okul öncesi çocuk edebiyatı - çocuk ve oyun - çocuklukÇocuğun kendini en rahat ifade ettiği ya da gerçekleştirdiği alanlardan biri de oyundur. Oynarken izlediğimiz çoğu çocuk, kendi düşünde kurguladığı öznel dünyayı, nesnel dünyanın araçlarıyla özdeşleştirir. Bir bakarsınız, bir yastık, at olmuştur ve çocuk bu yastık at ile gidilemeyecek en uzak diyarlara ulaşır. Bir bakarsınız, iki tahta parçası köprü ve yol olmuş, her türlü taşımaya hizmet eder hale gelmiştir.
Biz yetişkinler için basit birer oyuncak gibi görünen bu nesneler, çocuğun dünyasında -elbette kendi koşulları içinde- mutlak bir gerçektir. Yastık gerçek bir attır. Püskülleri atın yelesi, üzeri atın eğeridir. Çocuk bu atın üzerinde -düşünde yarattığı- öyle serüvenler yaşar ki, bunları ona gerçek dünyada yaşatsanız bile bu kadar zevk almaz. Bu bakımdan oyun oynamak çocuk için bir kendini gerçekleştirme alam, dünyayı simgesel araçlarla kopya etme sürecidir.
Çocuk oynarken, kendini oyuna ne kadar çok katabilirse, dünyayı anlama, olgunlaşma süreci de o denli hızlanır. Bu nedenle yaratıcı oyuncaklar, çocuğun düş gücünü geliştirici bir işleve sahiptir. Öte yandan hazır oyuncaklar denilebilecek, çeşitli hareketler yapan robotlar, kendi kendine yol alan arabalar, konuşan bebekler gibi çocuğun yalnızca izlemesini öngören oyuncaklar, çocuğu edilgin kıldığı gibi, onun düş gücünü kısırlaştırabilir de. Oyuncak konusu üzerinde bu denli durmamızın nedeni, çocuklar için üretilecek kitapların da tıpkı oyuncaklar gibi bir oyun alanı yaratmasından kaynaklanmaktadır. Çünkü kitaplar, bu oyun alamnı yazıyla ve resimlerle oluşturur.
Çocukluk Değişen Bir Olgudur
Ana çizgileriyle çocuğu betimledikten sonra, şurasını da belirtmekte yarar vardır. insanların yaşamdan beklentileri her dönemde, her çağda değişir. Çocukluk da bu anlamda bir değişim, bir dönüşüm içindedir. Elli yıl öncesinin çocuğu ile günümüz çocuğu kuşkusuz aynı beklentilere, aynı özelliklere sahip değildir. Dahası, Neil Postmann'ın da deyişiyle çocukluk giderek yok olma ile karşı karşıyadır. Postman, Çocukluğun Yokoluşu adlı kitabında, kavramsal olarak çocukluğun, burjuvazinin doğusuyla birlikte 18. yüzyılda ortaya çıktığını savunurken, bu kavramın günümüzde de medya etkisi nedeniyle yok olmaya yüz tuttuğunu söyler.
Başta son derece yadırgatıcı ve dahası hiç inandırıcı olamayan bu tezin, gerçekçi bir yaklaşım sergilediğini görmek için, konu hakkında biraz düşünmek gerekir. Yukarıda, çocuğun, kendi gelişim evreleri bakımından kendine özgü bir algı dünyası olduğunu söylemiştik. Bu nedenle çocuğun dünyasına ait konular da kısıtlıdır. Yani çocuğun dünyası ile yetişkinlerin dünyası âdeta kesin çizgilerle birbirinden ayrılır. Ne var ki günümüz modern toplum biçimi medyayı, özellikle televizyon ve değişik bilgisayar sistemlerini onun yaşamına öylesine soktu ki, bu medya araçları giderek insanların yaşamına egemen olmaya başladı.
Daha doğrusu, insanlar evde bulunduğu sürece çalışan bir televizyon, gündelik yaşamın bir parçası olmaya başladı. Bu da yetmezmiş gibi yüzlerce kanal, her türlü programı günün her saatinde erişilebilir kıldı. Bu yönüyle düşünüldüğünde her yaştan çocuk özellikle televizyon aracılığı ile önceden kendisi için sınırlı olan yetişkinler dünyasının doğrudan tüketicisi olmaya başladı. Haber programlarında yer alan şiddet, terör, trafik kazası, ekonomi, enflasyon gibi çocuk dünyasını doğrudan ilgilendirmeyen olaylar; birden bire onun bire bir tükettiği konular olmaya başladı. Bu bakımdan anne ve babasının endişelendiği konularda o da meraklanır, endişe duyar oldu. Bütün bunlar yetmiyormuş gibi, günün her saatinde değişik kanallarda yer alan âdeta pornografik filmlerin, çocukların cinsellik konusunda daha erken olgunlaşmalarına yol açtığı da bilinen başka bir olgu.
Postman'ın belirttiği gibi kavramsal olarak çocukluk yok olsa bile, çocukluğun bütünüyle ortadan kalkmayacağı bir gerçektir. Ancak eğitimciler olarak şu kadarını bilmemizde yarar var. Günümüzün medya ve tüketim çocuğu, bugünkü yetişkinlerin kendi çocukluk zamanlarındaki çocukluktan çok farklıdır. Bu farklılaşma kuşaklar boyu devam edecektir. Bu döngü aslında son derece doğaldır. Ne var ki, çocukluğun bu denli hızlı değişimi beraberinde çocukluğunu yaşayamamış çocuklar yaratacak, belki de yetişkinliğinde çocuksu tipler ortaya çıkaracaktır.
Yazarlar
Editör: Yard. Doç. Dr. Zeliha GÜNEŞ
Doç. Dr. Selahattin DİLİDÜZGÜN
Doç. Dr. Sedat SEVER
Yard. Doç. Dr. Ali ÖZTÜRK
Dr. Ömer ADIGÜZEL