1. Ana Sayfa
  2. Azərbaycan
  3. Axisxa Mehseti Trklerinin ezabli surgun tarixi

Axisxa Mehseti Trklerinin ezabli surgun tarixi

Son güncelleme: 14.01.2010 11:40
Leyl-i Lal Leyl-i Lal foto
  • Axisxa (Mehseti) turklerinin ezabli surgun tarixi
    Axisxa Turkleri Osmanli Zamaninda texminen 250 il Anadolunun simalindaki Axiska torpaqlari olaraq bilinen erazide yasamislar.lakin sonradan 1829-cu ilde bu bolge Edirne muqavilesi ile Ruslara verilmisdir ve bu da Axisxa turklerinin felaketi ile neticelenmisdir.bundan sonra bu turk tayfalari Rusiya terefinden Merkezi Asiyanin muxtelif bolgelerine zorla surgun edilmisler.Anadolu turklerinin ayrilmaz bir parcasi olan Axisxa turklerinin esil veteni bugunku Gurcustan REspublikasinin serhedleri daxilinde qalan ve Turkiye ile qonsu olan Axiska,Axilkelek,Aspinza,Adigen ve Boqdanovka vilayetleridir.Gurculer Axisxalilarin yasadiqi bolgeni "Mesxetiya" ve ya "MEsxeti Cavaxeti" adlandirirlar.Bugun Merkezi Asiyada muxtelif turk dovletlerinde oz varliqlarini qoruyub saxlamaqa calisan Axisxa turklerinin olduqca qedim ve meseqqetli tarixi vardir.


    Axisxa turkleri Mesxetiya erazisinde yasamis qedim hun,qipcaq,selcuq ve oquz turk tayfalarinin toremeleridir. Axisxa turklerinin ismi hetta Dede Qorqud kitabinda da cekilir.burada onlarin adi "Ak-Sika","Akesga" adlandirilir ki,bu da "Aq Qala" menasini verir.Axisxa turklerinin yasadiqi erazi 642ci ilde Xelife Osmanin zamaninda Muselmanlarin hakimyyeti altina kecdi,1068-de Selcuqlar,1268-de Monqollar oz hakimiyyetlerini qurdular.Lakin tezlikle Axisxa turkleri Azerbaycanda meydana gelen qudretli Eldenizler dovletinin hakimiyyetini qebul etdiler,Eldenizlerden sonra yaranan Qaraqoyunlu ve Aqqoyunlu dovletlerinin movcudluqu dovrunde de Axisxa turkleri onlarin hakimiyyetini qebul etdiler ve sulh seraitinde yasadilar.
    1578ci ilde Osmanli dovleti oz qudretli caqinda Axisxa turklerinin yasadiqi erazini tutdular ve onlari eyelet merkezi halina cevirdiler.

    1828-ci ilde Axisxalilarin sayi 50 min nefere catmisdi.Bu dovrde Rusya-Osmanli muharibesi yeniden alov almisdi ve Rusya qelebe calaraq ilk olaraq Qarsi ele kecirdi ve burada boyuk bir soyqirim heyata kecirdi ardinca ise Axisxaya hucum ederek burani isqal etdi.oz torpaqlari uqrunda Axisxa turkleri dastanlara yazilacaq bir mubarize apardilar.Lakin 1829-cu ilde Edirne sulhu ile Axisxa eyaleti resmi olaraq Rusiyaya verildi.


    1-ci dunya muharibesinde Axisxalilar acinacaqli bir veziyyete dusdu.SSRI qurulduqdan ve Stalin hakimiyyete geldikden sonra Axisxalilari diger xalqlar arasinda assimilyasiyaya uqratma siyaseti yeridildi.Stalin rejimine her xalq kimi Axisxa turkleri de meruz qaldilar 1937ci ilde represiya dovrunde yuzlerle axiskali edam ve surgun edildi.

    2-ci dunya muharibesi baslayarken 50000 axisxa turku hec bir herbi telim kecmeden cebheye aparildi,muharibenin ilk illerinde onlarin 30.000i sehid oldu , 10.000i esir dusdu,aqibetleri bilinmedi ve onlardan yalniz geriye qalan 10.000 mehseti turku vetene qayitdi.lakin muharibenin bitmesine az qalmis ,1944-cu ilde axisxalilar zorla Qazaxistana surgun edildiler,onlarin yerinde ise acar,ermeni,rus ve gurcu aileleri meskunlasdirildi.butun bunlar ise Stalin terefinden tesdiqlenmisdi.86.000 turkun 40.000-Qazaxistana,30.000-I Ozbekistana,16.000i ise Qirqizistana koculurmesi qerara alindi.Belelikle,axisxa turkleri oz doqma yurdlarindan bir defelik surgun olundular.Onlarin 17.000 neferi orta Asiyaya deportasiya zamani acliqdan,soyuqdan ve xestelikden oldu. Stalinin imzaladiqi senedde surgun olunanlarin sayi 86min gosterilir ama heqiqetde bu reqem 3 defe artiqdir.1956-ci ile qeder axisxa(mehseti) turkleri kocuruldukleri erazilerde xususi komendant rejiminde yasadilar,lakin Stalinin olumunden sonra onlarin geri miqrasiyasina icaze verildi.1989-cu ile kimi Gurcustana 300e qeder axisxa ailesi qayida bildi.SSRI daqilandan sonra yeniden 200 axisxa ailesi zorla Gurcustana qaytarildi,OZbekistanin Ferqane vilayetinde yasayan axisxalilara qarsi dusunulmus sekilde iqtisaslar basladi,mehsetilere gorulmemis eziyyetler verildi ve 1700e qeder axisxa (mehseti) turku merkezi Rusiya erazisine gonderildi.Qalan 70.000 mehseti turku oz tehlukesizliklerini qorumaq ucun Ozbekistan erazisinden cixmaqa basladilar,onlarin 50.000ine Azerbaycan turk dovleti oz qapilarini acdi ve onlar burada meskunlasdilar.1993cu ilden sonra onlarin bezilerine Gurcustana Axiskaya qayitmalarina icaze verildi.
    Butun bu meseqqetli iller erzinde Mehseti turkleri butun varliqlarini itirmis,menevi ve maddi ziyana uqramis,gorulmemis ezablar cekmisler.70 il icinde 3 defe surgune meruz qalmis bu perisan turk xalqi hal hazirda 13 REspublikanin 264 vilayetinde ve seherlerinde meskunlasmislar.genis bir eraziye yayilmaqlarina,bir birlerinden ayrilmalarina ve gorulmemis ezablar cekmelerine baxmayaraq axisxa turkleri oz soylarindan ve turkluklerinden zerre qeder ayrilmamis,dillerini,adet enenelerini unutmamislar.bizim ustumuze dusen vezifemiz ise Axisxali turk qardaslarimiza elimizden gelen yardimi etmek,onlara destek olmaq ve onlarin feryadli seslerini dunyaya esitdirmekdir. Tanri turku qorusun ve ucaltsin!!!!

    Alinti
#14.01.2010 11:40 0 0 0