İnternetdə fırıldaqlardan necə qorunmaq olar?
Son güncelleme:
-
Salam, dəyərli forum əhli!
Son zamanlar ölkəmizdə internet fırıldaqçılarının (kiberfırıldaqçıların) sayının necə sürətlə artdığını yəqin ki, hər biriniz müşahidə edirsiniz. Hər gün ya bir tanışımızın kartından pul oğurlanır, ya da telefonumuza "kuryer xidmətindən" şübhəli mesajlar gəlir. İnternet dünyası böyüdükcə, təhlükələr də böyüyür. Amma narahat olmayın, bu yazıda sizə kiberfırıldaqçıların toruna düşməmək üçün ən effektiv və sınaqdan keçmiş üsulları bölüşəcəyəm. Çayınızı, qəhvənizi götürün, mövzu həyati dərəcədə vacibdir!
AZƏRBAYCANDA ƏN ÇOX YAYILMIŞ FIRILDAQÇILIQ NÖVLƏRİ
İlk növbədə düşmənimizi tanımalıyıq. Hazırda ölkəmizdə fırıldaqçılar əsasən bu üsullardan istifadə edirlər:
- SAXTA KARQO VƏ POÇT SAYTLARI (PHISHING): Sizə "Azərpoçt" və ya tanınmış karqo şirkətlərinin adından mesaj gəlir: "Bağlamanız gəlib, amma ünvan səhvdir. Keçidə daxil olub 1-2 manat ödəyin və ünvanı yeniləyin." Daxil olduğunuz sayt isə saxta olur və kart məlumatlarınızı daxil edən kimi balansınız sıfırlanır.
- SOSİAL ŞƏBƏKƏLƏRDƏ REKLAMLAR VƏ "HƏDİYYƏLƏR": Instagram və ya TikTok-da məşhur bankların adından saxta səhifələr açılır. "Sorğuda iştirak et, 100 AZN qazan" kimi şirnikləndirici elanlar paylaşıb sizi saxta tətbiq və ya sayt səhifələrinə yönləndirirlər.
- WHATSAPP VƏ TELEGRAM-DA "ASAN İŞ" VƏDLƏRİ: Xarici nömrələrdən yazaraq "Gündə cəmi 10-15 dəqiqə ayırmaqla 50-100 AZN qazanın. Sadəcə otelləri bəyənin və ya videolara baxın" deyirlər. Əvvəlcə sizə güvən qazanmaq üçün 5-10 manat ödəyirlər, sonra isə daha çox qazanmaq üçün sizdən "investisiya" tələb edib yoxa çıxırlar.
ÖZÜMÜZÜ NECƏ QORUYA BİLƏRİK? QIZIL QAYDALAR
İnternetdə təhlükəsizliyinizi təmin etmək əslində çox sadədir. Sadəcə aşağıdakı qaydalara vərdiş etməlisiniz:
1. KEÇİD EDİLƏN LİNKLƏRƏ DİQQƏTLƏ BAXIN
Hər hansı bir linkə daxil olduqda mütləq brauzerin ünvan sətrini yoxlayın. Məsələn, rəsmi sayt "azerpost.az" dırsa, fırıldaqçılar "azer-post-az.com" və ya "azerpoct-odeme.info" kimi saxta domenlər yaradırlar. Kiçik bir hərf fərqi bütün kart məlumatlarınızın oğurlanmasına səbəb ola bilər.
2. BİRDƏFƏLİK ŞİFRƏLƏRİ (OTP) HEÇ KƏSƏ DEYƏMƏYİN
Telefonunuza gələn SMS kodları (3D Secure kodları) sizin kartınızın rəqəmsal imzasıdır. Heç bir bank əməkdaşı, kuryer və ya dövlət nümayəndəsi sizdən bu kodu istəyə bilməz. Əgər kimsə sizə zəng edib "təhlükəsizlik məqsədilə SMS kodu deyin" deyirsə, bilin ki, o, fırıldaqçıdır.
3. ONLAYN ALIŞ-VERİŞ ÜÇÜN VİRTUAL KART AÇIN
Həyat qurtaran ən böyük üsullardan biri budur. Mobil bankçılıq tətbiqinizdən saniyələr içində "Virtual Kart" yaradın. Bu karta yalnız alış-veriş edəcəyiniz zaman, lazımi məbləğ qədər pul yükləyin. Beləliklə, kart məlumatlarınız saxta sayt tərəfindən ələ keçirilsə belə, fırıldaqçılar orada pul olmadığı üçün heç nə edə bilməyəcəklər.
4. İKİFAKTORLU TƏSDİQLƏMƏNİ (2FA) AKTİVLƏŞDİRİN
Sosial şəbəkə hesablarınızda (Instagram, Facebook, Telegram, WhatsApp) mütləq ikifaktorlu təsdiqləməni aktiv edin. Bu halda kimsə sizin şifrənizi öyrənsə və ya SMS-inizi ələ keçirsə belə, sizin təyin etdiyiniz xüsusi təhlükəsizlik kodu olmadan hesabınıza daxil ola bilməyəcək.
5. PULSUZ PENDİR YALNIZ TƏLƏDƏ OLUR
İnternetdə sizə heç kim durduğu yerdə böyük məbləğdə pul, bahalı telefon və ya asan qazanc təklif etməz. Şübhəli dərəcədə cazibədar görünən təkliflərdən hər zaman uzaq durun. "Qazandınız" mesajlarına şübhə ilə yanaşın.
ƏGƏR ARTIQ FIRILDAQÇILARIN QURBANI OLMUSUNUZSA, NƏ ETMƏLİ?
Əgər təsadüfən kart məlumatlarınızı daxil etmisinizsə və ya kartınızdan icazəsiz pul çıxılıbsa, dərhal bu addımları atın:
- Təcili olaraq bankınızın qaynar xəttinə zəng edib kartınızı bloklayın və ya tətbiq üzərindən özünüz dərhal bloka salın.
- Daxili İşlər Nazirliyinin "102" xidmətinə və ya Elektron Təhlükəsizlik Xidmətinə (cert.az) müraciət edin.
- Bütün yazışmaların, sizə zəng edən nömrələrin və sizə göndərilən linklərin ekran görüntülərini (screenshot) qeyd edin. Bu sübutlar gələcək araşdırma üçün çox vacibdir.
Unutmayın ki, internetdə ən güclü antivirus proqramı sizin öz diqqətiniz və ayıq-sayıqlığınızdır. Bu mövzu barədə sizin başınıza gələn maraqlı və ya şübhəli hadisələr olubmu? Yazın, şərhlərdə birlikdə müzakirə edək və bir-birimizi məlumatlandıraq. Hər kəsə təhlükəsiz internet günləri arzulayıram!