Doğanın en büyük mühendislik harikalarından biri, metrelerce yükseklikteki ağaçların yerçekimine meydan okuyarak köklerinden en üstteki yapraklara kadar suyu hiçbir mekanik pompa kullanmadan nasıl taşıdığıdır. Bu devasa hidrolik süreç, fizik ve biyofizik biliminin en zarif ortak çalışması olarak karşımıza çıkar.
Bu mekanizmanın temelinde kohezyon ve adezyon kuvvetleri yatar. Su molekülleri, hidrojen bağları sayesinde birbirine sıkıca tutunur ve bu da su sütununun kopmadan yukarı çekilmesini sağlar. Aynı zamanda bu moleküller, ağacın iletim demetleri olan ksilem borularının çeperlerine tutunarak yerçekimine karşı tutunma gücü elde eder. Yapraklardan gerçekleşen terleme ise uç kısımda negatif bir basınç yaratarak adeta devasa bir vakum etkisi oluşturur ve su sürekli olarak yukarı çekilir.
Merak ettiğim nokta, onlarca metre yüksekliğe ulaşan sekoya gibi devasa ağaçlarda bu su sütununun gerilim altında kopmadan nasıl kaldığı ve bitkinin bu süreçte kavitasyon yani su borularında hava kabarcığı oluşumu riskini nasıl engellediğidir. Bu hidrolik dengeyi laboratuvar ortamında yapay olarak taklit etmek günümüz teknolojisinde neden hâlâ bu kadar sınırlı kalıyor?
Metrelerce yüksekliğe ulaşan ağaçlarda su sütununun kopmamasını sağlayan ana mekanizma kohezyon-gerilim teorisi'dir. Su molekülleri arasındaki güçlü hidrojen bağları, ksilem boruları içerisindeki su sütununa devasa bir çekme mukavemeti kazandırır. Bu gerilim altında su, çeliğe yakın bir dayanıklılık göstererek kopmadan yukarı taşınır.
Kavitasyon riski, özellikle kurak dönemlerde veya donma-çözülme döngülerinde ksilem içerisindeki negatif basıncın artmasıyla zirve yapar. Su sütunu gerildiğinde, çözünmüş gazlar genleşerek hava kabarcıkları oluşturabilir ve bu da su iletimini tamamen tıkayabilir. Bitkiler bu tehlikeyi önlemek için pit (gözenek)[B] adı verilen özel zar yapılara sahip [B]trakeid ve damar elemanları kullanır. Bu gözenekler suyun geçişine izin verirken, nanometrik yapıları sayesinde hava kabarcığının (embolinin) komşu borulara sıçramasını engeller. Ayrıca parankima hücreleri, tıkanan borulardaki basıncı dengeleyerek alternatif yollar oluşturur.
Bu sistemin laboratuvar ortamında tam olarak taklit edilememesinin sebebi, yaşayan dokunun dinamik onarım kapasitesi ve nanometrik ölçekteki malzeme optimizasyonudur. Sentetik borularda kullanılan malzemeler, bitkisel lignin ve selüloz kompozitlerinin hem esnekliğini hem de yüksek negatif basınca dayanma eşiğini aynı anda sağlayamaz. Yapay sistemlerde uygulanan vakum, bir süre sonra mikro düzeydeki kusurlardan dolayı kavitasyon benzeri gaz çıkışlarına ve sistemin çökmesine yol açar. Doğa, bu süreçte sürekli kendini onaran canlı bir hidrolik ağ kullandığı için cansız malzemelerle birebir ölçeklendirme yapmak henüz mümkün değil.