Bağımsız Tüccar Yardımcıları - Aöf Adalet Dersleri
Son güncelleme:
-
ticaret hukuku - acentelik nedir - acente türleri - aracı acentelik - acentenin haklarıBağımsız tüccar yardımcılarının türlerini ve yetkilerini sıralayabilmek.
Bağımsız tüccar yardımcıları, tâcirin emir ve kumanda zincirinde yer almamakla beraber, faaliyetinde ona yardımcı olan, ancak bu yardımlarını kendi bağımsız uğraşıları içinde yerine getiren kişilerdir. Bunlar da acente, komisyoncu, ticaret işleri tellâlı olarak üç alt gruba ayrılırlar.
Acentelik
Acentelik, uygulamada eskiden beri tanınan bir müessese olmakla beraber, pozitif Türk Hukukunda ancak 1957 tarihli Türk Ticaret Kanunu ile düzenlemeye kavuşmuştur (TTK. m. 116-134). Kanunumuza göre acentelik, aracı acentelik ve sözleşme yapma yetkisine sahip acentelik olmak üzere iki türdür.
Aracı Acentelik
Tanım
TTK. m. 116/1′den yararlanarak aracı acenteyi şöyle tanımlayabiliriz: bağımlı sıfatı bulunmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak, belli bir yer veya bölgede, daimi surette bir işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi meslek edinen kimseye aracı acente denir.
Aracı Acenteliğin Unsurları
Bu tanım göz önünde tutularak, aracı acenteliğin unsurları şöyle sayılabilir:
- Bir Sözleşmenin Varlığı: Aracı acentelik, acente ile işletme sahibi arasındaki bir sözleşmeden doğar. Aracı acentelik sözleşmesi yazılı veya sözlü düzenlenebilir (TTK. m. 118, 121).
- Etkinlik Alanı: acente, işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde belirli bir yer veya bölgede aracılık yapmalıdır.
- Etkinlikte Süreklilik: acente, acentelik etkinliğini sürekli olarak yapmalıdır. Tek bir işte tesadüfen aracılık yapmak aracı acenteliğin doğumuna neden olmaz
- Meslek Edinme: Aracı acente, acenteliği meslek edinmiş olmalıdır.
- Tâcire Bağımlı Olmama: Bu unsur, aracı acenteyi bağımlı tüccar yardımcılarından ayırt eden en önemli unsurdur. Aracı acente etkinliğinde bağımsızdır, kendi iradesini özgürce kullanır. Tâcirin talimatına uymakla yükümlüdür, ancak onun denetim ve gözetiminde değildir.
Aracı Acenteye Bağlanan Özel Hükümler
TTK. m. 122′ye göre, aracı acente yetkisini aşıp müvekkili adına sözleşme yaparsa, müvekkil durumu öğrenince icazet vermediğini hemen karşı tarafa bildirmediği takdirde, icazet vermiş sayılır. İcazet verilmezse acente kendisi sorumlu olur.
Sözleşme Yapma Yetkisine Sahip Acente
Tanım
Sözleşme yapma yetkisine sahip acente, TTK. m. 116 hükmünden yararlanılarak şu şekilde tanımlanabilir: Bağımlı bir sıfatı olmaksızın, yazılı bir sözleşmeye dayanarak, belirli bir yer veya bölgede, daimi olarak bir işletmeyi ilgilendiren sözleşmeleri o işletme adına yapmayı meslek edinen kimseye, sözleşme yapma yetkisine sahip acente denir.
Temsil Yetkisi
Sözleşme yapma yetkisine sahip acentenin yetki sınırı tâcir tarafından istenildiği gibi çizilebilir, bu sınırlamaların tescil ve ilanı gereklidir. acente yetki sınırlarını aşarak sözleşme yaparsa, aracı acenteye uygulanan hükümler uygulanır.
Her İki Acenteliğe Uygulanacak Hükümler
Acentenin Borç ve Yükümleri
- Rekabet Yasağı: Acente, aynı yer ve bölge içinde, birbirleriyle rekabette bulunan birden çok işletmenin aracı veya sözleşme yapma yetkisine sahip acenteliğini yüklenemez (TTK. m. 118).
- Müvekkilin İşlerini Görme ve Çıkarlarını Koruma: Acente, kendisine bırakılan bölge ve ticaret dalı içinde müvekkilin işlerini görmeye ve çıkarlarını korumaya mecburdur. acente, özellikle müvekkili hesabına saklamakta olduğu mal ve eşyada meydana gelen hasarlardan sorumlu olup, kusursuz olduğunu kanıtlayıncaya kadar bu sorum varlığını korur (TTK. m. 123/1).
- Haber Verme ve Uyarma Borcu: Acente, üçüncü kişilerin kabule yetkili olduğu beyanlarını, bölgesindeki piyasa durumunu, piyasadaki değişiklikleri, beklenen gelişmeleri, yaptığı işlemlere ilişkin müvekkilini ilgilendiren bütün hususları müvekkiline bildirmeye ve müvekkili uyarmaya zorunludur. Acente müvekkilinin açık talimatı bulunmayan hususlarda onun talimatını ister ve talimat ulaşıncaya kadar işi geciktirebilirse de, işin aceleliği yüzünden müvekkilden sormaya vakit olmazsa, basiretli bir tâcir gibi hareket eder.
- Gerekli Önlemleri Alma: Acente, müvekkilinin haklarının ve çıkarlarının gerektirdiği tüm önlemleri almak zorundadır (TTK. m. 125).
- Ödeme Yükümü: Acente, müvekkiline ait olup kendi zilyetliğine geçmiş paranın gönderilmesi veya teslimi gerektiği anda, bu işlemleri yapmakla yükümlüdür. Gecikirse o andan itibaren faiz ve gereğinde ayrıca giderim ödemekle yükümlü olur (TTK. m. 126).
- Üçüncü Kişilerin Beyanlarını Kabul ve Müvekkilini Temsil: Acente, TTK. m. 119 uyarınca müvekkilinin haklarını koruyan her türlü beyanı yapmaya ve müvekkiline karşı yapılacak her türlü beyanı kabule yetkilidir. Acente, aracılık ettiği veya müvekkili adına gerçekleştirdiği sözleşmelerden dolayı müvekkili adına dava açabileceği gibi, üçüncü kişiler de bu sıfatla kendisine dava açabilirler.
Acentenin Hakları
- Tekel Hakkı: Müvekkil, acentenin yazılı izni olmaksızın, faaliyette bulunduğu yer ve bölgede, başka bir acente daha tayin edemeyeceği gibi, doğrudan doğruya dahi satışta bulunamaz. Bulunursa, acentenin bu işten alması gereken ücreti ödemek zorundadır.
- Ücret İsteme Hakkı: Acente, gerçekleştirdiği faaliyetin karşılığında ücret isteme hakkını kazanır. Ücret, komisyon şeklinde ödenir. Ücret belirlenmemişse, görülen hizmetin önemine göre mahkemece belirlenir (TTK. m. 130). Ücretin ödenme zamanı taraflar arasında kararlaştırılabilir, kararlaştırılmamışsa her üç ayda bir defa ve her halde takvim yılı sonunda veya acentelik sözleşmesi sona erdiği zaman ödenmesi gereklidir (TTK. m. 131).
- Hapis Hakkı: acente, müvekkilinden olan alacakları için, TTK. m. 132′de öngörülen şartlarda hapis hakkına sahiptir.
- Olağanüstü Giderler: Acente, normal faaliyeti gereği olan giderleri müvekkilinden isteyemez. Ancak, işlerin görülmesi için olağanüstü nitelikteki giderlerin ödenmesini müvekkilinden isteyebilir. Avans vermiş ise avans gününden itibaren faize hak kazanır (TTK. m. 127).
Acenteliğin Sona Ermesi
Acentelik sözleşmesi belli bir süre için yapılmışsa, sürenin dolması ile sona erer. Belli olmayan süre için yapılmış acentelik sözleşmesi, taraflardan birinin üç ay öncesinden fesih bildiriminde bulunması ile sona erer. Haklı sebepler varsa, bunlara dayanılarak süre dolmadan veya üç ay beklemeden de sözleşme feshedilebilir.
alıntı