Toplum ve insan

Son güncelleme:
  • aöf sosyoloji dersleri - insan ve toplum - demografi ve nüfus - göçlerNüfus içinde cinsiyet oranını hesaplamak için
    Cinsiyet oranı=(Toplam erkek sayısı/Toplam Kasın sayısı)x100
    Cinsiyet oranı bulunduktan sonra çıkan sonuç, 'her 100 kadına düşen erkek sayısı' olarak verilir. Cinsiyet oranının yüksek çıkması nüfusun genç bir nüfus olduğunun göstergesidir.

    Bağımlılık oranı: bağımlı nüfusun (14 yaş ve altı nüfusla 65 yaş ve üzeri nüfusun toplamı) çalışabilir olan nüfusun oranına 'bağımlılık oranı' denir.
    Bağımlılık oranı=(14 yaş ve altı nüfus+65 yaş ve üzeri nüfus/15-64yaş arası nüfus)x100
    Bağımlılık oranının yüksek çıkması, o ülkenin gelişmekte olan ülkelerden biri olduğunu gösterir.

    Kadınların doğurganlık oranları genel olarak 14-49 yaş kabul edilir. Doğurganlık 10'lu yaşlarda tırmanışa geçer ve en yüksek olduğu dönem 20'li yaşlardır. 40 yaşların ortalarına doğru göz ardı edilebilecek derecede azalma gözlenir.

    Benzer şekilde çocuk ölümleri ortalama yüksekliktedir. Gençlik döneminde en düşük düzeye ulaşır. Orta yaşarla doğru tırmanışa geçer. Ve diğer yaşlarda hızlanarak artar. Her yaş grubu için erkek ölümleri kadın ölümlerinden fazladır. Göç de yaşa ve cinsiyete göre değişir. En yüksek hareketlilik 10'lu yaşların sonu ile 30,'lu yaşların ortaları arasındadır. Erkeklerde daha çok uzak mesafelere göç görülürken kadınlarda yakın mesafelere göç görülür.

    Gelişmemiş ülkelerde 15 yaş altı nüfus geçiş öncesi ülkelerde yüksek iken 65 yaş ve üzeri nüfus yüzdesi daha düşüktür. Buna karşılık geçiş sonrası ülkelerde 15 yaş altı nüfus yüzdesi daha düşük iken 65 yaş üzeri nüfus daha yüksektir.

    Haneler toplumsal birimlerdir. Birlikte yaşarlar.

    Boşanma için eşik noktasını oluşturan yıllar 6-10 ile 16 yıl ve üzeri süren evliliklerdir.

    Toplumsal farklılaşmayı gösteren diğer önemli değişken ernisite/ırk tır. Sorunlu bir alandır.

    Doğum sürecinde kullanılan başlıca ölçümler:
    Kaba doğum hızı, genel doğurganlık hızı, yaş gruplarına göre doğurganlık hızı, toplam doğurganlık hızı.

    Demokrafik süreçler: doğum, yeni doğan kişinin bakışından dünyaya geldiği zamanı ve yeri açıklar. Doğurganlık ise, ebeveynlik sürecini açıklar.

    Kaba doğum hızı: bir yıl içinde tüm yaş grubundan annelerin yaptıkları doğum sayısının genel nüfusa oranlamasıdır.
    Kaba doğum hızı=(doğum sayısı/genel nüfus sayısı)x1000

    Genel doğurganlık hızı: bir yıl içinde meydana gelen doğum sayısının yıl ortasında doğurganlık yaşında olan kadınların sayısına oranlanmasıyla bulunur. Kadınların doğurganlık yaşı olarak 15-49 değil 15-44 aralığı kullanılır.
    Genel doğurganlık hızı=(doğum sayısı/15-44 yaş arasındaki kadın nüfusu)x1000

    Yaş gruplarına göre doğum hızı: bir yıl boyunca bir yaş grubunda yer alan kadınlara düşen doğum sayısıdır.
    Yaş gruplarına göre doğurganlık hızı=(belli bir yaş grubunun yaptığı doğum sayısı/belli bir yaş grubunda yer alan toplam kadın sayısı)x1000

    Toplam doğurganlık hızı: yaş gruplarındaki doğurganlık hızı dikkate alınarak hesaplanır. Tüm yaş gruplarının doğurganlık hızının ağırlıklı toplamı alınarak yaş grubunun sınıf aralığını oluşturan beş ile çarpılır.
    Örneğin A ülkesinde 2020 yılında yaş gruplarına göre doğurganlık hızı toplamı her 1000 kadına 414 çocuk olarak bulunduğunu var sayarsak bu ülkedeki toplam doğurganlık hızı :414x5=2070 tir. Elde edilen çocuk sayısı 1000 e bölündüğün de 2070/1000=2.07'tir. Doğurganlık çağındaki her kadın başına 2.07 çocuk düşmektedir.

    NÜFUS KURAMLARI
    Malthus: nüfusun kontrol edilmediğinde geometrik oranda artarken; yiyecek üretiminin aritmetik oranla arttığını, bu nedenle insan toplumlarında nüfus artışını kontrol edecek mekanizmalar geliştirildiğini söylemiş.
    Sadler: doğurganlığın nüfus yoğunluğuyla ters orantılı olduğunu,
    Doubleday: beslenme türünün doğurganlığı etkilediğini,
    Dumont: sosyal damarların yoğun olduğu yerde doğurganlığın düşük olduğunu,
    Fetter: doğurganlıkta insan davranışlarındaki iradenin belirleyici olduğunu,
    Brettano: zevke düşkün insanoğlunun artan zenginlikle daha farklı eğlencelere yöneldiği için doğurganlığın düştüğünü,
    Ungern-Sternberg ise akılcı zihniyetin toplumun tüm sınıflarına hakim olmasıyla doğurganlığın düştüğünü savunur.
    Thomas R. Malthus: 1789 yılında Nüfus İlkesi Üzerine Bir Çalışma adlı kitap yazmıştır.
    İnsanlığın mükemmelliği görüşünü reddederek kuramına iki temel ilkeyle başlar:
    -yiyecek insan için zorunludur.
    -cinsler arasındaki çekim(tutku) zorunludur ve hemen şu andaki durumda olduğu gibi devam edecektir. Bu iki kanun aynı zamanda doğa kanunudur.

    Nüfus kontrol edilmediğinde kendini 25 yılda 2 ye katlar.
    Maltusa göre büyük bir göç mutsuzluk getirir. Ve nüfus artışını kontrol etmek için:
    1-Ölüm hızını arttıran pozitif kontrol mekanizması (hastalık ve savaş, yetersiz gıda)
    2-Doğum hızını düşüren önleyici kontrol mekanizması(kürtaj, doğum kontrolü, evliliğin ertelenmesi)

    Yoğunluk
    Thomas Sadlere (maltusun kuramını çürütmeye uğraşmıştır) göre nüfus kanunu iki ilkedir:
    1-Doğurganlık nüfus yoğunluğu ile ters orantılıdır. Diğer durumlar sabit tutulduğunda evliklerin sayısı nüfus yoğunluğuna göre değişir.
    2-Doğurganlık ölüm hızı ile doğrudan değişir. Doğurganlığın yüksek olduğu yerde ölüm hızı yüksektir. Yoğunluk ilkesinin kır kent farklılığını ve üst sınıflardaki düşük doğurganlığı da açıkladığını savunur.

    Beslenme Prensibi:
    Thomas A. Doubley bitkilerin ve hayvanların üremesini üzerinde beslenmenin yarattığı etkileri incelemiştir. Ne zaman bir tür yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalsa doğurganlığın arttığını söyler.

    Sosyal Damarlar:
    Dumont, Malthus'un nüfus ilkesinin tek olmadığını doğurganlık kalıplarındaki değişimi açıklayan iki ilke daha olduğunu söyler.1- insanların hayvanlar gibi yaşadığı ve ürettiklerini değil bulduklarını yedikleri 2-Guillard'ın nüfusun oranının otomatik olarak 'ekmeğin olduğu yerde' insanın olduğu ilkesidir.

    Üçüncü ilke ise Sosyal Damarlar ilkesidir: tüm toplumlarda prestijin toplumsal hiyerarşisi olduğu, toplumdan topluma farklılık gösterse de her toplumda bazı insanların diğerlerinden farklı olduğunu vurgular. Sosyal damarlar, bir toplumun üyesinin o toplumun değerlerine göre saygınlık kazanabilmek icin ortaya çıkan bireysel dürtülerini anlatır.

    Gönüllük: fetter'in gönüllük yaklaşımına göre hiçbir nüfus ilkesi tek başına doğurganlık kalıplarındaki değişimi açıklamak için yeterli değildir. İnsanın üreme davranışını incelemek için toplumu sınıflara bölerek bu sınıflarda ailenin işlevini inceler.

    Artan Bireysellik kuramı: francesco S. Nitti bireyselliğin nüfus büyüklüğü üzerindeki etkisini inceleyen yeni bir nüfus kuramı geliştirmiştir. Buna göre; bireyselliğin güçlü biçimde geliştiği toplumsallaşmanın bireysel aktiviteyi ortadan kaldırmadığı zenginliğin bölündüğü eşitsizliğin sosyal nedeninin işbirliğinin daha üst bir formuyla ortadan kaldırıldığı toplumlarda doğum hızı yiyecek hızına eşitlenir ve demografik evrim geçmişte olduğu gibi bir korku ve terör unsuru olmaktan çıkar.

    Nitti'nin ideal toplumunda ne toplumsal dayanışmayı yok edecek derecede yarışmacılık ve egoizm vardır ne de bireyselliği ortadan kaldıracak kadar topluluk merkezli bir yapı vardır. Nitti'nin ideal toplumunda zenginlik dağıtılır ve sosyal damarlar artar.
    Artan Zenginlik Kuramı: L Brentano'ya göre insanoğlu zevk düşkünü bir yaratıktır. Zevklerin ise maddi bir değeri vardır.
    Doğurganlıkta Azalma Ve Akılcılık: Roderich Von Ungern-Sternberg yalnız üst sınıflarda değil proletarya arasında da doğurganlıktaki düşüşün nedeni biyolojik değil tamamen zihinsel olduğunu söyler.
    Ölüm ve Morbidite: ölümle değişimli olarak kullanılmasına rağmen morbidite; daha çok patalojik ve anormal durumu anlatır. İyileşmesi mümkün olmayan hastalıklar bu katagoriye girer.
    Morbidite Hızı: bir hastalığın ne sıklıkla meydana geldiğinin hesaplanmasında iki temel yaklaşım kullanır.1-yaygınlık: belli bir zaman aralığında ya da zamanda belli bir hastalığıa sahip olan bireylerin nüfus içindeki yaygınlığını gösterir. 2-vaka: belli bir zamanda genellike bir yıl içinde bir hastalıkla ilgili yeni teşhis edimiş vakaların sayısını gösterir.

    Yaygınlık= (belli bir hastalığı olan kişi sayısı/toplam nüfus sayısı)x100,
    Vaka Ölçümü= (bir yıl içinde yeni teşhis edilmiş belli bir hastalık sayısı/hastalığın görüldüğü nüfus sayısı)x100,000
    Kaba Ölüm Hızı: bir nüfusta meydana gelen ölüm sayısının her 1000 yaşayan kişiye düşen oranıdır.
    Kaba ölüm hızı=(ölüm sayısı/toplam nüfus büyüklüğü)x1000
    Kaba ölüm hızı yaşa bağlı ve nedene bağlı ölümleri dikkate almadığından bu konuda bilgi sahibi olmak için yaşa bağlı ölüm hızı ve nedene bağlı ölüm hızı ayrı ayrı hesaplanır.
    Yaşa bağlı ölüm hızı: bir yıl içinde belli bir yaş aralığında meydana gelen ölüm sayısının yanı yaş grubunda yer alan toplam nüfusa oranıdır.
    Yaşa bağlı ölüm hızı=(belli bir yaş grubunda meydana gelen ölüm sayısı/belli bir yaş grubuna düşen toplam kişi sayısı)x1000
    Çocuk ölümleri için 3 temel kategori kullanılır:
    *yeni doğan: yaşamın ilk gününden yirmi sekizinci güne kadar
    *bebek: yaşamının ilk yılını
    *çocuk: yaşamı9n ilk yılından beşinci yılana kadar olan kısım
    Yeni doğan ölüm hızı= (yeni doğan ölüm sayısı/doğum sayısı)x1000
    Nedene Bağlı Ölüm Hızı: Morbidite ölçümleriyle yakından bağlantılıdır. Örneğin cinayete bağlı ölüm hızı:
    Nedene bağlı ölüm hızı=(cinayet nedeniyle meydana gelen ölüm sayısı/toplam nüfus büyüklüğü)x100,000

    GÖÇ
    Başlıca göç ölçümleri:gelen göç, giden göç, net göç, katkılı göç
    Gelen Göç: bir grup insanın bir nüfusun ya da alt nüfusun ya da alt nüfusun yerleştiği bölgeye yerleşmek amacıyla gelmesidir.
    Gelen Göç Hızı=(belli bir zaman diliminde belli bir bölgeye yerleşmek için yeni gelenlerin sayısı/yerleşim yerindeki nüfus)x1000
    Giden göç: bir grup insanın başka bir yere yerleşmek için belirli bir bölgeden gitmesidir.
    Giden göç hızı=( belli bir zaman diliminde belli bir bölgeden yerleşmek için başka bir bölgeye yeni gidenlerin sayısı/yerleşim yerindeki nüfus)x1000
    Net göç: belli bir zaman diliminde bir coğrafi bir bölge için gelen ve giden göç arasındaki fark.
    Net Göç=(gelen göç-giden göç)/toplam nüfusx1000
    Katkılı (gross)göç: belli bir zaman aralığında gelen ve giden göçün toplamıdır.
    Katkılı göç hızı=(gelen göç sayısı+giden göç sayısı)/toplam nüfusx1000

    alıntı
0 0 0