəstəliyi və ürək böhranına bağlı ölümlər, siqaret çəkənlərdə çəkməyənlərə nisbətən 70% daha çoxdur. Gündə bir paket və ya daha çox siqaret çəkən 40-60 yaşlarındakı kişilərdə ürək böhranı riski, içməyənlərə görə 2,5 qat daha çoxdur. Amerikada tac ürək xəstəliyindən ildə 565.000 adam ölməkdədir. Bu ölümlərin% 30-40ında siqaret ən əhəmiyyətli zahiri səbəbdir. Aorta damarı tıkanıklıklarının% 98'inde və qıç damarı (femoral artar) tıkanıklığının% 91'inde siqaret, görünən faktordur.
Beyin qanaması və iflic, siqaret çəkənlərdə çəkməyənlərə görə 1,5 qat daha çoxdur. Doğum idarə həbi istifadə edən və siqaret çəkən qadınlarda beyin qanaması riski 20 qat daha çoxdur.
Ağciyər xərçəngi
Bu xəstəlik; Amerikada xərçəngdən ölümlərin 25%-ni, bütün xəstəliklərdən ölümlərin% 5ini meydana gətirər. Ağciyər xərçənginə bağlı ölümlərin% 80-85'ini siqaret əhəmiyyətli ölçüdə rol oynayır. Son 10 ildə Amerikada qadınların ağciyər xərçəngindən ölüm artım dərəcələri (% 125), kişilərdən
(% 44) daha çoxdur. Siqaret buraxıldıqdan 5 il sonra adamda ağciyər xərçənginə tutulma riski 40% azalır.
Qırtlaq xərçəngi
Bu xəstəliyə tutulmuş şəxslərin% 84'ünde siqaret ana səbəb olaraq tapılmışdır. Siqaret çəkənlərin qırtlaq xərçənginə tutulma riski, spirt istifadəsi ilə katlanmaktadır. Siqaret çəkən bir adam, siqareti buraxdıqdan ancaq 10-15 il sonra, qırtlaq xərçənginə tutulma riski normal insanların səviyyəsinə çatmaqdadır.
Ağız və dodaq xərçəngi
Bu xəstəliyə tutulma riski, siqaret çəkənlərdə çəkməyənlərə qıyasansa 13 qat daha çoxdur. Spirt istifadəsi ilə siqaret çəkənlərin ağız və dodaq xərçənginə tutulma riski katlanmaktadır.
Mesane xərçənglərinin, kişilərdə% 40-60ı, qadınlarda isə 25%-35-i siqaretə bağlıdır. Siqaret çəkənlərdə mesane xərçəngi riski, içməyənlərə nisbətlə 2-3 qat daha çoxdur.
Siqaret çəkənlərdə öskürək və həddindən artıq bəlğəm istehsalı ortaya çıxar. Tənəffüs yollarında iltihab və xroniki bronxit meydana gələr. Ağciyərdə olan hava kisələri cırılar. Ağciyərə oksijenlenmek üzrə gələn qanın böyük bir qisimi oksijenlenmeden ağciyərləri tərk edər. Xroniki tıxayıcı ağciyər xəstəliyindən Amerikada ildə təxminən 60.000 adam ölməkdədir. Bu ölümlərin% 80-90ında siqaret baş faktordur. Siqaret çəkənlərdə bu xəstəlikdən ölüm nisbəti, içməyənlərə görə 12 qat çoxdur. Mədə və 12 barmaq bağırsağı xorası, siqaret çəkənlərdə, iki qat daha çox görülməkdədir.
Türkiyəyə baxacaq olsaq vəziyyətin heç də iç bucaqçı olmadığını görə bilərik. Ölkəmizdə 1998-ci ildə adam başına istehlak edilən ortalama siqaret paketi təxminən 120ə. Hər il ölkəmizdə siqaret üzündən 100 min adamın öldüyünü bilir idinizmi? Hər il 100 min adamın ölməsi bu mənalara gəlir:
-Hər gün bir təyyarə düşür və 300 adam ölür.
-Hər il yüz min əhalisi olan bir şəhərimizə bir atom bombası atılır.
-Hər gün içi dolu 6 avtobus uçuruma yumalanmağa, kimsə sağ qalmır.
Ölkəmizdə yol terroru ildə 6-7 min insanımızın, siqaret terroru ildə 100 min insanımızın həyatına son olmaqdadır. Siqaretin gətirib çıxardığı ölümlər; yol, terror, iş qəzaları vs ölümlərin cəmindən beş qat daha çoxdur.
Risk Altındakı körpələr və uşaqlar
Siqaret yalnız çəkənlər üçün deyil, içməyənlər üçün də çox zərərlidir. Siqaret, siqar və ya tənbəki çəkən bir adamın yanında dayanan adam, həm yanan tütünü, həm də siqaret çəkən adamın çölə verdiyi tüstüsü heç bir fərqi yoxdur. Iradələri xaricində siqaret çəkmək məcburiyyətində qalanlar, ümumiyyətlə qadınlar və uşaqlardır. Passiv siqaret çəkənlər çox böyük bir qisimi, irəlidəki illərdə aktiv fəaliyyət halına gəlməkdədir.
Ölkəmizdə çox təəssüf ki siqaretə başlama yaşı gedərək küçülmektedir. Hər il minlərlə passiv siqaret çəkən siqaret tüstüsündən ötəri həyatını itirməkdədir.
Təəssüf ki, uşaqlar üçün risk çox daha ciddidir. Çünki ağciyərləri hələ inkişaf etməkdədir və onlar yetkin yaşlı insanlardan daha çox və sürətlə nəfəs alıb verirlər. Siqaret dumanına məruz buraxılaraq, passiv siqaret çəkən vəziyyətinə salınan uşaqlarda, qulaq və boğaz infeksiyaları, bronxit və sətəlcəm sıxlıqla olunur.
Ana-ata evdə siqaret içirsə, uşaqlar ortalama gündə 5 siqaret çəkmiş olur. Siqaret çəkilən evdəki körpələr, digər yaşıdlarına görə xəstəxanaya üç qat daha çox müraciət edir.
Uşaqlarda astma, allergik xəstəlik tənəffüs yolu infeksiyaları iki qat daha çox görülməkdə və irəliləyən yaşlarda ağciyər xərçəngi, KOAH (xroniki bronxit) inkişaf sıxlığı artmaqdadır.
Ana, hamiləlikdə siqaret içirsə, erkən doğum riski iki qat daha çox; ölü doğum riski 1/3 qat daha çox; aşağı etmə riski 1/4 qat daha çoxdur. Doğulacaq körpədə inkişaf və zəka geriliyi riski də artmaqdadır.
Siqaret digər narkotikdən bir pillə olmaqdadır. Siqaret istifadə edən gənclərin böyük bir qismi, içki də içməyə başlayır. Siqaret çəkən gənclər, içməyənlərə görə səkkiz qat daha çox narkotik istifadə riski daşıyır. Siqaretə alışan gənclər, başqa bir narkotik istifadə etməyirsinizsə, siqaret asılısı yetkinlər halına gəlməkdə və sağlamlıqlarını təhdid edən kimyəvi maddələrə bir ömür boyu məruz qalırlar.
Fərdi və ictimai həyatı zərər vuran hər cür hərəkət, səmavi dinlərdə və bəşəri hüquq sistemlərində cezalandırılmaktadır. Siqaret yalnız fərdi hüquqları deyil, cəmiyyətin hüquqlarına da zərər verməkdədir. Bu səbəbdən insanların toplu yaşadığı məkanlarda siqaret çəkilməsi, bir qul haqqı pozuntusudur. Çünki elə yerlərdə siqaret çəkənlər, yalnız özləri intihar etməklə kifayətlənmir, başqalarının da həyatını təhlükəyə atırlar. Siqaret çəkən hamilə qadınların günahsız körpələrinə zərər verməsi bu vəziyyətə ən yaxşı nümunədir. İsraf dinimizcə haramdır. Siqaretə xərclənən pula, bu baxımdan baxıldığında israf olduğu açıqdır.
Nəticə olaraq, siqareti buraxma yalnız bilgilenmeyle deyil, iradə təhsiliylə, siqaret çəkənlərin qəlb və ruhlarını mənəvi qidalarla beslemekle, cəmiyyətin bütün təbəqələrinin siqaretə qarşı olan həssaslıqlarını artırmaqla və kollektiv kampaniyalar başlatmakla təmin edilə bilər.
Prof.Dr. Ömər ARİFAĞAOĞLU