Bel fıtığı Nədir - Bel Fıtığının Əlamətləri Nələrdir - Bel fıtığı Ən Çox Hansı yaşlarda Görülər - Bel fıtığı haqqında hər şey - Bel yırtığının Necə qoruna
Hər canlı bir gün bunu dadacaq ...
Kimsənin qaça bilmədiyi xəstəlik
"Az qala hər kəsin bir bel ağrısı əhvalatı vardır ... Mənimki də ona bənzər ... Əvvəl Atamdan gördüyüm bel fıtığının təsirləri yeni yeni aşılırken bir səhər üzümü yumaq üçün eğildiğim lavabodan geri kalkamadım ... Bir dəfə də getdiyim səyahətdə nərdivanlardan düşüb bir həftə ağrısını çəkdim ... "
Buna bənzər bir çox hekayə çoxu adamda mövcud. Kimi iştirak süpürürken boyun qalır, kiminin yaşı keçir yürüyememeye başlayır, kimi də ofisdə çalışarkən davamlı oturmaqdan bel ağrısı çəkir ... Bu bir qədər mi? Beyin və Sinir Cərrahısı Mütəxəssisi Op. Dr. Hikmət Uluğ'a soruşuram, "Hər canlı bir gün bel ağrısını dadar mı?" deyə, o da "Bütün insanların yüzdə 90-ı, həyatının bir dövründə özünü qısa davamlı də olsa iş həyatından saxlayacaq bir bel ağrısıyla mütləq qarşılaşır" deyə cavablayır. Omurgamızın bizimlə alıb verə bilmədiyi ya da bizim onunla nə kimi problemlər yaşadığımız mövzusunu Op. Dr. Uluğ ilə danışırıq ...
Bel ağrıları sıx qarşılaşılan bir problem varmı?
Bel ağrıları dünyada insanların həkimə başvurmasına səbəb olan ikinci ən sıx şikayətlənmədiyər. Bütün insanların 90%-i, həyatının bir dövründə özünü qısa davamlı də olsa iş həyatından saxlayacaq bir bel ağrısıyla mütləq qarşılaşır.
Bel fıtığı nədir?
Omurgamız silindr şəkildə 24 ədəd omurun üst-üstə birləşməsindən meydana gələr. Omurgamız bədənimizə şəklini verər və dik durmaq təmin edər. Onurğanın bel hissəsi "lumbar bölgə" olaraq adlandırılar. Onurğanın bel bölgəsində 5 dənə omur vardır. Həkimlər bu onurğalar L1, L2, L3, L4 və l5 olaraq numaralandırırlar. Beş omur içəri doğru bir yaylanma meydana gətirəcək şəkildə düzülər. Ən altdakı l5 omuru omurgamızı "Sakrum" adı verilən, hər iki omba sümüyünün ortasında iştirak edən üçbucaq formalı sümüklə birləşdirir. Bəzi insanlarda bel bölgəsində 5 yerinə 6 omur varolabilir. Bu vəziyyət bir problem meydana gətirməz.
Onurğalar bir-birindən "disk" lərlə ayrılarlar. Disklər bir dəstək toxuması olan bağ toxumasından edilmişdir. Dəstək toxumalarının bədənimizdəki vəzifəsi ana hüceyrələri bir yerdə tutmaqdır. Dəstək toxumalarının böyük hissəsi kollagen liflərdən edilmişdir. Bu liflərin sayəsində disklər gərginlik və basınçlara dözmə gücünə malikdir.
Disk başlıca iki hissədən ibarətdir. Süngərə bənzər bir quruluşu olan mərkəz hissəsinə "nüvə" mənasını verən "nukleus" adı verilər. Sünger bənzər, jelatin kıvamındaki nüvə hissəsini tutan toxuma isə, nüvənin ətrafını qucaqlayan xalqa formasındakı güclü bağlardan ibarət olan "anulus" hissəsidir. Bağlar bədənimizdə ümumiyyətlə sümükləri bir-birinə bağlayan güclü strukturdur .
Disklər nə işə yarayar?
Sağlam bir disk onurğada eynilə avtomobil amortisörü kimi şok əmici olaraq işləyir. Disklərimiz onurğa cazibənə qarşı qoruyar. Eyni zamanda atlama, çəkmə, itələmə kimi güclü hərəkətlərdə onurğa qoruyar. Fıtıklaşma diskin mərkəzindəki nüvə çölə doğru təzyiq etməyə başladığında meydana gələr. Nüvə xarici halqalara təzyiq edər, halqaların bir hissəsi çatlayar və disk çölə doğru kabararak fıtıklaşır.
Disk nüvəsinin çölə doğru qabarmasına bel yırtığı adı verilər.
Bel fıtığına gətirib çıxaran səbəblər nədir?
Atlama, tullanma, itələmə, çəkmə kimi gündəlik aktivitelerimiz əsnasında diskin nüvə hissəsi xaricdəki halqalara hər zaman təzyiq etməklə birlikdə halqalar təzyiqə qarşı müqavimətlidir. Ancaq anulus gedərək yaşlanar, daha gevrek olmağa başlar və halqalardan çatlamalar və cırılmalar ortaya çıxar. Bu çatlayan və yırtılan hissələri bədən nedbe toxumasıyla təmir edər. Bu müddət "degenerasiya" olaraq bilinər. Zamanla halqalar zəifləyər və nüvə halqaların zəif bölgəsindən diskin tamamilə xaricə doğru kabararak fıtıklaşmasına səbəb olar. Başlanğıcda fıtıklaşma halqaların xaricə qabarması formasındadır. Nəticədə halqalar cırılar və nüvə hissəsi tamamilə çölə fıtıklaşır.
Ailevi uyğunluq da OLA BİLƏR
Gündəlik aktivitelerimizin təsirləri və yaşlanmaqla birlikdə halqaların gevrekleşmesi xaricində həddindən artıq kilo, məşqdən uzaq həyat, qarın və bel əzələlərinin zəifliyi kimi faktorlar bel fıtığının əhəmiyyətli səbəbləri arasındadır. Ayrıca tam sübut edilməmiş olmaqla birlikdə ailəvi yatkınlıktan da sözedilebilir.
Əyilmə, bükülmə və çəkib itələmə kimi şiddətli və təkrarlayıcı hərəkətlər diskin şok əmici nüvə hissəsi üzərində normalın xaricində bir təzyiq artımına səbəb ola bilərlər. Basınçtaki artım kafi səviyyədə olsa halqaları zədələyərək fıtıklaşmaya səbəb ola bilər.
Halqalardan ya da nüvədə heç biri degenerasiya olmadan ani zədələrdən da disk fıtıklaşabilir. Ağır bir obyekti önə əyilərək qaldırmaq, çəkmək ya da nərdivanlardan omba üstü düşmək kimi ani hərəkət və zədələrdən bel yırtığı inkişaf edə bilər.
Bel fıtığının əlamətləri nələrdir?
Fıtıklaşma müxtəlif səbəblərə görə ağrıya səbəb olar. İlk ağrı tipi "mexaniki" ağrıdır. Disk fıtıklaştığında, gündəlik davranışım əsnasında diskin hərəkətləriylə birlikdə halqaların xaricindəki sinir şəbəkəsi tahriş olaraq mexaniki bel ağrısı edər. İkinci ağrı tipi isə "inflamasiya" ağrısıdır. Diskin qan damarlarıyla bəslənməsi olmadığı üçün normal şərtlərdə diskin nüvəsi qan damarlarıyla təmas halında deyil. Ancaq halqalar yırtılıp nüvə çölə çıxarsa qan damarlarıyla təmasa keçər. Beləcə nüvə içində bir reaksiya inkişaf edərək kimyəvi maddələr ortaya çıxar. Bədən da bu kimyəvi xarici maddələrə qarşı mikroblara verdiyi reaksiyaya bezer "inflamasiya" adı verilən bir reaksiya verər və nəticədə inflamasiya ağrısı da ortaya çıxmış olar. Üçüncü tip ağrı isə fıtıklaşan diskin sinir təzyiqi ilə ortaya çıxan ağrıdır. Bu ağrı ümumiyyətlə kalçadan qıç boyunca topuğa qədər yayılar. Bu ağrıya da sinir basis səbəbiylə ortaya çıxdığı üçün "nörojenik" ağrı adı verilər.
Bel yırtıqlarının böyük hissəsi degenerativ dəyişikliklərə bağlı olaraq ortaya çıxar. Degenerativ dəyişikliklər nəticədə fıtıklaşmaya getməklə birlikdə ifadə edilər yavaş yavaş artaraq ortaya çıxar. Başlanğıcda şikayətlənmələr gəlib keçici küt bel ağrısı hücumları formasındadır. 1-2 günlə 1-2 həftə davamlı bu ağrı hücumları aralıqlarla bir neçə il davam edər. Həkimlər bu cür hücumlarda vəziyyətin diskin halkalarındaki kiçik yırtıklara bağlı olduğunu bilirlər. Halqalardan çatlamalar böyüyüb cırılma meydana gəldiyində sinir başıyla birlikdə kuyruksokumu və qıça vuran ağrılar ortaya çıxar.
KESKİN Bacak Ağrılar
Fıtıklaşma əgər halqaları tamamilə yırtar və nüvə çölə çıxarsa birdən kalçada başlayan və qıça yayılan kəskin ağrı formasında əlamətlər ortaya çıxar. Bu vəziyyətdə xəstələr bel ağrısından çox iti qıç ağrısı hiss edərlər. Bu vəziyyət ehtimalla xalqa hissəsinin yırtılıp təzyiq təsirindən xilas olması və təzyiqin yalnız sinir yönəlməsiylə ortaya çıxar.
Daha əvvəl ifadə edildiyi kimi bir başqa ağrı da nüvənin halqaları cırıb çölə çıxdığında qan damarlarıyla təmas edərək ortaya çıxmasına səbəb olduğu kimyəvi maddələrin yaratdığı "inflamasiya" ağrısıdır. Şişkinlik diyarın başlayıb kuyruksokumu və kalçalara yayılan zonklayıcı ağrıların qaynağı ola bilər.
AYAQ barmaqlarına QƏDƏR GİDER
Fıtıklaşan disk onurğa iliyindən çıxan sinir basqı edərək sinir basis tapıntılarına səbəb ola bilər. Bu vəziyyətdə ağrı sinirin yayılam sahəsinə uyğun olaraq ayağa yayılar. Ağrı fıtıklaşma tərəfindəki kalçada, baldırda və hətta ayaq və barmaqlarda hiss edilə bilər.
Sinir basis eyni zamanda bacakta sinirin yayılam sahəsində iynələnilmə, qarışqalanma və uyuşmalara səbəb ola bilər. Duyğu pozuqluqlarının ortaya çıxdığı xəstələrdə reflekslərdə də yavaşlama görülər. Sinir basısının nəticəsi olaraq sinirin idarə etdiyi əzələlərdə gücsüzlük və duyğusunu təmin etdiyi sahələrdə duyğu pozğunluqları ortaya çıxar.
Sidik pozuqluqları da Çıkabilir
Nadir olaraq da ortaya sidik və gayta pozuqluqları çıxar. İrəli dərəcədə böyük yırtıqlar spinal kanal içini dolduraraq mesane və bağırsaqları idarə edən sinirlərə basqı edə bilərlər. Bu basqı səbəbiylə diyar başlayan ağrı hər iki ayağa yayılar və ayaq arasında hissizlik ya da qarışqalanma inkişaf edər. Basqı səbəbiylə sidik və nəcisləmə idarəsi pozular. Belə bir pozuqluq təcili bir vəziyyətə işarə edər. Təzyiq təcili olaraq aradan kaldırılmadığı təqdirdə pozuqluqlar qalıcı hala gələ bilər. Bu vəziyyətə "kauda ekuina" sindromu adı verilər. Bu vəziyyət inkişaf həkiminiz təcili əməliyyat təklif edəcək.
Nizamlı məşq ŞƏRT, kilo almamaq GEREK
Əlamət vermədən də ortaya çıxa bilərmi?
Bel fıtığının əlamət vermədən disk degenerasiyası olaraq görülən forması vardır. Nadir olaraq tam fıtıklaşma inkişaf tapıntı verməyən hallar da söz mövzusudur. Hər iki halda da hər hansı cəhd lazım deyil. Ancaq tədbir olaraq xəstənin nizamlı məşq etməsi və kilo almaması təklif edilər.
Hər bel ağrısı bel yırtığı göstəricisi ola bilərmi?
Bel ağrılarının bel yırtığı xaricində müxtəlif səbəbləri vardır. Bunları iki ana qrupda yığa bilərik. Birinci qrupda omurganmızı maraqlandıran problemlər vardır. Bunlar onurğalar arası oynaqların pozuqluğu, omur sürüşmələri, dar kanal xəstəliyi (lumbar stenotok kanal), onurğa əyriliyi (skolyoz), onurğa və onurğa iliyi şişləri və infeksiyaları kimi səbəblərdir.
İkinci qrupu isə onurğa xarici səbəblər meydana gətirər. Xüsusilə omba, düz və ayaq oynaqlarındakı pozuqluqlar onurğanın gündəlik aktivitelerimiz əsnasında normal duruşunu pozaraq bel ağrısına səbəb ola bilərlər. Bu səbəblə xəstələrin detallı hekayələrinin bilinməsi və ətraflı müayinə edilməsi diaqnoz və müalicə baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Risk qrupunda kimlər var?
Nizamlı məşq etməyənlər, həddindən artıq kilolu olanlar, iş həyatlarında ağır fiziki yük altında çalışanlar, ailəvi uyğunluğu olanlar ana risk qruplarını təşkil edir.
Hansı yaşlarda daha sıx görülər?
Ən çox görülmə yaşları 40-60 yaşlar arasıdır. 60 yaş sonrasında daha çox degenerativ dəyişikliklər görülməklə birlikdə, irəli yaşlarda uzaq fıtıklaşma (ekstraforaminal herniasyon) deyilən, kanal xarici fıtıklaşmalar daha sıxdır. Kanal xaricinə inkişaf edən bu fıtıklaşmalar ümumiyyətlə bir üst mesafenini sinirini təsir xəstələrdə dözülməz və gecələri yatmağa qoymayan, istirahətə cavab verməyən qıç ağrılarına səbəb ola bilər.
Bel fıtığının görülmə sıxlığı nədir?
Bel ağrıları bütün cəmiyyətlərin ən böyük problemlərindən biridir. Bütün insanların 90%-i, həyatının bir dövründə özünü qısa davamlı də olsa iş həyatından saxlayacaq bir bel ağrısıyla mütləq qarşılaşır. Bütün bel ağrılı xəstələrin% 3-4ündə cəhd tələb edən bel yırtığı görülər.
Bel fıtığı başqa sağlı problemlərinə gətirib çıxarar mı?
Bel fıtığı bir sonrakı problemin cavabında görüləcək problemlər xaricində başqa sağlamlıq probleminə gətirib çıxarmaz, ancaq əvvəldən mövcud olan başqa sağlamlıq problemləriylə bir yerdə ola bilər.
Iqtidarsızlığa, sidik qaçırmağa səbəb olduğu deyilir, doğru mu?
Bel fıtıklarında nadir olaraq da ortaya sidik və gayta pozuqluqları çıxar. İrəli dərəcədə böyük yırtıqlar spinal kanal içini dolduraraq mesane və bağırsaqları idarə edən sinirlərə basqı edə bilərlər. Bu təzyiq səbəbiylə diyar başlayan ağrı hər iki ayağa yayılar və ayaq arasında hissizlik ya da qarışqalanma inkişaf edər. Təzyiq səbəbiylə sidik və böyük dəstəmaz idarəsi pozular. Cinsi funksiyalar da bilər. Belə bir pozuqluq təcili bir vəziyyətə işarə edər. Təzyiq təcili olaraq aradan kaldırılmadığı təqdirdə pozuqluqlar qalıcı hala gələ bilər. Bu vəziyyətə "kauda ekuina" sindromu adı verilər. Bu vəziyyət inkişaf həkiminiz təcili əməliyyat təklif edəcək. Ancaq bu vəziyyətin bütün bel ağrılı xəstələrdə% 0.04 (on min xəstədə 4 xəstə) kimi aşağı bir nisbətdə görüldüyü nəzərə alınıb, bir qorxu vəsiləsi olaraq sunulmamalıdır.
Bel yırtığının qorunma təkliflərini nələrdir?
Əvvəlcə nizamlı məşq bütün fərdlərin həyatında iştirak etməlidir. Daimi məşqlə birlikdə həddindən artıq kilo qəbulundan qorunmaq çox əhəmiyyətlidir. Gündəlik həyatımız əsnasında xüsusilə ağır yük qaldırarkən çox diqqətli olunmalıdır. Diqqətsizcə bir yükün qaldırılması, itələnilib çəkilməsi idmançıların istiləşmədən ağır bir müsabiqədə çıxmasına bənzər və bel ağrılarına səbəb olar. Siqaret çəkmənin disk toxumaları bəslənməsini pozduğu da bilinməkdədir.
Begum Çelikqol