Baş Gicəllənməsi

Son güncelleme:
  • Baş Gicəllənməsi Səbəbləri - Baş Gicəllənməsi Nədir - Baş Gicəllənməsi haqqında
    Baş gicəllənməsi bir xəstəlik olmayıb fərqli səbəblərlə meydana gələ bilən bir əlamətdir və xəstələr tərəfindən balanssızlıq, sərsəmlik, göz qaralması yüngül ya da şiddətli dönmə kimi fərqli şəkillərdə ifadə edilə bilər. Bir çox fərqli faktora bağlı olaraq yüngül dengesizlikten çox şiddətli dönmə hissinə qədər dəyişən şiddetleri şikayət əmələ gələ bilər. Baş gicəllənməsi tək şikayət olaraq izlənilə kimi eşitmə itkisi və ya qulaq zingildəməsi ilə birlikdə də izlənilə.
    Qulağın xarici, orta və daxili qulaq olmaq üzrə üç hissəsi vardır. Xarici və orta qulaq strukturları səs dalğalarını yığıb gücünü artıraraq iç qulaq sıvısına köçürmə vəzifəsini görürlər. Daxili qulaqdakı eşitmə və tarazlıq mərkəzləri qulaq sümüyü içində yerləşmiş olub iç qulaq mayeləri ilə (endolenf və perilenf) doludur. Eşitmə və tarazlıq sinirlərinin qəbul edici həssas sinir ucları və sinir hüceyrələri bu mayelərlə davamlı təmas halındadır. Daxili qulağa çatan səs dalğaları burada daxili qulaq mayeləri ilə çatdırılaraq sinir uclarını xəbərdar edər və elektrik xəbərdarlığı meydana gəlməsini təmin edər. Bu xəbərdarlığın eşitmə siniri ilə beyinə çatdırılması ilə eşitmə reallaşar.

    Tarazlığın təmin edilməsi

    Tarazlıq sistemi bir mərkəz və üç fərqli qəbul edici sistemdən meydana gəlmişdir. Beyin, gözlərdən, iç qulaqdakı tarazlıq mərkəzlərindən və əzələ, oynaq və tendonlarda davamlı olaraq ötürülən bədən mövqeyi ilə əlaqədar məlumatları toplayıb işləyən bir mərkəz vəzifəsi görər və tarazlığın təmin məsuldur. Bu üç sistem bir-birindən müstəqil olaraq çalışır və həmişə birlikdə bədən tarazlığının qorunmasında funksiya görərlər.
    Gözlər ətrafdan gələn görünüşləri beyinə çatdıraraq bədənin ətrafa görə mövqeyi haqqında məlumat təmin edərkən əzələ, tendon və oynaqlarda gələn siqnallar beyinə başın bədənə görə mövqeyi haqqında məlumat göndərir.
    Daxili qulaq tarazlıq sistemi isə dönmə şəklindəki hərəkətləri qəbul edən yarım dairə kanalları və xətti hərəkətləri qəbul edən vestibül adı verilən iki fərqli hissədən ibarətdir. İçi maye ilə dolu olan bu iki hissəyə birlikdə "labirint" adı verilər. Baş hərəkət etdiyində iç qulaqdakı maye da hərəkət edər və bu hərəkətin şəklinə və istiqamətinə görə xəbərdar edilən fərqli sinir ucları beyinə başın hərəkətini bildirən siqnallar göndərir.
    Hər iki tərəfdəki labirintlər iştirak edən tarazlıq orqanları davamlı olaraq bir-birlərinə tam simmetrik siqnallar çıxararlar. Başın dönməsi ilə ibarət olan siqnallar yarım dairə kanallarında, önə arxaya və ya yuxarı aşağı istiqamətdəki xətti hərəkətlər isə vestibülde xəbərdarlıq meydana gətirər. Vestibüldeki tarazlıq mərkəzlərində iştirak edən hüceyrələrin üzərində yapışıq olan kalsium karbonat kristallarının yer çəkilişinə bağlı olaraq mövqe dəyişdirməsi baş hərəkətinin istiqamət və şiddətinin algılanmasını təmin edər.
    Bir iç qulaqdakı tarazlıq mərkəzi xarab çalışdığında beynə gedən sinyallerdeki simmetriya pozular və bu vəziyyət tarazlığın pozulduğu hissini yaradarkən beyindən göz əzələlərinə gedən siqnallar gözlərin istəksiz hərəkətlərinə (Nistagmus) səbəb olar. Gözlərin bu hərəkətləri isə xəstədə ətrafının ya da özünün döndüyü şəklində hərəkət qəbulu yaradır.
    Hərəkətləri qəbul edən bütün mərkəzlərindən gələn məlumatlar, beyincikte ibarət düzəldici reflekslər və beyində yaranan istəkli cavabların birləşməsi ilə bədən əzələlərinə tarazlığı qorumağa istiqamətli hərəkətləri etdirəcək siqnallar göndərilir.
    Beyin, Beyincik və beyin sapında iştirak edən tarazlıq mərkəzləri daxili qulaqdan gələn asimmetrik siqnallara zamanla adaptasiya olaraq bunlardan təsirlənərək xüsusiyyətinə malikdir. Bu xüsusiyyət səbəbi ilə baş dönməsinə səbəb olan bəzi xəstəliklərdə ya da normal şərtlərdə balanssızlıq yarada biləcək bəzi idman fəaliyyətlərində uyğun gimnastika balanssızlığa aradan qaldırılması və ya qarşısının alınması mümkündür.

    Baş gicəllənməsi tipləri
    Tarazlığın təmin edilməsində rol oynayan mərkəzlərdən hər hansı birində problem olması baş gicəllənməsi, balanssızlıq, çaşmışlıq kimi əlamətlərin ortaya çıxmasına səbəb ola bilməkdədir.
    Daxili qulaq xəstəlikləri:
    Daxili qulaq qaynaqlı tarazlıq pozuqluqları iç qulaq mayesinin təzyiqində yaranan dəyişikliklərə ya da birbaşa tarazlıq mərkəzlərinin və ya tarazlıq sinirlərinin təsirlənməsinə bağlı olaraq meydana gəlir.
    Eşitmə və tarazlıq siniriniz həssas ucları daxili qulaqda eşitmə və tarazlıq mərkəzlərinin eyni mayeni (endolenf) ehtiva edən fərqli qisimlərində sonlanmaktadır. Bu mayenin dövranı, təzyiqi, ya da tərkibində baş verən dəyişikliklər sinir uclarında xəbərdarlıq meydana gətirərək kəskin, xroniki və ya təkrarlanan, özü ilə eşitmə şikayəti də olan ya da olmayan baş dönmələrinə səbəb olmaqdadır.
    Daxili qulağın qan dövranında pozulma edən ya da tarazlıq sinirini təsir edən digər problemlərdə də bənzər şikayətlər meydana gəlməkdədir.

    Beyin ilə əlaqədar xəstəliklər:
    Beynin tarazlıq orqanlarından özünə çatan siqnalları şərh etmə və uyğun cavabları yaratmaq bacarığıdır pozulması nəticəsində meydana gəlir. Birlikdə eşitmə itkisi və ya çınlama də izlənilə. Bu problemlər irəli yaşa, damar tıxanmalar ya da spazmlarına, allergik və ya metabolik xəstəliklərə, yaxşı və pis xasiyyətli şişlərə bağlı olaraq meydana gələ bilər.
    Həddindən artıq stress, çaxnaşma hücum, depressiya, gərginlik kimi vəziyyətlərdə də bənzər şikayətlər meydana gələ bilər. Bu cür problemlərdə balanssızlıq ilə birlikdə baş və qulaqlarda dolğunluq və təzyiq hissi də tapıla bilər.

    Boyun xəstəlikləri:
    Boyundakı əzələlərdən beyin sapındaki tarazlıq mərkəzlərinə göndərilən və tarazlığın təmin edilməsində əhəmiyyətli rol oynayan mövqe məlumatı siqnallarının pozulması nəticəsində qeyri-tarazlıq meydana gələ bilməkdədir. Travmalar, boyun omurlarındaki oynaq xəstəlikləri ya da boyundakı sinirlərə basqı nəticəsində boyun əzələlərində yaranan spazmlar boyundan beyinə göndərilən mövqe siqnallarına anormallıqlara və nəticədə balans pozuqluğuna səbəb ola bilməkdədir.

    Görmə Bozuklukları:
    Görmə qüsurları və ya göz əzələlərindəki xəstəliklərə bağlı yaranan istəksiz göz hərəkətləri səbəbi ilə gözlərdən tarazlıq mərkəzlərinə çatan xarab siqnallar digər tarazlıq qəbul edici strukturlardan gələn siqnallar ilə uyğunlaşma içində olmadıqda meydana gələn siqnal uyğunlaşmazlığı baş dönməsinə səbəb olmaqdadır. Bu sırada sinir sistemində yaranan digər əlverişsiz xəbərdarlıqlara bağlı olaraq tərləmə, ürək bulanma, qusma kimi şikayətlər də meydana gələ bilməkdədir.

    Daxili qulaq qaynaqlı baş dönmələrini tapıntılar
    Daxili qulaq funksiyalarını və ya daxili qulağın mərkəzi sinir sistemi ilə əlaqələrini təsir edən xəstəliklər baş gicəllənməsi, eşitmə itkisi, qulaq zingildəməsi kimi əlamətlər səbəb olarlar. Bu əlamətlər təsirlənən funksiyalara görə tək başına ya da birlikdə görülə bilərlər.
    Baş gicəllənməsi, çox şiddətli dönmə hissi, balanssızlıq ya da çaşmışlıq şəklində ola bilər. Şikayətlər davamlı ya da aralıq ola bilər və ümumiyyətlə baş hərəkətləri ilə şiddətlənir. Sıxlıqla bulanma və qusma da izlenir ancaq iç qulaq qaynaqlı baş dönmələrini şüur ​​itkisi meydana gəlməz.
    Daxili qulaq funksiya pozuqluğunun əsas səbəbləri, ən tez viral mənşəli olmaq üzrə infeksiyalar, qan dövranının pozulması, daxili qulaq mayelərində təzyiqin dəyişməsi, sinir iltihabları, zədələr, dərmanlar ya da tümoral kitlelerdir.
    Tanıda ən əhəmiyyətli ünsürlər detallı bir hekayə və müayinədə. Çox xəstədə eşitmə və tarazlıq testlərinin edilməsi lazımdır. Bu mərhələlər sonra diaqnoz qoyula xəstələrdə radioloji qiymətləndirmələr hormonal və metabolik xəstəliklərə və allergiyaya istiqamətli testlər, nevroloji qiymətləndirmə və testlər də gerekebilmektedir.
    Bu qiymətləndirmələr nəticəsində əvvəlcə altda yatan ciddi, ya da həyati təhlükə meydana gətirə biləcək bir patoloji olub olmadığı ortaya qoyula bilər. Bütün bu tədqiqlərin nəticələri diaqnozu taxıban uyğun tibbi və ya cərrahi müalicənin seçilməsində yardım edir.

    Qan dövranı ilə əlaqədar xəstəliklər

    Daxili qulaq tarazlıq orqanlarını təsir edən damar spazmı, damar tıxanması ya da cırılma və qanama şəklindəki dövran pozuqluqları baş gicəllənməsi, eşitmə itkisi və qulaq çınlamasına səbəb ola bilər.
    Damar spazmına bağlı baş gicəllənmələri ümumiyyətlə ani başlayır və təkrarlayıcı xarakterlidir. Əsəbi yorğunluq, romantik stresslər, bəzi dərmanlar, nikotin və kafenin damar spazmına səbəb ola bilməkdədir.
    Damar tıkanıklığı yaş və damar sərtliyi ilə birlikdə yavaş-yavaş meydana gəldiyində iç qulaq strukturları zamanla azalan qan dövranına adaptasiya ola bilər. Bəzən davamlı bir ziddiyət hissi oluşabilmekte, birdən ayağa qalxmaq ya da sürətli hərəkətlər şikayətləri artırabilmektedir.
    Birdən ibarət olan tam tıkanıklıklarda şiddətli baş gicəllənməsi ümumiyyətlə ürək bulanma və qusma ilə birlikdə izlenir. Şiddətli şikayətlər bir neçə gündə azalıb bir neçə həftədə möhkəm qulağın funksiyaları ələ alması ilə itməkdədir.
    Yüksək təzyiq və ya zədəyə bağlı yaranan damar yırtılmalarında ani tam tıxanma bənzəri tapıntılar izlenir.
    Müalicə: damarsal xəstəliklərə bağlı ibarət olan baş dönmələrini müalicədə erkən dövrdə dönmə hissini aradan qaldıran dərmanlarla birlikdə damar genişletici dərmanlar istifadə edilməkdədir. Yenə erkən dövrdə tarazlıq mərkəzlərini baskılayarak şikayətləri azaldan sakitləşdirici dərmanlar istifadə edilə bilər. Nikotin və kafenin kimi damar büzücü xüsusiyyəti olan maddələrin alınmaması təmin olunmalıdır. Daxili qulaq funksiyalarını baskılayan sakitləşdirici dərmanlar möhkəm qulağın funksiyaları ələ almasını geciktirmemek məqsədi ilə uzun dövr istifadə.

    Pozisyonel baş gicəllənməsi

    Xüsusilə gənc və orta yaşlarda izlenen baş dönmələrinin ən sıx səbəbi yaxşı xasiyyətli pozisyonel baş gicəllənməsi (Benign Positional Vertigo - BPPV) xəstəliyidir.
    Bu xəstəliklə əlaqədar məlumatlar "Pozisyonel baş gicəllənməsi" başlığı altında verilmişdir.

    İrəli yaşa bağlı tarazlıq itkisi

    Yaşla birlikdə ibarət yaranan tarazlıq problemlərində ən əhəmiyyətli faktor daxili qulaq tarazlıq mərkəzlərini və tarazlıq sinirlərini bəsləyən kılcal damarlardakı dövranı pozulmasıdır. Bu problem nadir olaraq şiddətli şikayətə səbəb olmaqdadır.
    Vestibülde qan dövranının azalması, tarazlıq orqanlarındakı hüceyrə funksiyalarının pozulmasına bağlı olaraq iç qulaq kristallarının tökülməsi nəticəsində pozisyonel baş dönməsinə səbəb ola bilməkdədir.
    Bu xəstə qrupunda tarazlıq məşqləri ümumiyyətlə faydalı olmaqdadır.
    Yaşla birlikdə damar reflekslerinin yavaşlaması xüsusilə yüksək təzyiq səbəbi ilə müalicə istifadə edən xəstələrdə yataqdan ani kalkışlarda tarazlıq itkisinə səbəb ola bilməkdədir.

    İnfeksiyalar

    Daxili qulağı təsir edən yoluxucu xəstəliklərdə erkən dövrdə yüngül tapıntılar olsa da həssas tarazlıq bölgələrini təsir şiddətli dönmə və bulanma qusma kimi əlamətlər ortaya çıxır.
    Müalicədə infeksiya qaynağı sürətlə aradan qaldırılmalıdır. Eşitmə itkisi və infeksiyanın baş içinə yayılması kimi risklər də olduğundan tibbi müalicəyə sürətlə cavab alına bilməyən vəziyyətlərdə cərrahı müalicə variantları da gündəmə gəlir.

    Vestibüler nörit

    Viral infeksiyaların tarazlıq sinirini ya da beyin sapındaki tarazlıq mərkəzlərini təsir etməsi nəticəsində həftələr sürebilen şiddətli baş gicəllənmələri meydana gələ bilməkdədir. Bu xəstələrdə kliniki əlamətlər keçdikdən sonra tarazlıq testlərinin düzəlməsi aylar sürebilmektedir.
    Ümumiyyətlə sekel qalmadan yaxşılaşan bu xəstəlik nadir olaraq təkrar ibarətdir.
    Müalicədə erkən dövrdə şiddətli şikayətlərin aradan qaldırılmasına istiqamətli tətbiq olunan tibbi müalicəni taxıban dəstəkləyici müalicə və adaptasiya məşqləri aparılır.
    Metabolik xəstəliklər və allergiya
    Bu qrupda baş gicəllənməsi ilə birlikdə eşitmə itkisi və qulaq zingildəməsi də izlənilə. Ən sıx səbəblər tiroid bəzi xəstəlikləri, şəkər maddələr mübadiləsi pozuqluqları, yemək və tənəffüs alerjileridir.
    Müalicədə faktor olan xəstəliyə qarşı müalicə proqramları edilir.

    Tranva

    Kafaya gələn zərbələr nəticəsində iç qulaq tarazlıq mərkəzinin ya da iç qulaq qan dövranının zəifləməsinə bağlı olaraq meydana gəlir. Birlikdə çınlama və ya eşitmə itkisi meydana gələ bilər.
    Müalicədə şikayətləri aradan qaldırmağa istiqamətli yatıştırıcılar və daxili qulaq qan dövranını artıran dərmanlar istifadə edilir. Ümumiyyətlə yavaş ta olsa zamanla düzələn bir funksiya pozuqluğudur.

    Avto immün iç qulaq xəstəliyi

    Bədən müdafiə sisteminin (immün sistemi) xəstəliyi nəticəsində daxili qulağın ziyan görməsidir. Baş gicəllənməsi eşitmə itkisi və çınlama ilə birlikdə ola bilər.
    Diaqnoz qan testləri ilə qoyular.
    Müalicədə steroidler və immün sistemi baskılayan dərmanlar istifadə edilməkdədir. Son illərdə aşağı enerjili lazer müalicəsi (Low level lazer therapy - LLLT) iç qulaqdakı ziyanın düzelmesine təsirli olaraq istifadə edilməyə başlanmışdır.

    Şişlər

    Tarazlıq pozuqluğuna səbəb olan ən tez tümoral patologiya tarazlıq sinirine mənşə alan yaxşı xasiyyətli bir şiş olan nörinomdur. Dengesizlikle birlikdə çınlama və eşitmə itkisi də ümumiyyətlə izlənilməkdədir.
    Müalicədə şişin yeri, ölçüsü, böyümə sürəti və xəstənin yaşı, ümumi sağlamlıq vəziyyəti, eşitmə vəziyyəti kimi faktorlara görə yalnız izlem, radyoterapi (gamaknife, cyberknife) ya da cərrahı variantları arasında qərar verilir.
    Böyüyən şiş zamanla yaxın komşulukta olan və həyati əhəmiyyəti olan beyin sapına basqı edə bildiyini ən yaxşı nəticələr erkən diaqnoz və cərrahı ilə paylaş.

    Menıere xəstəliyi

    Təkrarlayan baş gicəllənməsi hücumlarının ən sıx səbəblərindən biri olan Meniere Xəstəliyi iç qulaq mayesinin (endolenf) təzyiqinin artması nəticəsində ibarətdir.
    Daxili qulağı dolduran mayelər davamlı olaraq bir tərəfdən çıxarılarkən digər tərəfdən geri emilmekte və bir maye dövranı ibarətdir. Bu sistemdə meydana gələn problemlər istehsalın artması ya da geri emilimi azalmasına səbəb olduqda maye təzyiqinin artması tipik tapıntıların ortaya çıxması ilə nəticələnməkdədir.
    Xəstəliyin səbəbi tam olaraq bilinməməklə birlikdə genetik uyğunluq söz mövzusu ola bilməkdə, tipik hücumlar metabolik, dolaşımsal, allergik, avto immün, toksik və ya emosional təsir edər nəticəsində ortaya çıxa bilməkdədir. Ümumiyyətlə tək qulağı təsir edən Meniere Xəstəliyi, nizamsız aralıq təkrarlayan, dəqiqələr ilə saatlar arasında sürebilen baş gicəllənməsi hücumları ilə xarakterizədir. Hücumlar zamanı ümumiyyətlə alçaq tezlikləri (pes səsləri) tutan eşitmə itkisi, qulaq zingildəməsi və təsirlənən qulaqda dolğunluq və təzyiq hissi də ibarətdir.
    Baş gicəllənməsi hücumları birdən başlayabilmekte və sıxlıqla bulanma və qusma ilə seyr edən çox şiddətli dönmə hissi ibarətdir.
    Təkrarlayan hücumların şiddəti zaman içində ümumiyyətlə azalmaqda çox vaxt baş gicəllənməsi hücumları arasında xəstələrdə diqqətə çarpan bir şikayət və ya tapıntı saptanmamaktadır.
    Klassik xəstəliyin ilə yanaşı daha nadir görülən və baş gicəllənməsi olmadan eşitmə itkisi, çınlama və qulaqda dolğunluq şəklində seyr xəstəlik Koklear hidrops olaraq adlandırılırken eşitmə şikayəti olmadan yalnız baş gicəllənməsi hücumları ilə seyr edən xəstəlik vestibüler hidrops olaraq adlandırılır. Müalicə xəstəliyin hər tipi üçün eyni şəkildə tətbiq olunmaqdadır.

    Meniere xəstəliyinin müalicəsi:

    Müalicədə tibbi və cərrahi metodlar istifadə edilə. Təməl prinsip iç qulaq maye dövranını təmin etmək və təzyiqin artmasını önləməkdir. Bu nəticə sağlanamdığında iç qulaq tarazlıq mərkəzinin dərman ya da cərrahı yolu ilə yox edilməsi ya da tarazlıq siniriniz kəsilməsi kimi təxrib edici üsullar da tətbiq oluna bilməkdədir.
    Xəstələrin böyük qisimində tibbi müalicə ilə şikayətlərin aradan qaldırılması mümkündür.
    Müalicə məzmunu;

    Xəstəliyin olabiləcək səbəbi
    Şikayətlərin sıxlığı
    Şikayətlərin şiddəti
    Xəstənin xəstəlikdən təsirlənmə dərəcəsinə görə müəyyənləşdirilir.

    Təməl prinsiplər;

    Daxili qulaqda dövranı təşkil edilməsi
    Daxili qulaq maye təzyiqinin azaldılması
    Daxili qulaqdakı immünolojik və ya allergik reaksiyaların baskılanmasıdır

    Müalicədə istifadə edilən əsas dərmanlar;

    Damar genişleticiler
    Sidik sökdürücü
    Steroidler
    Sakitləşdirici dərmanlardır.

    Xüsusi hallarda immun sistemi baskılayan dərmanlar ya da tarazlıq mərkəzi funksiyalarını təxrib edən dərmanlar istifadə edilə.
    Tibbi (dərmanla edilən) müalicələrlə istənilən nəticələr əldə edilə bilmədiyində cərrahi müalicə variantları gündəmə gəlməkdədir. Eşitmə və tarazlıq funksiyalarını qoruyan və qorumayan olmaq üzrə iki tip cərrahi yanaşma qrupu mövcuddur. Xəstələrdə işə yarayar eşitmə olduğu müddətdə eşitməyi qoruyan cərrahiyələri seçim edilir.
    Son illərdə gedərək daha tez-tez istifadə edilməyə başlanan qulaq line steroid enjeksiyonları ilə həm yaxşı nəticələr əldə edilməkdə həm də STEROIDLERIN bütün bədəni təsir edən ciddi yan təsirlərindən qaçmaq mümkün olmaqdadır.
    Tətbiq olunan eşitməyi qoruyucu üsullara baxmayaraq şikayətlərin idarə altına alına bilməməsi vəziyyətində xəstə tərəfdəki iç qulaq tarazlıq mərkəzini tamamilə yox etməyə istiqamətli üsullar istifadə nəticə olaraq normal şəkildə işləyən tərəfdəki tarazlıq mərkəzi qısa müddətdə bütün funksiyaları normala yaxın şəkildə ələ ala bilməkdədir.

    Aşağı enerjili lazer tətbiqləri (LLLT)

    Meniere xəstəliyi də daxil olmaq üzrə daxili qulağın həssas eşitmə və tarazlıq orqanlarını təsir edərək sinir hüceyrələrinin ziyanına səbəb olan bütün patoloji LLLT müvəffəqiyyət ilə tətbiq edilir.
    Təməl prinsipi ziyan görmüş hüceyrə və toxumaların özlərini yeniləmə və yaxşılaşma potensialına artırmağa söykənən bu müalicə üsulu haqqında ətraflı məlumat "aşağı enerjili Laser Tətbiqləri" başlığı altında verilmişdir.
0 0 0