Kişiliğin Tanımlanması - Aöf Sosyoloji Dersleri
Son güncelleme:
-
kişilik kavramı - kişilik nedir - kişilik nasıl tanımlanır - psikolojik işlevsellikKişilik kavramı bir kurultudur. Çünkü kişilik doğrudan doğruya gözlenemez. Gözlenebilen ve ölçülebilen davranışlardan ve olaylardan, yaşantılardan vardanır. Gözlenenlerin ve “ölçülenlerin” ötesine gidilerek, bu davranışların temelindeki psikolojik yapıyı, süreçleri ve organizasyonu keşfetme, kişilik psikolojisinin kuramsal ve deneysel çalışmalarının amacıdır. Kişiliği tanımlama çabaları yüzlerce tanımın ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu tanımlar, çoğunlukla belirli bir kişilik kuramı çerçevesinde oluşturulmuş; kuram sayısı kadar farklı “kişilik” tanımı ortaya çıkmıştır.
Eldeki tanımlar “kişilik nedir?” sorusunu yeterli bir şekilde yanıtlayamasalar da psikologların çoğunun üzerinde anlaşabildiği hemen hemen tüm tanımlar için geçerli olan bazı anahtar kavramlar üzerinde durmakta yarar vardır. Bunlardan birisi, emsalsizlik ya da bireye özgülük (uniqueness) kavramıdır. Emsalsizlik, bireyi başkalarından ayıran ve kendine özgülüğü oluşturan tüm davranışsal özelliklerdir. Birey bu özellikleri, biyo-psikososyal gelişim süreci içinde yer alan koşullar ve geç girdiği yaşantıların bir sonucu olarak kazanır. O halde bireyin emsalsiz olma nedenlerinden başlıcası, geçirdiği farklı gelişim ve öğrenme yaşantılarıdır.
Daha önce de değinildiği gibi, insanların birbirlerine benzeyen yanları olduğu gibi ayrılan yanları da vardır. Bu benzerlikler veya farklılıklar -ayrılıklar- davranışların zaman içinde kazandığı özelliklerden kaynaklanmaktadır. Kişilik alanında çalışan psikologlar bu benzerlik ve farklılıklarla onların sürekliliği ile ilgilenir. Bunun nedeni, kişiliği oluşturan davranış ve tutumlarda zaman içinde gözlenen süreklilik; dolayısıyla tutarlıktır. Bu özelliğin altında yatan ana fikir; kişiliğin yavaş yavaş oluşan, aniden değişip gelişmeyen kişiye özel bir davranışsal özellikler bütünü olduğudur. Kişiliğin, yavaş da olsa değişebilmesi davranışlara, onların yapılma nedeni, ortam ve koşullarına bağlıdır. Çünkü oluşan kişilik bulunduğu aşamada davranışları etkiler ve onların da zaman içinde değişmesine neden olur.
O halde davranış ve tutumlardan oluşan, oluşmasını sürdüren kişilik, davranışları etkiler ve etkilenen davranışlar da kişiliği tekrar etkiler. Bu aktif bir etkileşim sürecidir; davranış, tutum ve kişiliğin birbirinden bağımsız olarak düşünülmemesi gerekir. Bu da başka bir anahtar kavramın ortaya çıkmasına neden olur. Genel anlam da kişilik ve davranışlar arasındaki etkileşim; kişiliğin gelişiminin sürekliliği, davranış ve tutumlarda gözlenmesi beklenen tutarlılık gibi unsurların örgün bütünlüğü, psikolojik işlevsellik kavramını dikkate getirir.
Psikolojik işlevsellik, bireyin yaşamında yer alan temel amaç ve yönelimler, bunlara bağlı davranışlar arasındaki ilişkidir. Bir başka deyişle, organizmanın, kalbin atışı, sindirim gibi biyolojik işlevleri değil; öğrenme, dikkat, bellek, algı, duygu, düşünce vb. gibi psişik anlam kazanan davranışlar önemlidir. Kişilik incelenirken genellikle yetişkin birey ele alınır. Kişiliğin, doğumdan itibaren tüm gelişim süresince çeşitli öğrenme ve yaşam deneyimleri sonucu yetişkinlik döneminde belirginleştiği; davranışların bir örüntü içinde süreklilik ve tutarlılık özelliklerini kazanarak bütünleştiği düşünülecek olursa, bu doğaldır.
Kişilik tanımlarını incelerken yukarıdaki bilgilerin ışığında başlıca iki noktaya dikkat edilmelidir.
Bunlar:
- Kişilik tanımı genellikle araştırmacının yöneleceği davranışları ve bunları incelemek için kullanacağı teknikleri seçmesinde yönlendirici olmalıdır.
- Kişiliğin yanlış veya doğru tanımı yoktur.
Şimdiki halde elimizdeki en çalışır ve geçerli gözüken kişilik tanımı şöyle formüle edilebilir: Kişilik, bireyin çeşitli durumlardaki özel davranışlarda ifadesini bulan yapısal ve dinamik özelliklerinin tümüdür. Bu özellikler onu başkalarından ayıran sürekli ve tutarlı olan davranışlarıdır (bireyin emsalsizliği). Bu tanım oldukça geniş kapsamlı olup aşağıdaki boyutları içermektedir:
- Kişilik, bir yapı ve dinamiği kapsar; yani kişilik, parçalar (davranış) ve bunlar arasındaki ilişkilerle biçimlenir. Bu anlamda kişiliğe bir sistem, bir bütün gözüyle bakmalıdır.
- Kişilik, davranışsal açıdan betimlenir. Araştırmacı davranışları gözleyebilmeli; çeşitli teknik ve yöntemlerle, ölçme araçlarıyla ölçebilmelidir.
- Tutarlılık boyutu önemlidir. Kişilik denince bireyin kendi içindeki ve bireyler arasındaki ilişkilerinde davranışsal tutarlılığı ima edilir.
- İnsanlar, başkalarıyla grup etkileşimi içinde yaşarlar. Öğrenme yoluyla kazanılan davranışların betimlenmesi açısından önemli olan bu boyut, kişilik tanımında kapsanmalıdır.
alıntı