Sağlık ve Hastalık Sosyolojisi

Son güncelleme:
  • aöf sosyoloji dersleri - insan ve toplum - toplumsal sağlık - tıp sosyolojisiSağlık ve hastalık sosyolojisi, sağlığın ve hastalığın toplumda nasıl üretildiğini nasıl dağıtıldığını bu süreçlerin toplumsal yapılarla olan ilişkilerini inceler.
    Sağlık sosyolojisi terimi ilk kez 1984'te Charles Mclntyre tarafından kullanılmıştır.
    Sağlık sosyolojisinin gelişimi üç dönemde incelebilir: tıpta sosyoloji, tıp sosyolojisi ve sağlık ve hastalık sosyolojisi
    Tıpta Sosyoloji: (sociology in medicine) dönemi sağlıkla ilgili çalışmaların 1960'lara kadar olan kısmını kapsar.'sağlığın ve hastalığın biyomedikal modeli' baskındır. Sosyoloji tıp yanlısıdır ve ikincil konumdadır.
    Tıp sosyolojisi: (sociology of medicine/medical socilogy) dönemi bu alanda 60'lar ve 70'ler boyunca yapılan çalışmaları kapsar. Bu dönemde tıp eleştirilmeye başlanmıştır.
    Sağlık ve hastalık sosyolojisi: (socoiology of health and illness) dönemi 70'lerin sonlarından itibaren başlayan dönemdir. Bu dönemde sosyologlar genel olarak sağlığa ve hastalığa ilişkin biyomedikal modeli sorgulamaya başlayarak sosyal modeli geliştirmiş, biyolojik zemin ile kişilerin sağlığa ve hastalığa ilişkin toplumsal deneyimleri arasında tek yönlü bir ilişki olmadığını göstermişlerdir.
    Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)'nün tanımına göre sağlık fiziksel ve sosyal açılardan tam bir iyilik halidir.
    1950'lere kadar insanların ölümüne neden olan hastalıklar enfeksiyonlar salgınlar ve akut hastalıklardı. Tıbbi teknolojilerin sayesinde bulaşıcı hastalıkların kontrol altına alınmasıyla ölüm nedeni olan hastalıklar değişmiştir.
    Epidemiyolojik dönüşüm ya da epidemiyolojik eşik: insanların en önemli ölüm nedenlerinin enfeksiyonlar ve akut hastalıklardan kalp hastalığı, kanser gibi kronik hastalıklara dönüşmesi.
    Biyomedikal model: hastalıklara nende olan sosyal ekonomik politik psikolojik faktörleri görmezden gelen indirgemeci bir yaklaşımdır. Tıpta sosyoloji ve tıp sosyolojisi bu modeli sorgulamaksızın kabul etmiş ancak zamanla farklı yollar aranmıştır.
    Biyomedikal modele yönelik eleştiriler:
    *bedeni kişiden izole etmekle, sosyo-çevresel bağlam içinde yerleştirmekle ve hastalığın toplumsal ve ekonomik nedenini görmezden gelmekle
    *tek doğru bilgiyi kendisinin ürettiğini kabul etmekle
    *tıbbın tarihi kendi başarılarıyla doluymuş gibi gösterdiği
    *biyomedikal modeli benimseyen tıp tedavi ettiği hastaları 'bütün' insanlar yerine edilgen nesneler olarak tedavi etme eğilimi nedeniyle
    *tıp mesleğinin bilimsel bilginin sınırları temelinde değil sosyo-politik mücadelelerin sonucunda ortaya çıktığı iddiasıdır.
    Biyomedikal modelin eleştirisinden doğan sağlığın ve hastalığın sosyal modeli biyomedikal modelin antitezidir. Özellikleri ise:
    *tıpta içsel olan zihin-beden ikiliğine karşı çıkar.'en iyi ihtimalle yanlış, en kötü ihtimalle ise öldürücüdür. Zihin ve beden birbirinden ayrı düşünülmemelidir.
    *fiziksel beden bireyin bütününden bağımsız bir şekilde 'onarılabilecek' bir makine değildir.
    *sağlık ve hastalık sadece biyolojik değişimlerle ilişkili değildir. Daha geniş sosyal ekonomik ve politik bağlam içinde biçimlendirilirler.
    *tıbbi bilgi hiçbir şekilde objektif olamaz; bilimsel bilgi de dahil.

    SAĞLIĞIN TOPLUMMSAL BELİRLEYİCİLERİ
    Toplumsal eşitsizliklerin bir sonucu olarak sağlık toplumda eşitsiz bir şekilde dağılmaktadır.
    Sağlığı Etkileyen nedenlerden bazıları toplumsal faktörlerdir.
    Çalışmalar sonucunda bireylerin sağlıklarının:
    *yurttaşı oldukları ülkenin gelişmişlik düzeyi
    *yönetim şekli ve sağlık politikasından
    *yaşadıkları alanın kentsel mi kırsal mı olduğu
    *toplumsal sınıflarından
    *toplumsal cinsiyetlerinden
    *ırkları ve etnik gruplarından
    *gelir düzeylerinden
    *çalışma koşullarından
    *eğitim düzeylerinden
    *ve sosyal statülerinden etkilendiğini ortaya koymaktadır.

    SOSYOLOJİK YAKLAŞIMLAR AÇISINDAN SAĞLIK
    İşlevselci Yaklaşım: en önemli katkıyı hem tıp mesleği hakkında yaptığı analizle, Hem de 'hasta rolü' kavramıyla Talcott Parsons yaptığı söylenebilir.
    Parsons'a göre tıp mesleği piyasa ilişkilerinin rekabetçiliğini ve bencilliğini kıran özgeci bir meslektir.
    Hasta rolü: parsons, hastalığın fiziksel bir varlık değil, toplumsal bir olgu olduğunu savunur. Bireyler gündelik yaşamda uymaları beklenen normlara uymak istemedikleri ya da genel kültürel ölçülere ulaşamadıkları zaman 'hata' rolüne girerek bu rollerden ve beklentilerden kaçtıklarını belirtir. Ama çok sayıda insanın bu role bürünmesi toplumun işleyişi açısından sakıncalıdır. Bu nedenle tıp kimin bu role girip giremeyeceğini kontrol etmelidir.

    Marksist Yaklaşım:
    Bu yaklaşım sağlık bakımını ve tıbbi kapitalizmin bir parçası olarak ve kapitalizmle ilişkisi üzerinden açıklar.
    Engels İngiltere'de 'işçi sınıfının durumu' adlı eseri bu yaklaşım içinde sağlığa değinen ilk eserdir.
    Bu eserde Engels tifo, verem, raşitizm gibi hastalıkların doğrudan kapitalist üretim koşulları ile ilişkili olduğunu belirtmiştir.
    Bu yaklaşıma göre sağlık bakımı örgütleri üç ideolojik işlev görür:
    *yetersiz de olsa bakımı sağlanarak temelde toplumsal olan problemleri bireysel düzeye aktararak statükoyu meşrulaştırırlar.
    *sağlık bakımını hastane ve ilaç tüketiminden ibaret görerek kapitalist üretim tarzını yeniden üretirler.
    *hem sağlık işçilerinin örgütlenişiyle hem de yarattığı tüketim desenleriyle kapitalist sınıf yapısını yeniden üretirler.
    Bu yaklaşımın temel ilkesi sağlık hedefi ile kar hedefi arasında bir çelişki olduğudur.
    Metalaştırma: günlük yaşamın parçalarının piyasada mal olarak satılması süreci.
    Tıbbi endüstriyel kompleks: şirketleşmiş tıp
    Ivan Illich 'SAĞLIĞIN GASPI' adlı eserinde tıp kurumunun kendisinin sağlığa zarar verdiğini savunur.
    klinik iatrojenez: Illich'e göre doktorların yanlış tedavi teşhisleri aşırı ilaç yazmaları ve benzeri müdahalelerle kötüleştirmesi.
    Sosyal iatrojenez: Illich'e göre sağlık politikalarının ilaç firmaları gibi sağlıksızlık yaratan endüstriyel kuruluşları desteklemesi ya da ya da ağırlıklı olarak tıbba aktarılması sağlığı kötüleştirmektedir.
    Kültürel ve simgesel iatrojenez: Illich'e göre bireylerin kendi bedenleri acıları hatta ölümleri üzerindeki kontrollerin tıp tarafından elinden alındığı.

    Yorumcu Yaklaşım: tıbbın sosyolojinin inceleme konusu olmasına büyük katkı sağlamıştır. Üç başlıkta toplanır.
    Bedenin ve Hastanın Toplumsal İnşası:
    Toplumsal inşacı yaklaşım hastalıkların basit gerçekler olmadığını toplumsal muhakemenin ve toplumsal pratiklerin sonucu olduğunu iddia eder. Beden bedene ilişkin tanımlara bağlıdır.
    Tıbbi Bilgilerin Uygulamaların Toplumsal Bağlamı:
    Tıbbi bilginin ve tıbbi teknolojinin kullanılış biçiminin toplumsal ilişkilere bağlı olarak değiştiğini savunur.
    Tıbbi kozmoloji: tıbbi bilgilerin üretilmesindeki toplumsal ilişkilere gömülü toplumsal etkileşim biçimleridir. Beş tip kozmoloji vardır.
    *birinci kozmoloji yatak yanı tıbbı 1770'lerden 1800'lere kadar süren bu dönemde hasta doktorun konumundadır.
    *ikinci kozmoloji, 1800'lerde hastanelerin doğuşuyla başlayan ve 1840'lara dek devam eden hastane tıbbıdır.
    *üçüncü kozmoloji, laboratuar tıbbı dönemidir. 1840'lardan 1870'lere kadar sürer.
    *dördüncü kozmoloji, 20. Yüzyılda gelişen gözetim tıbbı dönemidir.
    *son kozmoloji ise internet tıbbı
    Medikasyon: tıbbın modern toplumda sahip olduğu toplumsal kontrol mekanizması işlevini yürütmesini sağlayan bir araçtır.bir toplumsal kontrol mekanizması olarak tıp, medikasyon sayesinde normal davranışı kendi politik görüşleri doğrultusunda tanımlar ve teknolojik alandaki hakimiyeti sayesinde bireyleri kendi tanımladığı bu normlara uymaya zorlar.
    Foucault'ya göre tıp, bürokratik yönetici devletin lehine insanları hasta, deli, suçlı, sapkın gibi çeşitli kategorilere sokan normalleştirici bir kurumdur.
    Feminist teori: çalışmaların en önemli işlevi cinsiyet ve toplumsal cinsiyet arasındaki farkı ortaya koyarak kadın bedenini ikincil olarak inşa eden toplumsal süreci tanımlamak.
    Radikal feminizim: diğer feminist yaklaşımlara oranla kadın sağlığına daha çok odaklanır.
    Epidemiyoloji: hastalıkların toplumda görülme sıklığını ve nasıl yayıldıklarını inceleyen tıp dalıdır.
    Neo-liberal dönemde epidemiyoloji, hastalığa neden olan yoksulluğu ve eşitsizliği üreten toplumsal güçleri gizler.
    Sağlık eşitsizlikleri: yoksulların, etnik ya da ırksal azınlıkların, kadınların ya da sürekli olarak sosyal dezavantaja veya ayrımcılığa maruz kalan diğer grupların daha avantajlı sosyal gruplara oranla sistematik olarak daha kötü sağlığa sahip olmaları ve daha fazla sağlık riskine maruz kalmalarıdır.
    Yapılan çalışmalar alt sınıflara mensup olanların üst sınıflara mensup olanlara oranla daha kısa ömürler yaşadıklarını ve daha çok hastalandıklarını göstermektedir.
    Toplumun en alt kesimindeki erkeklerin 25-65 yaş arasında ölme oranı en üst kesimindekilerin u yaş oranından %40 daha fazladır. Sınıfsal eşitsizliklerle sağlık arasındaki ilişkiyi ortaya koyan en önemli eserlerden biri Kara Rapordur.
    Sınıf ve sağlık arasındaki ilişkinin nasıl açıklandığına özetle:
    Yapaycılık açıklamaları: istatistiksel araçlara odaklanan ve bu eşitsizliklerin hastalık ve sınıfı kullanmak için ölçüm araçlarının ve bunların kullanılış biçimlerinin bir sonucu olduğunu, sadece görünürde olan eşitsizlikler olduğunu ileri sürer.
    Sağlık seçilimi açıklamaları: sağlık bağımsız değişkendir.
    Kültürel-davranışsal açıklamalar: sağlık bağımlı değişkendir.
    Psiko-sasyal açıklamalar: sağlığın toplumsal desenin sadece maddi yoksullukla açıklanamayacağını ileri sürer. Wilkinson a göre yaptığı çalışmaya göre uluslar daha zengin oldukça değil ama daha eşitlikçi oldukça nüfusları daha sağlıklı olmaktadır.
    Yaşam süreci açıklamaları: bireyin biyolojik statüsünü geçmişteki pozisyonunun bir damgası olarak görür ve sağlık seçilimi argümanın tam aksini yansıtır.

    Toplumsal Cinsiyet ve Sağlık:
    Toplumda sağlıktaki cinsiyet eşitsizliklerinin birçok boyutu vardır kısaca:
    *Erkeklerle kadınlar biyolojik olarak farklı oldukları için sağlık sistemlerinden beklentileri farklıdır.
    *küresel olarak erkeklerin ortalama yaşam süreleri 65 kadınlarınki ise 70 olarak kabul edilir.
    *kadınlar dünya genelinde sağlık sigortalarına erişim açısından dezavantajlıdırlar.
    *gelişmekte olan ülkelerde kadınların sağlıkları erkeklere oranla daha kötüdür.
    *birçok çalışma sağlık personelinin cinsiyetçi personelin cinsiyetçi algılara sahip olduklarını hasta tercihlerinde ve tedavi süreçlerinde bu algının etkisi altında kaldıkları kadınlara özensiz ve saygısız davranabilmektedirler.
    TRIPS anlaşması 1995 yılında imzalanmış ve Dünya Ticaret Örgütü'nün bütün üyeleri için bağlayıcıdır. Patentli ilaçların hammaddesi olabilecek bitkilerin üretim satış ithal ve kullanımını hak sahibine veren böylece gelişmiş ülkelerde üretilen ilaçların gelişmekte olan ülkelere daha düşük maliyetle üretilip satılmasını engelleyen fikri hakları koruma altına almasıdır.
    Etnik azınlıkların sağlıklarının çoğunluğa oranla kötü olmasının nedeni genler ya da biyolojik faktörler değil toplum kaynaklarını eşitsiz dağılımıdır.
    Türkiye'de sağlık hizmetlerinin ticaretleşmesi 1950-60 döneminde başlamıştır.

    alıntı
0 0 0