Edebi Metinler
Son güncelleme:
-
Edebi Metnin Tanımı - Edebi Metnin Özellikleri - Lise 1 Edebiyat Dersi Konu AnlatımıBir sanatçı herhangi bir edebî türde eser verdiğinde ortaya çıkan metne "edebî metin" denir. Edebî metin denince, edebiyat eseri özelliği taşıyan tüm yazılar akla gelir. Bir yazar, hikâye yazdığında ortaya çıkan metin edebî metindir.
Bir metnin, edebî değer taşıması için bünyesinde bazı özellikleri bulundurması gerekir. Edebî metin malzemesi dile dayanan bir güzel sanat yapıtıdır. Kendine özgü bir dil anlayışı vardır. Herkesin kullandığı günlük dile yeni anlamlar ve değerler yükleyerek ona bir üst dil özelliği kazandırır. Bireysel değerler, mecazlı ifadeler, yan anlamlar, yeni çağrışım ve duygu değerleriyle süslenen dil bambaşka bir yapıya kavuşur. Edebî metinlerin amacı öğretmek değildir. Bu nedenle edebî metinlerde dile bireysel anlamlar yüklenir. Edebî eserin dili, her okunduğunda yeniden anlamlandırılacak çağrışımlara sahiptir. Edebî metinlerde dil, estetik ve şiirsel bir işlev kazanır. Duygu, düşünce ve hayallerin insanda heyecan ve hayranlık uyandıracak şekilde anlatılmasıdır edebî eser.
Edebî eser, sanat kaygısıyla yazılan kurmaca eserlerdir. "Kurmaca", gerçek olmayan demektir. "Roman kahramanları veya bir filmdeki oyuncular roman veya film bittikten sonra nereye giderler, ölenler, yaralananlar ne olur?" sorularının cevabı edebî metnin kurmaca özelliği ile ilgilidir. Kurmacanın da kendi içinde dereceleri vardır.
Edebî metinler sanat amacıyla üretilir. Sanat öğretmez, sezdirir, hissettirir, çağrıştırır. Kendine özgü bir düşündürme ve hatırlatma biçimi vardır. Sanatçı, gerçekleri kendi düş gücüyle harmanlayarak yeniden kurgular.
Edebiyat ürünü, sağlam düşünceli, güzel anlatımlı, özlü ve özgün olmalıdır. Zamanın süzgecinden geçebilmen, insanları etkilemeli, toplumca anlaşılmalı ve beğenilmelidir. Yazıldığı dönemin dil özelliklerini taşımalı, insanın duygu, düşünce ve hayallerini beslemelidir. Özenle kullanılmış, işlenmiş bir dil ve anlatımla oluşturulmalıdır ve her okunduğunda yeni anlamlar kazanmalıdır. Her sanatçı kendine özgü bir dil oluşturabilmelidir. Bu bağlamda her edebî metinde sözcüklere yeni anlamlar yüklenerek o metne özgü bir dil oluşturulabilir.
Edebî metinler daha önce ortaya konmuş metinlerden hareketle oluşturulur. Bir kısmının modeli geçmişte vardır, bir kısmı ise geçmişte denenmiş modellerin yeni şartlara uyarlanmasıyla ortaya çıkar.
Her edebî metin, yazıldığı dönemdeki insan başarı ve ilişkilerini ele alır. Bu ilişkileri yorumlar ve dönüştürür. Her dönemin kendine göre özellikleri vardır. Edebî metinler bu farklılığı tema (yapı) kurgu ve anlatım düzeyinde izler. Bu nedenle edebî metinler yazıldıkları dönemi yansıtır. Edebî metinlerde dış dünya ve insana özgü her türlü gerçeklikle duygu ve düşünce öğeleri birleşerek, ayrılmaz bir bütün oluşturur.
İnsanın Kendini İfade Etme Biçimleriİnsanoğlu var olduğundan beri kendini ifade etmek için üç biçim kullanmıştır. Bunlardan ilki, kişinin yaşadığı her türlü ruh hâlini coşku ve heyecanla dile getirmesidir. Bu ifade biçimi, şiirin temelidir. Bu anlatım biçiminde doğal insan ilişkilerinin ve "ben"in, coşku ve heyecanla dile getirilmesi söz konusudur.
İnsanın diğer ifade biçimi anlatmadır. İnsan, anlatan bir varlıktır. Yaşadıklarını, düşündüklerini, hissettiklerini, hayal ettiklerini anlatma ihtiyacı duyar. İşte bu anlatma isteği sanatçının malzemesidir. Heykeltıraş nasıl mermerden heykelini çıkarırsa, insanlar da bu anlatılanlardan edebî metinler çıkarırlar. Öyküler, romanlar, masallar bu biçimin örnekleridir.
Kişinin kendini dile getirmede kullandığı ifade biçimlerinden biri de göstermedir. Meydanda, sahnede canlandırmadır. Tiyatroda, dansta, balede olduğu gibi, anlatılmak istenenler sergilenerek gösterilir. Bütün edebî metinler bu üç anlatım biçiminden yararlanır. Her edebî metne bu üç anlatım biçiminden biri hâkimdir.
Edebî metnin kurgusunda o güne kadar ortaya konmuş ve tartışılmış tüm insan başarılarından ve tasarılarından yararlanılır. Bunun için de edebî metinler doğa ve kültür birikimlerinin konularını, prensiplerini ve verilerini kullanır. Bunları dönüştürür, yorumlar.
Anlatmaya ve Göstermeye Dayalı MetinlerEdebî eserlerde ses ve anlam kaynaşmasından oluşan birimler kullanılır. Metnin türüne göre bu birimlerin görünüşü değişir. Anlatmaya ve göstermeye dayalı metinlerde cümle, paragraf gibi birimler olay eksenlidir. Bu birimlerden her birinin kendi "tema"sı vardır. Her birimin kendi içinde bir teması vardır. Bu birimler, bütünde sözü edilen olay ekseninde oluşur. Olay örgüsü adı verilen bütünü meydana getiren öğelerden biridir. Bu birimler bir bütün hâlinde edebî metin denen sistemi oluşturur. Ortaya çıkan edebî metnin de bir "tema"sı vardır. Yani anlatmaya ve göstermeye dayalı edebî metinler, birbiriyle bağlantılı olay ve tema örgüsünden oluşur.
Bir olayın ortaya çıkması için insan veya insan yerine geçen kavram varlık veya eşyanın, bir bağla sağlanan birlikteliğine ihtiyacı vardır. Birlikte bulunan bu iki öğenin çatışması gerekir. Olay örgüsü de aynı düzlemde gerçekleşir. Anlatmaya ve göstermeye dayalı edebî metinlerde olay örgüsü yaşanmaz; düzenlenir, kurgulanır. Bu metinlerde amaç zaten gerçeği anlatmak, aktarmak değildir. Bu metinlerde yaşanmış gerçeklerle yaşanabilecek gerçekler harmanlanarak verilir. Gerçekler kurgulanarak aktarılır. Dolayısıyla içine, sanatçının yaratıcılığına bağlı hayali unsurlar da girer. Amaç okuyucuda estetik bir yaşantı uyandırmak, sanat yapmaktır.
Coşku ve Heyecana Bağlı MetinlerCoşku ve heyecana bağlı edebî metinlerde birimler ses ve anlam kaynaşmasından oluşur. Bu birimler mısra (dize), beyit, kıt'a (dörtlük), bent, şiir cümlesi ve benzeri adlar alır. Bu birimler bir tema etrafında birleşerek bir bütünü meydana getirir.
Şiirler bu metinlerin en çarpıcı örnekleridir.
alıntı
