Osmanlıca Türkçe Lügat
Son güncelleme:
-
DARZEM Sütü az deve. * Çok ısırıcı olan yılan.
DARZEME Çok ısırmak.
DÂS f. Orak. * Tuzak. * Sedef otu.
DÂS-I ZERRİN Altın orak. * Mc: Yeni ay.
DA'S Titremek. * Zayıf olmak, zayıflamak.
DA'S Cimâ etmek. * Süngü ile vurmak. * Az olan nesne ve eser.
DA'SA Güneşten çok ısınan yumuşak, çukur yer.
DA'SA Yumuşak yer.
DASAR (Dâstâr) f. Tellal, simsar.
DASDASA Depretmek, tahrik.
DASE f. Orak.
DA'SERE Yıkmak.
DÂSİTÂN (Dâstân) f. Destan, sergüzeşt. Geçmiş hâdiseleri anlatan nesir veya nazım halinde yazı. * Şöhret.
DÂSİTÂNE-İ AŞK Aşk hikâyesi ve destanı.
DAŞ İsimlerin sonlarına eklenerek eşlik, refakat ve ortaklık bildirir. Meselâ: Arka-daş $ : Refik.
DA'ŞERE Yıkmak.
DAŞTE f. Köhne, harab olmuş, eskimiş, yıpranmış. * Mâlik olmuş.
DAŞTEN f. Tutmak, elde etmek, mâlik olmak, zimmetine geçirmek. * Zabtetmek, gasbetmek, almak. * Görüp gözetlemek. * Eskimek, yıpranmak, harab olmak, köhneleşmek.
DAV' Hoş kokular kokmak. Depretmek.DAV' : Şule, ziya, ışık.
DAV' Kaymağı alınmış sığır sütünden yapılmış ekşi yoğurt ve ayran.
DA'VÂ Takib edilen fikir, iddia. * Bir kimsenin hakkını aramak üzere mahkemeye müracaat etmesi. * Hakkı olanın iddia etmesi. Kendini haklı görüp veya zannedip üstün fikirlilik iddia etmek. * Mes'ele. * İnat. Ayak diremek. * Cenab-ı Hak'tan hayır ve rahmet dilemek. * Bir kimseyi bir şeye sevketmek. * Birisinin hâkimin huzurunda başka birisinden hak istemesi.
DA'VÂ-YI HALK Yaratmak iddiasında bulunmak, halk etmeyi, yaratmayı dâva etmek. (Kâinatta hiçbir kimse da'vâ-yı halk ve iddia-yı icad edemez. Halk eden ancak Cenab-ı Hak'tır.)(Arzı ve bütün nücum ve şümusu tesbih taneleri gibi kaldıracak ve çevirecek kuvvetli bir ele mâlik olmıyan kimse, kâinatta dâva-yı halk ve iddia-yı icad edemez. Zira her şey, her şeyle bağlıdır. H.)
DA'VÂ-YI NÜBÜVVET Peygamberlik dava etmek. Peygamber olduğunu ilân etmek.
DAVACI t. Dava açan.
DAVAHİ Memleket köşeleri.
DAVAHİ-S SEB' Yedi kat gök.
DA'VAT (Duâ. C.) Duâlar, niyazlar, çağırışlar. (Bak: Ed'iye)
DAVAT Devenin başında olan verem.
DAVA VEKİLİ Baro teşkilatının olmadığı yerlerde kanunî izin ile vekil sıfatı kazanan ve dava takibine salâhiyeti olan kişi.
DAVBAN Güçlü, büyük deve.
DAVC (C.: Edvâc) İki şeyin birbirine eğilip ulaşması.
DAVDA' Meş'ale. * İnsan sesleri.
DÂVER Cenab-ı Hakk'ın (C.C.) bir ismidir. * Âdil, insaflı ve doğru olan hükümdar, vezir veya hâkim.
DÂVERÂNE f. Doğruluk ve adaleti seven bir büyüğe yakışacak tarzda. * Hâkim ve vezirle alâkalı olan.
DÂVERÎ f. Hâkimlik, hükümdarlık. * Mahkeme ve dâvâ. * Kötü ile iyiyi birbirinden ayırt etme. * Kavga, mücadele.
DA'VET Çağırma. Ziyafet. Duâ. * Bir fikri kabul ettirmek için deliller söylemek.
DAVİTA Havuzun dibinde olan balçık. * Çöküklük. * Suyu çok olduğundan elde durmayan sıvı hamur.
DAVİYE Otsuz çöl.
DAVKAA şişman ve ahmak olan kimse.
DAVLUMBAZ Çarkları yandan olan vapurlarda çarkların döndükleri yerleri örtmek için vapurun iki tarafında bulunan iki büyük yarım daire.
DAVMERAN Fesleğen denilen iyi kokulu çiçek.
DAVR Ziyan etmek, zarara girmek.
DAVTA Fakir.* Gövdeli, cesim.
- DÂVUD (A.S.) Kur'an-ı Kerim'de ismi geçer ve Benî İsrail Peygamberlerindendir. Hz. Süleyman'ın (A.S.) babasıdır. Hem Peygamber, hem Sultandı. İbranice Zebur kitabı kendisine nâzil olmuştur. Sesi çok güzeldi. M.Ö. 1010 da vefat ettiği nakledilir. (Bak: Yuşa)(Telyin-i hadid, en büyük bir ni'met-i İlâhiyyedir ki; büyük bir peygamberinin fazlını, onunla gösteriyor. Evet, telyin-i hadid, yâni demiri hamur gibi yumuşatmak ve nühâsı eritmek ve mâdenleri bulmak, çıkarmak; bütün maddi sanâyi-i beşeriyyenin aslı ve anasıdır ve esası ve mâdenidir. İşte şu âyet işaret ediyor ki: "Büyük bir Resule, büyük bir Halife-i Zemine, büyük bir mucize suretinde, büyük bir ni'met olarak; telyin-i hadiddir ve demiri hamur gibi yumuşatmak ve tel gibi inceltmek ve bakırı eritmekle ekser sanâyi-i umumiyeye medar olmaktır." Mâdem bir Resule; hem halife, yâni hem mânevi hem maddi bir hâkime, lisanına hikmet ve eline san'at vermiş. Lisanındaki hikmete sarihan teşvik eder. Elbette elindeki san'ata dahi tergib işareti var. Cenâb-ı Hak, şu âyetin lisan-ı işaretiyle mânen diyor:"Ey beni-Âdem! Evâmir-i teklifiyeme itâat eden bir abdimin lisanına ve kalbine öyle bir hikmet verdim ki; herşey'i kemâl-i vuzuh ile fasledip hakikatını gösteriyor ve eline de öyle bir san'at verdim ki; elinde balmumu gibi demiri her şekle çevirir. Halifelik ve pâdişahlığına mühim kuvvet elde eder. Mâdem bu mümkündür, veriliyor. Hem ehemmiyetlidir. Hem hayat-ı içtimâiyenizde ona çok muhtaçsınız. Siz de evâmir-i tekviniyeme itâat etseniz o hikmet ve o san'at, size de verilebilir. Mürur-u zamanla yetişir ve yanaşabilirsiniz." İşte beşerin san'at cihetinde en ileri gitmesi ve maddi kuvvet cihetinde en mühim iktidar elde etmesi; telyin-i hadid iledir ve izâbe-i nühas iledir. Âyette nühas "kıtr" ile tâbir edilmiş. Şu âyetler, umum nev-i beşerin nazarını şu hakikate çeviriyor ve şu hakikatın ne kadar ehemmiyetli olduğunu takdir etmeyen eski zaman insanlarına ve şimdiki tenbellerine şiddetle ihtar ediyor... S.)
-
DAVUDÎ Hz. Davud'un (A.S.) sesini andıran kalın gür ses.
DAVVE Ses, sadâ.
DAVVÎ Yurt tutmak.
DAVY Arıklık. * Zayıflık.
DAVZ Zulmetmek, zulüm yapmak. * Çiğnemek.
DAYE Çocuk hizmetçisi. Çocuğa süt veren. Dadı. Mürebbi.
DAYET Yan, taraf, cenb.
DAYF (C.: Ezyâf-Zuyuf-Zayfân) Misafir. * Meyletmek, yönelmek.
DAYFEN (DAYFÂN) Misafiriyle gelen kişi.
DAYGAM Arslan, esed. * Isırmak.
DAYI Tunus ve Cezayir'in, Osmanlı idaresinde bulunduğu sıralarda buraları Osmanlılara tâbi olarak idare eden kimselere verilen ünvan. * Annenin erkek kardeşi.
DAYİB İtaat eden, vakarlı ve ciddi kişi.
DAYİBAN Gece ile gündüz.
DAYİC Kovayla kuyudan su çekip havuza boşaltan kimse.
DAYİN Borç veren. Alacaklı. Ödünç para veren. (Bak: Dâin).
DAYİNE (C.: Davâyin) Dişi koyun.
DAYİS (C.: Dâsse) Hırsız.
DAYM Zulüm. Sıkıntı. İhtiyaç.
DAYYIK Pek dar.
DA'Z Cimâ etmek.
DA'Z Noksanlaştırmak.
DA'Z Def'etmek, kovmak. * Nikâh etmek.
DEAİM (Dıâme. C.) Destekler, payandalar, direkler.
DEAVİ (Davâ. C.) Dâvalar, mes'eleler.
DEB' Yumuşak yer. * Kuvvetle basmak.
DEB' Vurmak, darb.
DE'B Bir işde devam ve iltizamla emek çekip çalışmak. * Adet, usul, tarz, kaide. * Şân. * Emir. * Kâr. * Tardeylemek.
DE'B-İ EDEB Edebî usul, kaide. Edeb kaidesi. Edebiyat âdeti, şekli, tarzı.
DEBABİC (Dibâc. C.) Dallı, çiçekli ipek kumaşlar.
DEBABİS (Debbus. C.) Topuzlar.
DEBABUD İki ırgaçla dokunan bir bez cinsi.
DEBAR Mahvolmak. Helâk olmak.
DEBAT (C. Debâ) Uçmayan çekirge.
DEBB Hareket etmek. * Ağır ağır yürümek.
DEBBABE Kale duvarlarını oymaya yarayan bir savaş aleti. Tank.
DEBBAĞ Derileri sepileyip meşin, sahtiyan, kösele vesaire yapan.
DEBBE (C.: Debbât) Matara dedikleri su kabı. * Yağ. Bal ve macun koyacak kaplar.
DEBBUS (C.: Debâbis) Topuz.
DEBDAB f. şan, şöhret. Azamet, haşmet, cesamet.
DEBDEBE Gürültü, patırtı. Gösteri için yapılan gürültü. Tantana. Haşmet.
DEBER Savaşırken askerin bozulması, bozguna uğraması.
DEBEŞ Evin esası.
DEBH Belini büküp eğildiğinde, başını öne doğru fazlaca eğmek.
DEBİB Yürümek. * Harekete geçmek.
DEBİR f. Müsteşar. * Kâtib, yazıcı.
DEBİSTAN f. Mekteb, okul.
DEBKEL Bir araya toplanmış mal. * Derisi kalın, çirkin kimse.
DEBL Küçük eşek. * Toplamak, cem'etmek. * Islah etmek.
DEBR (C.: Dübur) Oğul kız topluluğu. * Bal arısı.
DEBRE (C.: Deberât-Dibâr-Edbür) Savaşırken askerin bozulması. * Bir evlek yer. * Vaktinden sonra gelmek.
DEBRETMEK t. (Tepretmek) Kımıldatmak, harekete getirmek, oynatmak.
DEBS (DİBÂS) Dibekde buğday döğmek.
DEBSA' Çok fazla kırmızı olduğundan, siyah gibi görünen şey.
DEBŞ Çekirgenin ot yemesi.
DEBUB Semizlik ve şişmanlığından dolayı yürüyemeyen deve.
DEBUR Batı rüzgârı. * Fırak, ayrılık. * Halef etmek.
DEBUS f. Topuz.
DECAC (C.: Dücüc) Tavuk. * Horoz, tavuk ve piliç cinsi.
DECACE (Dücâce, dicâce) Tavuk.
DECC Tavuğu çağırmak.
DECCAL Hakkı bâtıl, bâtılı hak olarak gösteren. (Deccal'ın Cennet dediği Cehennem gibi, Cehennem dediği de Cennet gibi olacağı rivâyet edilir. Sahih hadislerin ihbarı ve din büyüklerinin izah ve kabulleri ile, âhirzamanda gelecek ve Risâlet-i Ahmediyeyi inkâr edip İslâmiyeti tahribe çalışacak ve dünyayı fesâda verecek çok şerli ve küfr-ü mutlak yolunda olan dehşetli bir şahıstır. Bir hadis rivâyetinde üç deccal, diğerinde yirmiyedi deccal geleceği Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâm tarafından bildirilmiştir. Âlem-i İslâmda muhtelif zamanlarda çıkmış olan dehşetli din düşmanlarının ve anarşiye hizmet edenlerin umumu da rivâvetleri tasdik etmektedir. Bu din yıkıcılığının âhirzamanda daha dehşetli olacağı bildirilmektedir. Şu son asırda görülen ve dünyayı tehdit eden ve Cenab-ı Hakk'ı inkâra kadar cür'et edip medeniyet-i beşeriyeyi tahribe çalışan dehşetli cereyanlar bu gaybi ihbârın doğruluğunu tasdik etmektedir.) (Bak: Mehdi, Mesih, Mesih-üd-Deccal, Süfyan)(Deccal'ın şahs-ı surîsi insan gibidir. Mağrur, fir'avunlaşmış, Allah'ı unutmuş olduğundan; surî, cebbârâne olan hâkimiyetine, uluhiyet namını vermiş bir şeytan-ı ahmaktır ve bir insan-ı dessastır. Fakat şahs-ı mânevisi olan dinsizlik cereyan-ı azîmi, pek cesimdir. Rivayetlerde Deccal'a ait tavsifat-ı müdhişe ona işaret eder. Bir vakit Japonya'nın başkumandanının resmi, bir ayağı Bahr-i Muhit'te, diğer ayağı on günlük mesafedeki Port Artür Kal'asında tasvir edilmiş. O küçük Japon Kumandanının bu surette tasviriyle, ordusunun şahs-ı mânevîsi gösterilmiş. M.)
DECDECE Tavuğa "bilibili" diye seslenmek.
DECECAN Ağırca, yab yab yürümek.
DECEN Çok yağmur.
DECL Örtmek. * Devenin katranlanması. * Karıştırmak, yalan söylemek. Hakkı bâtıl; bâtılı hak diye göstermek. Anarşi çıkarmak. * Bâtılı hak gösteren. * Mübâlâgalı fâili; Deccaldır.
DECN Bol yağmur, rahmet. * Havanın bulutlu olması. * Bir yerde mukim olma. Bir yerde oturma.
DECRAN Neşeli, sevinçli, bahtiyar kimse.
DECUCAT Ayakları kısacık dişi deve.
DECV Nikâh. * Çok karanlık, zulmet.
DECYE (C.: Dücâ) Karanlık, zulmet.
DE'DA Her ayın son günü. * Şaban'ın son günü. * Çok karanlık gece.
DEDEKTİF Fr. Hususi araştırma yapan, tâkib ve tarassudda bulunan polis.
DEEB Âdet, usul, kaide, an'ane.
DEF' Ortadan kaldırmak, Öteye itmek. * Mâni' olmak. Savmak. Savunmak. * Himaye etmek. * Fık: Bir dâvayı müdafaa için başka bir dâva açmak.
DEF-İ CU' Açlığı gidermek. Birşey yemek.
DEF-İ HÂCET Abdest bozmak.
DEF-İ ŞER Kötülüğü ve şerri def'etmek.(Bu günlerde, Kur'an-ı Hakîm'in nazarında, imandan sonra en ziyade esas tutulan takva ve amel-i sâlih esaslarını düşündüm. Takva, menhiyattan ve günahlardan içtinab etmek ve amel-i salih emir dairesinde hareket ve hayrat kazanmaktır. Her zaman def'-i şer, celb-i nef'a racih olmakla beraber; bu tahribat ve sefahet ve cazibedar hevesat zamanında bu takva olan, def'-i mefasid ve terk-i kebair üss-ül esas olup, büyük bir rüçhaniyet kesbetmiş. K.L.)
DEF-İ TABİÎ Bünyede ve içte olan şeyi, fıtrî ve normal şekilde dışarı atmak.DEF' : (Defâ'-Defâe) Sıcaklık.
DEF'A Bir kerre.
DEF'A-İ ULÂ Birinci olarak, ilk defa.
DEFA Boynuz ve kanat uzunluğu. * Bir şeyin eğilip ikiye bükülmesi.
DEFAAT Kerreler, def'alar. Müteaddid.
DEFADI' (Dıfda. C.) Kurbağalar.
DEFAİN (Define. C.) Defineler.
DEF'ATEN Hemen, birdenbire âni olarak. Beklenmedik anda. Bir def'ada.
DEF'ATEYN İki kere, iki defa.
DEFATİR (Defter. C.) Defterler. Not yazmağa mahsus kâğıttan beyaz kitablar.
DEFATİR-İ RESMİYYE Resmi defterler.
DEFENNİ Alaca renkli bir cins elbise.
DEFER Koltuk kokusu gibi olan pis koku. * Yemeğe kurt düşmesi.
DEFF Yan, cenb. * Kolay.
DEFFE Yan, yüz. * Kitab cildinin iki tarafından herbiri.
DEF'Î Hemen, bir anda.
DEFİ' Kızgın olan nesne.
DEFİF Ağır ağır gitmek. * Kuşun, ayakları yerde iken kanatlarını salıp hareket ettirmesi.
DEFİN (Defn. den) Medfun, defnedilmiş, toprağa konulmuş, gömülmüş, gömülü.
DEFİNE Para veya altın gibi eskiden saklanmış şeylerin bulunduğu yer. * Kıymetli eşya. Kıymeti ve değeri yüksek olan şeyler veya kimse.
DEFK Atmak. Dökmek.
DEFLASYON Fr. Paranın piyasada azalmasıyla satın alma gücünün artması.
DEFN Gömmek, gömülmek. Cenazenin mezara gömülmesi.
DEFN-İ EMVAT Ölülerin gömülmesi.
DEFN-İ MEYYİT Ölünün gömülmesi.
DEFR Kokmak.
DEFTER (C.: Defâtir) (Yunanca iki kanatlı manasına gelen bir kelimeden alınmıştır). Not yazmağa, ders için veya ticari hesablara mahsus kağıttan beyaz kitab. Pusula. * Liste.
DEFTER-İ A'MÂL İnsanların amellerinin iyilik veya, kötülüklerinin meleklerce kaydolunduğu manevî defter.( $ kelimesiyle ifade eder ki: Haşirde herkesin bütün a'mâli bir sahife içinde yazılı olarak neşrediliyor. Şu mes'ele kendi kendine çok acib olduğundan akıl ona yol bulamaz. Fakat, surenin işaret ettiği gibi haşr-i bahâride başka noktaların naziresi olduğu gibi, şu neşr-i suhuf naziresi pek zâhirdir. Çünki her meyvedar ağaç ve çiçekli bir otun da amelleri var. Fiilleri var, vazifeleri var. Esmâ-i İlâhiyeyi ne şekilde göstererek tesbihat etmiş ise ubudiyetleri var. İşte onun bütün bu amelleri tarih-i hayatlarıyla beraber umum çekirdeklerinde, tohumcuklarında yazılıp başka bir baharda, başka bir zeminde çıkar. Gösterdiği şekil ve suret lisanıyla gayet fasih bir surette analarının ve asıllarının a'mâlini zikrettiği gibi dal, budak, yaprak, çiçek ve meyveleriyle sahife-i a'mâlini neşreder. S.)
DEFTERDAR Defter tutan. Devletin gelir ve masraflarını tutan vazifeli memur. Eskiden Maliye Nâzırı bu nam ile anılırdı. Bir vilayetin maliye işlerine bakan memur.
DEFTERDARLIK Eskiden maliye bakanlığı. * Şimdi vilâyetlerin mali işlerine bakan daire.
DEFVA Boyu uzun ağaç. Uzun boyunlu keçi.* Boynu uzun olan kadın.
DEGA f. Hile, habislik, dolandırıcılık. * Hilekâr, dolandırıcı, habis. * Kalp para, bozuk akçe.
DEH f. İyi hoş. Lâtif, güzel. * Tabur. * Saf.
DEH f. On (10), aşer.
DEHA Yaymak, döşemek.
DEHA Çok akıllılık. Zekiliğin ve anlayışlılığın son derecesi. İleri görüşlülük, geniş ve çok güzel fikir sâhibi olmak.
DEHA-İ FENNÎ Fen ve dünyevi ilimlerde çok ileri görüşlülük ve harika zekâlı olmak.
DEHA-İ KUDSÎ Dinin derin hakikatlarını anlamakta yüksek mahareti olan dehâ. Dinî dehâ.
DEHADAR f. Uyanıklık, zeki ve çok akıllı oluş.
DEHAET Dahilik, dehâ sahibi olma. Zekilikte, anlayışlılıkta çok yüksek olma.
DEHAK Kırmak, kesmek. * Acı çektirmek, azap etmek.
DEHAKÎN (Dihkan. C.) Köy ağaları. * Köylüler, çiftçiler.
DEHAL Aldatmak, mekir ve hile etmek.
DEHALET Sığınmak, aman dilemek, medet, yardım isteyiş.
DEHALİZ (Dehliz. C.) Dehlizler, holler, koridorlar.
DEHAN (Dıhen- Dahen) f. Ağız, Fem.
DEHÂN-I TENG Ufak ağız. Dar ağız.
DEHANE f. Küp, testi, fırın ve bunlara benzer şeylerin ağzı.
DEHANGÜŞA f. Söyliyen, açılmış ağız, konuşan ağız.
DEHAR f. Mağara, dağ mağarası. Kovuk. Çatlak.
DEHARİR Zamânın şiddetleri.
DEHARİS Belâ. Şiddet.
DEHAZ f. Feryat, figan. Bağırıp çağırma. Yüksek sadâ ile medet isteme.
DEHBEL Yemekte lokmanın büyük olması. * Bir kuş adı.
DEHDAK Kesmek. Kat'.
DEHDAN (DEHDEHÂN) Develerin bir yere toplanması.
DEHDEHE Yuvarlamak, döndürmek.
DEHDEHÎ f. Hâlis altun.
DEHEN f. Ağız.
DEHEN-ŞUY Ağız temizleme, ağız yıkama.
DEHHAŞE Çok fazla derecede korkunç, dehşet verici.
DEHİŞT f. İttifak, ittihad, birlik. * Bir tarzda hareket, aynı şekilde hareket.
DEHKEL Zahmet, meşakkat. * şiddetli ve meşakkatli zaman.DEHKEM Â : Yaşlı adam. İhtiyar adam.
DEHL Zamandan bir saat. * Azca nesne.
DEHLES Kısa boylu kimse.
DEHLİZ (C.: Dehâliz) Hol, koridor. Ev ile kapı arası.
DEHLİZ-İ CİNAN Revak-ı uhreviye mânasında mecazî bir deyimdir. (Bak: Revâk-ı uhreviye).
DEHM (C.: Dühum) Ansızdan gelmek. * Çok fazla miktarda asker. * Çok adet, kesret.
DEHMA Belâ. Zahmet * Çömlek. * Çok adet, kesret, sayı çokluğu. * Kadim, eski. * Halis kırmızı koyun. * Koyu kızıl.
DEHMAK Kesmek, kat'.
DEHME Yumuşak yemek.
DEHMECE İhtiyar kişinin ayağında köstek var gibi yab yab yürümesi.
DEHMEKA Yumuşak ve güzel yemek. * Her nesnenin yumuşağı.
DEHMUS Cömert kişi. Kerim kimse.
DEHN Değnekle vurmak. * Yağmurun, yeri ıslatması. * Bir şeyi yağlamak. * Bir kimseye münâfıkane muâmele etmek.
DEHNA Ova, sahrâ. Çöl, geniş veya susuz ova. * Bir yer ismi.
DEHNEC Zümrüt gibi bir kıymetli taş.
DEHR Zaman, çok uzun zaman, ebedi. * Bin yıllık zaman. * Dünya.
DEHR-İ FÂNİ Fâni dünya, geçici dünya.
DEHR SURESİ Kur'ân-ı Kerim'in 76. suresi olup Sure-i İnsan, Ebrar, Emşac, Hel Etâ Suresi de denir.
DEHRE f. (Dahra) Testere gibi dişli ve eğri budama âleti. Bağ budamak için kullanılan testere gibi dişli olan bıçak.
DEHRÎ Dehr ve zamana dair ve müteallik. DEHRİYE : Devre ait. Zamana dair ve müteallik. * Âlemin ezelî ve ebedîliğini iddia edip âhirete inanmıyan münkir ve imansız bir fırka.
DEHRİYYUN (Dehrî. C.) Dehriye fırkasından olanlar.DEHS (Dehâs) : İçine ayak batan yumuşak yer.
DEH-SAL f. Gezegen, seyyare, yıldız.
DEH-SALE f. On yaşında. On yıllık.
DEHŞ f. Bulanıklık, karanlık. Zulümat. * Bir işe başlama.
DEHŞ(E) Tenbel olmak.
DEHŞET Korkup kaçılacak şey. Ürkmek, şaşmak. Korku ve telâş içinde olmak.
DEHŞET-EFŞAN f. Korkunç, korku ve dehşet saçan, ürkütücü.
DEHŞET-ENGİZ f. Çok dehşet verici. Çok korkutucu.
DEHUN f. Hatırlama, ezber okuma.
DEHÜM f. Onuncu.
DEHVER Cem'etmek, toplamak. * Lokmayı büyük yapmak.
DEHY (DEHÂ) Kişinin fikir ve ferâsetinin isabetli ve doğru olması.
DEHYA Te'kid için "Dahiye" lâfzına sıfat yapılır. "Dâhiye-i dehya" gibi.
DEH-YEK f. Öşr, onda bir.
DEJENERE Fr. Bozulma, soysuzlaşma.
DEK t. Edat olup zaman ve mekân için kullanılır. "Hatta, tâ, kadar" mânalarına gelir. Meselâ: Akşama dek çalıştım.
DEK f. Desise, hile, dolandırıcılık. * Sâil, dilenci. * Dilencilik. * Sağlam, metin, muhkem. * Çatma, tokuşma.
DEKA' (C.: Dükk-Dükük-Dekâvât) Hörgücü arkasına düşmüş dişi deve.* Kaygan yer.
DEKAİK (Bak: Dakaik)
DEKAKİN (Dükkân. C.) Dükkânlar.
DEKAMETRE yun. On metrelik uzunluk birimi.
DEKAN Lât. Üniversitelerde bir fakültenin başkanı.
DEKAR Lât. Bin metrekarelik ölçü birimi.
DEK-BAZ f. Hileci, hilekâr, oyuncu, aldatıcı.
DEKDAK (C.: Dekâdik) Kum yığını.
DEKDEKE Yerin deprenmesi. * Sancıma. * Def etme, kovma.
DEKELE Sıvı balçık. Kuvvetleriyle gururlanıp sultanın emrine uymayan kavim.
DEKİK Tam bir yıl.
DEKK (C.: Dekeke) Vurmak. * Dökmek. * Parça parça etmek. Delil.
DEKKE Ufalanmak. Pâre pâre olmak. * Vurmak, döğmek. * Seki, sofa.
DEKKEN Hurdahaş olmak, yerle bir olma, ufalanmak, parça, parça olmak.
DEKOR Fr. Süs. Bir sahneyi mütenasib bir nizamla süslemek.
DEKORATÖR Fr. Dekor ve dekorasyon yapan sanatkâr.
DEKOVİL Fr. Ray aralığı 60 cm. yahut daha az olan küçük demiryolu.
DE'L Aldatmak. * Ahdi bozmak, sözü tutmamak.
DELAB (Dülâb) (C.: Degâlib) Bâzısı su ile ve bâsızı da hayvan ile döndürülen su çekmeğe mahsus çark.
DELAİL (Delil. C.) Deliller. Bürhanlar. İsbât vasıtaları.(... Cay-ı hayrettir ki; Resul-ü Ekrem'in (A.S.M.) mübalağasız binler vecihte, binler çeşit insan, herbiri bir tek mu'cizesiyle veya bir delil-i nübüvvet ile veya bir kelâmı ile veya yüzünü görmesiyle ve hâkezâ... birer alâmeti ile iman getirdikleri hâlde, bütün bu binler ayrı ayrı insanları ve müdakkik ve mütefekkirleri imana getiren bütün o binler delâil-i Nübüvveti nakl-i sahih ile ve âsâr-ı kat'iyye ile şimdiki bedbaht bir kısım insanlara kâfi gelmiyor gibi dalâlete sapıyorlar. M.)
DELAİL-İ ÂFÂKİYE Afaka âit deliller. Kâinattaki deliller.
DELAİL-İ AKLİYE Aklı ile bulunan deliller. Akla âid deliller.
DELAİL-İ ENFÜSİYE Kişinin kendi nefsinde olan deliller. Yani vücudun gerek maddi ve gerek (vicdan ve hisler gibi) mânevi yapısında olan ve imana ait hükümleri isbat eden delillerdir.
DELAİL-İ KALBİYE Kalbe âid deliller. Kalb ile bilinen deliller.
DELAİL-İ NAKLİYE Nakil yolu ile gelen deliller. (Bak: Delil-i naklî)
DELAİL-İ NÜBÜVVET Peygamberliğin hak olduğuna dair olan deliller.(Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm iddiâ-yı Nübüvvet etmiş; Kur'an-ı Azîmüşşan gibi bir fermanı göstermiş ve ehl-i tahkikin yanında bine kadar mu'cizat-ı bâhireyi göstermiştir. O mu'cizât, hey'et-i mecmuasiyle, dâvâ-yı nübüvvetin vukuu kadar vücudları kat'idir. Kur'an-ı Hakîm'in çok yerlerinde en muannid kâfirlerden naklettiği sihir isnad etmeleri gösteriyor ki; o muannid kâfirler dahi mu'cizatın vücudlarını ve vukularını inkâr edemiyorlar. Yalnız, kendilerini aldatmak veya etba'larını kandırmak için, hâşâ sihir demişler.Evet, mu'cizat-ı Ahmediyenin (A.S.M.) yüz tevatür kuvvetinde bir kat'iyeti vardır. Mu'cize ise; Hâlik-ı Kâinat tarafından O'nun dâvasına bir tasdiktir; $ hükmüne geçer. Nasılki sen bir padişahın meclisinde ve daire-i nazarında desen ki: "Padişah beni filân işe me'mur etmiş." Senden o dâvaya bir delil istenilse; padişah "Evet" dese, nasıl seni tasdik eder. Öyle de: Âdetini ve vaziyetini senin iltimasınla değiştirirse; "Evet" sözünden daha kat'i, daha sağlam, senin dâvanı tasdik eder. Öyle de, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm dâva etmiş ki: "Ben, şu kâinat Hâlik'ının meb'usuyum. Delilim de şudur ki: Müstemir âdetini, benim duâ ve iltimasımla değiştirecek. İşte, parmaklarıma bakınız; beş musluklu bir çeşme gibi akıttırıyor. Kamere bakınız; bir parmağımın işaretiyle iki parça ediyor. Şu ağaca bakınız; beni tasdik için yanıma geliyor, şehadet ediyor. Şu bir parça taama bakınız; iki - üç adama ancak kâfi geldiği halde; işte ikiyüz - üçyüz adamı tok ediyor." Ve hâkezâ... yüzer mu'cizatı böyle göstermiştir.Şimdi, şu Zâtın delâil-i sıdkı ve berâhin-i nübüvveti yalnız mu'cizatına münhasır değildir. Belki, ehl-i dikkat için, hemen umum harekâtı ve ef'âli, ahvâl ve akvâli, ahlâk ve etvârı, siret ve sureti, sıdkını ve ciddiyetini isbat eder. Hattâ meşhur ulemâ-i Beni İsrâiliyeden Abdullah İbn-i Selâm gibi pek çok zatlar, yalnız o Zât-ı Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın simasını görmekle: "Şu simâda yalan yok! Şu yüzde hile olamaz!" diyerek imana gelmişler.Çendan muhakkikîn-i ulema, delail-i nübüvveti ve mu'cizatı bin kadar demişler; fakat binler, belki yüzbinler delâil-i nübüvvet vardır. Ve yüzbinler yol ile yüzbinler muhtelif fikirli adamlar, o zâtın nübüvvetini tasdik etmişler. Yalnız Kur'an-ı Hakîm'de kırk vech-i i'cazdan başka, nübüvvet-i Ahmediyenin (A.S.M.) bin bürhanını gösteriyor. M.)
DELAİL-İ ZÂHİRİYE Açık olarak zâhirde görünen deliller. Maddi deliller.
DELAK Sansar.
DELAL Cilve, naz, işve. İnsana güzel ve sevimli görünecek hâl, durum.
DELALAT (Delâlet. C.) Delâletler, alâmet olmalar,yol göstermeler, kılavuzluklar.
DELALET Delil olmak. Yol göstermek. Kılavuzluk. Doğru yolu bulmakta insanlara yardım etmek. * İşaret.
DELALET-İ SELÂSE Üç çeşit delâlet. Bunlar da: Delâlet-i mutabıkıye, delâlet-i tazammuniye, delâlet-i iltizamiyedir.1- Delalet-i mutabıkıye: Bir kelâmın vaz'olunduğu, yani kasdedilen mânanın tamanına delâletidir. Meselâ: İnsan lâfzı, insanın tam mahiyeti olan, hayvan-ı natık, (yani, konuşan hayat sahibi varlık) mânasına delâleti gibi.2- Delalet-i tazammuniye: Bir lâfzın vaz'olunduğu mânanın bir cüz'üne delâletidir.3- Delalet-i iltizamiye: Bir lâfzın vaz'olunduğu mânanın lâzımına yani o mâna ile beraber bulunması zaruri olan diğer bir mânaya delâletidir. Mezkur delâlet-i selâseye ait şöyle bir misal dahi verilir."Zekât, müslümanların fakirlerine verilir, hiç bir zengine verilmez." İbaresi; zekâtın, yalnız Müslüman fakirlere verileceğine delâlet-i mutabıkıye ile; zengin olan Ahmet, Mehmet gibi belli şahıslara verilemiyeceğine delâlet-i tazammuniye ile; zekât hususunda zenginler ile fakirler arasında fark bulunduğuna da delâlet-i iltizamiye ile delâlet eder.
DELALET-İ ZÂTİYE Kendi zatı ile, bizzat kendisini eserleri ile göstermek suretiyle olan delâlet, şahidlik.
DE'LAN Ağır yük getirmiş hayvanın yab yab yürümesi.
DELAS Yumuşak ve berrak şey.
DEL'AS (DEL'AK) Büyük, kuvvetli deve.
DELDEL (Deldâl) Deprenmek.
DELE (C.: Delâ) Kova.
DELEC Gecenin evvelinden gitmek.
DELEF Tekaddüm etmek, ileri geçmek. Önde bulunmak.
DELEHMES Arslan. * Bahâdır, kahraman. * Çeri. * Kuvvetli kişi. * Çok karanlık olan gece.
DELES Karanlık. * Yaz sonunda yapraklanır bir ot. * Bir şeyi gizlemek.
DELH Heder olmak, boşa ve faydasız olarak gitmek.
DELİ' Âsan yol, kolay olan yol.
DELİF Yavaş yürümek.
DELİK Hurma ve yağdan yapılan bir yemek. * Oğmaç aşı. * Rüzgârın yerden savurup tozuttuğu toprak.
DELİK f. Gül tohumu.
DELİL Kılavuz. Doğru yolu gösteren. Meçhûlü keşfetmekte ve malumun sıhhatını isbat etmekte vasıta ve âlet ittihaz olunan husus. * Beyyine. Bürhan.
DELİL-İ AKLÎ Akıl yolu ile bulunan delil. Nakil yolu ile olmadan, düşünülerek bulunan delil.
DELİL-İ ARŞÎ VE SÜLLEMÎ Eski mantıkta Vahdaniyyet-i İlâhiyyeyi ve teselsülün muhaliyyetini isbat bahislerinde geçen delillerdendir.
-
DELİL-İ İHTİRA' Cenab-ı Hakk'ın yeniden icad ederek yarattığı şeylerden meydana gelen, kendi zâtına mahsus delil. Buna misâl olarak birini zikredebiliriz
Cenâb-ı Hak hususi eserlerine menşe ve kendisine lâyık kemâlâtına me'haz olmak üzere her ferde ve her nev'e has ve müstakil bir vücud vermiştir. Ezel cihetine sonsuz olarak uzanıp giden, hiçbir nev' yoktur. Çünkü bütün enva'; imkândan vücub dâiresine çıkmamışlardır. Ve teselsülün de bâtıl olduğu meydandadır. Ve âlemde görünen şu tegayyür ve tebeddül ile bir kısım eşyanın hudusu, yani, yeni vücuda geldiği de göz ile görünüyor. Bir kısmının da hudusu zaruret-i akliye ile sabittir. Demek, hiçbir şeyin ezeliyyeti cihetine gidilemez.Ve keza, ilm-ül hayvanat ve ilm-ün nebatatta isbat edildiği gibi, envâın sayısı iki yüz bine bâliğdir. Bu nev'ler için birer âdem ve birer evvel baba lâzımdır. Bu evvel babaların ve âdemlerin dâire-i vücubda olmayıp ancak mümkinattan olduklarına nazaran behemehâl, vasıtasız, kudret-i İlâhiyyeden vücuda geldikleri zaruridir. Çünkü, bu nev'lerin teselsülü, yani, sonsuz uzanıp gitmeleri bâtıldır. Ve bazı nev'lerin başka nev'lerden husule gelmeleri tevehhümü de bâtıldır. Çünkü, iki nev'den doğan nev, alelekser ya akimdir veya nesli inkıtaa uğrar. Tenâsül ile bir silsilenin başı olamaz.Hülâsa: Beşeriyet ve sâir hayvanatın teşkil ettikleri silsilelerin mebdei en başta bir babada kesildiği gibi, en nihayeti de son bir oğulda kesilip bitecektir. İ.İ.)
DELİL-İ İMKÂNİ İmkâna âit olan delil. $âyeti ile işaret edilmiştir. Bu delilin hülâsası: "Kâinatın ihtiva ettiği zerrelerden her birisinin gerek zâtında, gerek sıfatında, gerek ahvâlinde ve gerek vücudunda gayr-i mütenahi imkânlar, ihtimâller, müşkülâtlar, yollar, kanunlar varken; birdenbire o zerre gayr-i mütenâhi yollardan muayyen bir yola süluk eder. Ve gayr-i mahdut hâllerden bir vaziyete girer. Ve gayr-i ma'dut sıfatlardan bir sıfatla vasıflanır. Ve doğru bir kanun üzerine mukadder bir maksada, harekete başlar ve vazife olarak uhdesine verilen herhangi bir hikmet ve bir maslahatı derhal intac eder ki, o hikmet ve o maslahatın husule gelmesi ancak o zerrenin o çeşit hareketiyle olabilir. Acaba o kadar yollar ve ihtimaller arasında o zerrenin mâcerası, lisan-ı hâliyle, Sani'in kasd ve hikmetine delâlet etmez mi?İşte her bir zerre, müstakillen kendi başıyla Sâni'in vücuduna delâlet ettiği gibi, küçük büyük herhangi bir teşekküle girerse veya herhangi bir mürekkebe cüz' olursa, girdiği ve cüz' olduğu o makamlarda kazandığı nisbete göre Sâni'ine olan delâletini muhafaza eder. İ.İ.)
DELİL-İ İNAYET Allah'ın inâyetinin tecellisinden gelen ve kâinatta görülen hikmet ve maslahatlara uygun en mükemmel nizam ve tam esaslı san'at; ve kâinattaki eşyaların menfaat ve faydalarını bildiren âyetler, bu inâyet delilini gösteriyorlar.(Sâniin vücud ve vahdetine işaret eden delillerden biri de İnayet delili'dir. Bu delil; kâinatı ve kâinatın eczasını ve envâını ihtilâlden, ihtilâftan, dağılmaktan kurtarıp bütün hususâtını intizam altına almakla kâinata hayat veren nizamdan ibarettir. Bütün maslahatların, hikmetlerin, faidelerin, menfaatlerin menşei, bu nizamdır. Menfaatlerden, maslahatlardan bahseden bütün Ayât-ı Kur'aniye, bu nizam üzerine yürüyor ve bu nizamın tecellisine mazhardır. Binaenaleyh, bütün mesalihin, fevaidin ve menafiin mercii olan ve kâinata hayat veren bir nizam; elbette ve elbette bir nâzımın vücuduna delâlet ettiği gibi, O nâzımın kasd ve hikmetine de delâlet etmekle, kör tesadüfün vehimlerini nefyeder.Ey insan! Eğer senin fikrin, nazarın şu yüksek nizamı bulmaktan âciz ise ve istikra-i tâm ile, yani umumi bir araştırma ile de o nizamı elde etmeye kadir değilsen, insanların telâhuk-u efkâr denilen fikirlerinin birleşmesinden doğan ve nev-i beşerin havassı (duyguları) hükmünde olan fünun ile kâinata bak ve sahifelerini oku ki, akılları hayrette bırakan o yüksek nizamı göresin.Evet, kâinatın herbir nev'ine dâir bir fen teşekkül etmiş veya etmektedir. Fen ise kavaid-i külliyeden ibarettir. Kaidenin külliyeti ise, nizamın yüksekliğine ve güzelliğine delâlet eder. Zira nizamı olmayanın külliyeti olamaz. Meselâ: Her âlimin başında beyaz bir imâme var. Külliyetle söylenilen şu hüküm, ulema nev'inde intizamın bulunmasına bakar. Öyle ise, umumi bir teftiş neticesinde fünun-u kevniyeden herbirisi, kaidelerinin külliyeti ile kâinatta yüksek bir nizamın bulunmasına bir delildir. Ve herbir fen nurlu bir bürhan olup, mevcudatın silsilelerinde salkımlar gibi asılıp sallanan maslahat semerelerini ve ahvalin değişmesinde gizli olan faideleri göstermekle Sâniin kasd ve hikmetini ilân ediyorlar. Adeta vehim şeytanlarını tardetmek için herbir fen, birer necm-i sâkıbdır. Yani, bâtıl vehimleri delip yakan birer yıldızdırlar.Ey arkadaş! O nizamı bulmak için umum kâinatı araştırmaktansa, şu misale dikkat et, matlubun hasıl olur.Göz ile görünmeyen bir mikrob, bir hayvancık, küçüklüğüyle beraber pek ince ve garib bir makine-i İlâhiyeyi hâvidir. O makine mümkinattan olduğundan, vücud ve ademi, mütesavidir. İlletsiz vücuda gelmesi muhaldir. O makinenin bir illetten vücuda geldiği zaruridir. O illet ise, esbab-ı tabiiyye değildir. Çünki, o makinedeki ince nizam, bir ilim ve şuurun eseridir. Esbab-ı tabiiyye ise; ilimsiz, şuursuz, câmid şeylerdir. Akılları hayrette bırakan o ince makinenin esbab-ı tabiiyeden neş'et ettiğini iddia eden adam, esbabın herbir zerresine Eflatun'un şuurunu, Calinos'un hikmetini i'ta etmekle beraber; o zerrat arasında bir muhaberenin de mevcut olmasını itikad etmelidir. Bu ise, öyle bir safsata ve öyle bir hurafedir ki, meşhur sofestaiyi bile utandırıyor. Maahaza, esbab-ı maddiyede esas ittihaz edilen kuvve-i câzibe ile kuvve-i dâfianın, inkısama kabiliyeti olmıyan bir cüz'de birlikte içtimaları iltizam edilmiştir. Halbuki bunlar birbirlerine zıt olduklarından, içtimaları câiz değildir. Fakat, câzibe ve dâfia kanunlarından maksat âdâtullah ile tâbir edilen kavanin-i İlâhiyye ise ve tabiatla tesmiye edilen şeriat-ı fıtriyye ise, câizdir. Lâkin kanunluktan tabiata, vücud-u zihnîden vücud-u haricîye, umur-u itibariyyeden umur-u hakikiyyeye, âlet olmaktan müessir olmaya çıkmamak şartiyle makbuldür. Aksi takdirde câiz değildir.Ey arkadaş! Misâl olarak gösterdiğim o küçük hurdebini hayvancığın yani mikrobun büyük fabrikasındaki nizam ve intizamı aklın ile gördüğün takdirde başını kaldır, kâinata bak! Emin ol ki, kâinatın vuzuh ve zuhuru nisbetinde o yüksek nizamı, kâinatın sahifelerinde pek zâhir ve okunaklı bir şekilde görüp okuyacaksın.Ey arkadaş! Kâinatın sahifelerinde "Delil-ül-İnaye" ile anılan nizama ait âyetleri okuyamadı isen sıfat-ı kelâmdan gelen Kur'an-ı Azîmüşşan'ın âyetlerine bak ki, insanları tefekküre davet eden bütün âyetleri şu delil-ül-inaye'yi tavsiye ediyorlar. Ve ni'metleri ve faideleri sayan âyetler dahi, delil-ül inaye denilen o yüksek nizamın semerelerinden bahsediyorlar. Ezcümle: Bahsinde bulunduğumuz şu âyet $cümleleriyle o nizamın faidelerini ve nimetlerini koparıp insanlara veriyorlar. İ.İ.)
-
DELİL-İ İNNÎ (Bak: Bürhan-ı innî)
DELİL-İ NAKLÎ Kur'an, Hadis-i Şerif veya diğer mukaddes kitaplardaki verilen haberler ile olan delil.
DELİL-İ SÜLLEMÎ (Bak: Delil-i arşî, Arş ve süllem)
DELK Oğuşturmak. El sürtmek. Oğmak.
DELK f. Eski ve yamalı elbise. Dervişlerin giydikleri eski aba. * Kılıcı kınından çıkarmak.
DELL (DİLÂL) Naz. * Hey'et. * Güzel ahlâk.
DELLAK (Delk. den) Hamamlarda müşterileri keseleyip yıkayan kimse, tellâk.
DELLAL İlân edici. Yüksek sesle bildiren. * Müşterileri çeken. Davet eden. * Hakka davet eden.
DELS Karanlık, zulmet. * Bir şeyi saklamak, gizlemek. * Sonbaharda yapraklanan bir ot çeşiti.
DELTA yun. Nehirlerin taşıdığı toprakların (alüvyonları) akarsuyun, denize veya göle döküldüğü yerde yığılmasıyla meydana gelen kısım.
DELUK Dişleri kırılmış ve kütelmiş olan yaşlı deve. * Kınından çıkması kolay olan kılıç.
DELV (Delve) Kova. Su koyulan ve kuyudan su çekilen bakraç. * Oniki burçtan birinin adı.
DELZ Vurmak, darb.
DEM' Göz yaşı. Sürurdan veya keder sebebiyle ağlama neticesi gelen göz yaşı.
DEM Kan.
DEM f. Nefes. Soluk. * Ağız. * Nazar. * An, vakit, saat. * Koku. * Kibir, gurur. * Âli, yüksek. * Körük.
DEM-İ CİVÂNÎ Gençlik çağı.
DEMA f. Her zaman. Vaktâki. * Soluk. Nefes. Hastalık sebebiyle tez tez solumak. * Ürpermek. * Dem. An.
DEM'A Bir damla göz yaşı.
DEMADEM f. Zaman zaman. An be an. Sık sık. Her vakit.
DEMAGOG yun. Demagoji yapan kimse.
DEMAGOJİ yun. Halkı kendi menfaati için okşama siyâseti. Halkın hoşuna gidecek sözlerle insanların sevgisini kazanarak kendi maksadını elde etmeğe çalışmak. Halk avcılığı. Cerbeze.
DEMAK Tipi (Kış gününde rüzgârın karı her tarafa savurmasıdır.)
DEMAL Ters. * Ekşimiş hurma.
DEMAME Çirkinlik.
DEMAN f. Heyecanlı. Hiddetli, hiddete kapılmış. * Vakit, zaman. An. * Bağırıp çağırma, feryat, figân. * Heybetli, güçlü, kuvvetli, azametli, cesim. * Kükremiş.
DEM'AN İçi iyice dolmuş olan. Ağız ağıza dolu kap.
DEMAN(İ) Ters, terslik.
DEMANKEŞ f. Zaman, müddet, vakit, an.
DEMAR f. Helâk, mahv, telef, ölüm, mevt.
DEMAR-ÂVER f. İntikam alan, müntakim. Helâk eden.
DEM'A-RİZ f. Ağlıyan, gözyaşı döken.
DEMBEDEM f. Bazan. Vakit vakit. Arasıra.
DEM-BESTE f. Sesi soluğu kesilmiş, susmuş.
DEMC Dühul etmek, girmek. * Mestur olmak, örtünmek.
DEMCELE (C.: Demâcil) Şişman kadın. * Huyu, hilkati güzel, iyi kadın.
DEMDEM Yüce, yüksek yer.
DEMDEME f. Hiddetli söz. Avâz. Hoşa gitmeyen sesler. * Sinek vızıltısı. * Öğütmek. Sürte sürte ezmek. * Azab vermek, eziyet etmek. * Hile. * Davul. * şöhret, nam, ün.
DEME f. Ateş körüğü.
DEMEKMEK Katı, şedid. * Çok kuvvetli kimse.
DEMENDAN f. Cehennem. * Ateş, nar.
DEMENDE f. Saldırıp kükreyen. * Üfleyen.
DEMES (C.: Dimâs) Yumuşak kumlu yer.
DEMEŞK (DİMEŞK) Şam şehri. * Yürüğen kuvvetli, seri deve.
DEMEVÎ Kana dâir, kana mensub ve müteallik. * Mc: Asabi, sinirli. Kanın çokluğu sebebi ile hâsıl olan mizaç.
DEMG Başı, dimağa erişinceye kadar yarmak. Dimağa vurmak. * Güneşin sıcaklığı dimağa tesir etmek.
DEM-GÜZAR f. Yaşayan, vakit geçiren.
DEMİM(E) Çirkin ve kısa boylu kimse.
DEMK Hız. Sür'at.
DEM-KEŞ f. Nefes çeken, soluk çeken. * Devamlı öten bir güvercin cinsi. * Kaval, ney gibi çalgıları devamlı üfürenler. * Bazı kuşların, kübbül gibi uzun uzun ötenleri. * Şarap içen.
DEM-KEŞİDE f. Kafadar, arkadaş.
DEML Yeri terslemek. * Yara, cerh.
DEMLES Kaba, galiz nesne.
DEMMA' Mütekebbir gönüllü, gururlu kimse.
DEMNE f. Fırın ve ocak bacası.
DEMODE Fr. Modası geçmiş, kimse kullanmaz hâle gelmiş olan.
DEMOKRASİ yun. (Demos: Halk; Kratia: İdare, iktidar) Halk iktidarına dayanan hükümet şekli. Devlet iktidarını elinde bulunduranların, halkın çoğunluğunun iradesiyle seçildiği hükümet şeklidir. Tatbikatı üç şekildir:1- Vasıtasız hükümet şekli: Halk, devlet iktidar ve hâkimiyetini vasıtasız olarak kullanır. Kanunları kendisi yapar, suçluları kendisi muhakeme eder, idareyi kendisi yürütür. Bu usül ancak küçük cemiyetlerde tatbik imkânına sahiptir. 2- Yarı vasıtasız hükümet şekli: Halk re'yi ile temsilciler meclisi seçilir. Meclisin çıkardığı kanunların tatbik edilebilmesi için halkın re'yine baş vurulması (referandum) şarttır.3- Temsil hükümet şekli: Cumhuriyet. Halk seçim yolu ile hakimiyet ve iktidarı, belli bir zaman için seçtiği temsilciler meclisine devreder. İktidarı halk adına meclisler kullanır.Demokrasinin temsil şekli olan cumhuriyetin de üç ayrı tatbik şekli vardır. 1- Meclis hükümeti sistemi: Hükümet, meclis iradesiyle teşekkül eder. Eğer hükümet meclisin itimadını kaybederse meclis tarafından düşürülür. 2- Parlementer hükümet sistemi: Hükümetle, meclis, belli ölçüler içinde birbirine karşı müstakildir. 3- Başkanlık hükümeti sistemi: Hükümet başkanını halk seçer. Başkan, hükümet üyelerini kendisi tâyin eder ve kendisi azleder.Demokrasi, hukuk devletine ve millet ekseriyetinin hakimiyetine dayalı olup kişi veya azınlık hâkimiyetini reddeder.Demokrasinin temellerine aykırı olmayan herhangi bir inanış ve fikir sahibi olanlar, kendi inanış ve fikrini halka kabul ettirmek için zor kullanmak veya idareyi ele geçirmek için zorlama ve isyana teşebbüs veya açıkça teşvik etmemek şartıyla her türlü inanış ve fikri; neşir, tebliğ ve telkin etmek serbestliğini kabul eden devlet şeklidir.
DEMOKRAT Demokrasi taraftarı.
DEMOKRATİK Fr. Demokrasiye uygun.
DEMRAG Çok kırmızı olan.
DEMS Örtmek. Defnetmek, gömmek.
DEM-SAZ f. Arkadaş, refik, hem-dem, dost. Sırdaş.
DEM-SAZÎ f. Dostluk, arkadaşlık. Sırdaşlık.
DEMŞİNAS f. Hikmetli davranan, akıllı.
DEMUK Sür'atli, seri, hızlı.
DEM VURMAK t. Bir şeyden gelişigüzel bahsetmek.
DEMY Kan, dem.
DEN' Horluk, zelillik.
DENA' Arkanın yumru olması, kamburluk.
DENAET Alçaklık, çok fena hareket. Zillet, kötü mizac. * Asılsızlık, aslı olmamak.
DENAET-KÂRÂNE f. Alçakçasına, alçakça.
DENANİR (Dinar. C.) Dinarlar.
DENASET Kirlilik, paslılık, temiz olmayışlılık.
DENASET-İ AHLÂK Ahlâk kirliliği, ahlâksızlık.
DENAVET Yakın olmak, yakınlık.
DENAYA (Bak: Deniyyât)
DENDANE f. Diş tanesi. * Çark vesaire dişi.
DENDENE f. Mırıltı, homurdanma. Ağır ağır, dudak kıpırtısıyla, yavaş yavaş söylenen söz.
DENEF İyileşmeyen hastalık.
DENEN Bir kişinin belinin bükülüp eğri olması. * Kolları çok kısa olmak. * Hayvanların ayakları kısa ve göğüsleri yere yakın olması.
DENES (C.: Ednâs) Kir, pas, pislik, murdarlık, necaset.
DENEY (Bak: Tecrübe)
DENEYCİLİK (Ampirizm) Fels: İnsan zihninde mevcut her bilginin ve her düşüncenin kaynağı tecrübe (deney) olduğunu iddia eden felsefi görüş. Bu görüş, tecrübenin ehemmiyetini belirtirken aklın ve dinin rolünü inkâr ediyor. Tecrübe maddi dünyayı anlamak için gerekli ama, yeterli değildir. Tecrübe görüneni ve müşahhası bize verir. Akıl ise, mücerredi, umumiyi, kaide ve prensipleri verir. Din ise tecrübe ve akıl ile beraber bunların alanını aşan hakikatleri verir. Hakikat, tecrübe ve akılla sınırlı değildir. İslâm akla ve tecrübeye yer verir fakat bunların sınırları içinde hapsolmaz. Müslüman geniş görüşlüdür, dar görüşlü teorilere bağlı düşünmez.
DENG f. Hayran, şaşkın, şaşmış olan, ahmak, ebleh, bön, sersem. * İki katı maddenin tokuşmasından hasıl olan ses. * Pergel noktası.
DENİ (C.: Deniyyât) Soysuz, alçak, ahlâksız. * Dünyaya âit, fâni ve geçici. * Yakın, karib.
DENİ' Hor, zelil.
DENİE Eksik, noksan, nakise.
DENİS Kirli, paslı.
DENİYYAT (Denâya) (Denî. C.) Ahlâksızlıklar, aşağılık şeyler.
DENİYYE Kaftan düğmesi, elbise düğmesi.
DENN (C.: Denân) Küp.
DEPRESYON Fr. Maddi veya manevi çöküntü. İç sıkıntısı.
DERA f. Çan, çıngırak.
DERAHİM (Dirhem. C.) Dirhemler. Okkanın dörtyüzde birleri. * Akçeler, paralar.
DERAHİS Şiddetler.
DER-AKAB f. Hemen, derhâl, çabuk, arkasından, akabinde.
DER-AMED f. Gelir.
DER-AN f. Derhâl, o anda, hemen.
DERARE Deyyus. Karısının kötü hâllerini görmemezlikten gelen kişi.
DERARİ f. (Dürrî. C.) Parlak yıldızlar. * Renkli şeyler.
DERAZ f. Uzun, tavil.
DERB (Dürb) Bir şeyi âdet edinmek. * Dadanmak, alışmak. * Haslet, cür'et. * Tecrübe etmek. * Denemek.
DER-BAN f. Kapıcı, kapıya bakan.
DER-BAR f. Ev kapısı.
DERBAR-I SAADET-KARAR İstanbul. (Osmanlılar devrinde İstanbul hilâfet merkezi olduğu için saadet kapısı diye tavsif edilirdi.)
DER-BEDER f. Serseri, kapı kapı dolaşan. * Dağınık, perişan.
DER-BEND f. Dağda ve tepede zahmetlerle geçilen yer, dar geçit, boğaz. Hudut. Kale. * Anahtarsız kapı.
DER-BENDÇİ Kale veya hudut muhafızı.
DER-BEST(E) f. Kapalı kapı. * Kapanmış susmuş.
DERC İçine almak. Katmak. * Kitaba koymak. * Nakışlı kâğıt üzerine yazılan yazı. * Hattatın yazılmış kâğıt tomarı.
DERCAN f. Can içinde.
DERCAN ETMEK Can içine almak, hayatını ona vermek.
DERÇİN RESMİ Kesilen hayvanlardan alınan bir cins vergi.
DERD f. Tasa, keder, kaygı. * Hastalık, illet.
DERD-İ DİL Gönül tasası, gönül gamı.
DERD-İ MAİŞET Geçinmek derdi ve zorluğu. Maişet derdi.
DERD-İ SER Sıkıntı, baş derdi, başağrısı.
DERDA f. Yazık! Vah vah!
DERDAB Sadâ, ses.
DERDAK (C.: Derâdik) Küçük çocuklar. * Her şeyin küçüğü.
DERDAR Servi ağacından bir sınıf.
DERD-AŞİNA f. Dert görmüş, mihnet görmüş kişi.
DERDEBİS Belâ. * Zahmet. * Boncuk. * Yaşlı kişi.
DERD-DEST Elde. Elde etmek, yakalamak, tutmak. Ahz. * Yapılmakta ve rüyet edilmekte olan.
DERDMEND f. Tasalı, kaygılı, dertli.
DERDNAK f. Dertli, kederli, kaygılı, tasalı.
DERDUR Su çevriği, girdab. * Derin çukur yer.
DEREBEYİ Ortaçağda kendi arazisi içindeki insanlara istedikleri gibi hükmeden, devamlı olarak birbirleriyle savaşan geniş toprak sahiplerinden her biri. * Mc: Asi, zorba.
DERECAT (Derece. C.) Dereceler, basamaklar, kademeler, yükseklikler, mertebeler.
DERECAT-I KURBİYE Yakınlık dereceleri. Allah'a manevi yakınlık mertebeleri.
DERECAT-I ŞEMSİYE Eski Kozmoğrafyaya göre; güneşi döndüğü farzedilen dâirenin on iki burca tekabül eden kısımları.
DERECE (C.: Derecât) Yukarıya çıkacak basamak. * Dairenin bölündüğü dilim. 360 kısmın beheri ki, açıları ölçmeye yarar. * Termometrenin bölündüğü kısımların beheri. Mertebe, paye. * Miktar, rütbe.
DERECE-İ HARARET Isı derecesi.
DERECE-İ SÜLLEM Merdiven basamağı.
DERECE-İ ŞUHUD İmanı ve mânevi hakikatları, mânevi terakki yoluyla görmek seviyesinde olan iman mertebesi.
DERED Ağızda diş olmamak.
DEREK Urgan ucuna eklenip, kovanın kulpuna bağlanan ip parçası (urgan suya değmesin diye) * Kiriş uçlarında olan halka (yayın başlarına geçirirler.)
DEREKA (C.: Deruk) Sığır derisinden yapılan kalkan.
DEREKÂT Aşağılık dereceleri. En aşağı mertebeler.
DEREKE Aşağı inen basamak. Aşağı mertebe. * Sıfırın altındaki derece. Düşüklük.
DEREKE-İ MİRKAT Merdivenin en alt basamağı.
DEREKÎ Gerileme.
DEREM f. Akçe, para.
DEREM Baldır etli olduğundan dolayı topuğun görünmeyip belirsiz olması ve sâir kemiklerin etlilikten belirmeyip örtülmesi. * Ağızdan dişlerin dökülüp yerini et bürüyüp belirsiz olması. * Davarın yavaş yürüyüp adımlarını birbirine yakın atması.
DEREMAN Kişinin adımlarının birbirine yakın olması. (O kimseye "dârim" derler).
DEREM-GÜZİN f. Sarraf.
DEREM-SERA f. Para basılan yer.
DEREN Kir, vesah.
DERENDE f. Yırtan, yırtıcı.
DERER Kasdetmek.
DERES Nişanın belirsiz olması. * Kaftanın eskimesi. * Evin köhne olması.
DERGÂH (Der-geh) f. Cenab-ı Hakk'a ibadet edilen yer. * Büyük bir huzura girilecek kapı. Kapı. Padişahların kapısı. * Şeyhlerin tekkesi.
DERGÂH-I ÂLÎ Padişah kapısı. Yüksek dergâh.
DERGÂH-I MUALLÂ Büyük kapı. * Mc: Saray.
DERGİŞ f. İzdiham, çok kalabalık. * Bir zerdali cinsi.
DERH Men etmek, engel olmak.
DERHAL f. şimdi, hemen, bu anda, vakit kaybetmeden.
DER-HAST f. Arzu, taleb, istek, dilek. * Dilekçe, istida.
DER-HATIR Hatırda.
DERHEM f. Karışık, karmakarışık. * Muztarib, sıkıntılı, ıztırab çeken. * İncinme.
DERHİŞTE f. Cömertlik, sehavet.
DERHOR f. Lâyık, münasib, uygun, yakışır, derhuş, sezâ, şâyeste. (Derhurd da denir.)
DERHUŞ f. Derhor, lâyık, münasip, muvafık, uygun, yakışır, şayeste.
DERİ f. Farsçanın sahihi, fasih olanı. (Kapı demek olan "der" ismi Farsça olduğu halde Arapça sayılarak müennesi "deriyye" yapılmıştır.) * Havası hoş ve lâtif. Yeşilliği bol olan dağ eteği.
DERİÇE f. Küçük kapı, oyma kapı. Pencere.
DERİDE f. Yırtık, yırtılmış.
DERİR Yürügen davar.
DERİS (C.: Dirsân) Eski kaftan, eski elbise.
DERİYYE Avcıların gizlenip av gözledikleri yer.
DERK En aşağı kat, her şeyin dibi. Aşağı inen basamak. * Anlamak.
DERK-İ DEKAİK İnce ve dakik şeyleri iyice kavrama, anlama.
DERKAA Kaçmak, firar.
DER-KÂR f. Mâlum, âşikâre olan. * İçinde olan. İçte bulunan.
DER-KEMİN f. Pusu bekleyen, pusuda olan.
DER-KENAR Kenarda bulunan, hâşiye. Bir sahifenin kenarına çıkarılan yazı.
DERKETMEK Bir şeyin en esasını, dibini öğrenmek, iyice anlamak.
DERMA' Topuğu belli olmayan, şişman kadın. * Tavşan. * Kırmızı yapraklı bir acı ot.
DERMAN f. İlâç, tiryak. * Çare-i necat, kurtuluş sebebi. * Tâkat, güç, kuvvet.
DERMANDE (c.: Dermândegân) f. Âciz, beceriksiz, biçare, zavallı.
DERMEK Çok beyaz olan un. * Beyaz ekmek.
DERMEYAN (Der-miyân) f. Ortada olan şey, arada.
DERMEYAN ETMEK Anlatmak, söylemek, iddia ve defi'de bulunmak. Beyân. İleri sürmek.
DERNEK Eğlence için yapılan toplanma. * Düğün. * Cemiyetler kanununa göre kurulmuş cemiyet.
DER-NİYAM f. Kınına sokulmuş, kınında, kılıfta.
DERPEY f. Hemen, ardı sıra.
DERPİŞ f. Önde olan, göz önünde bulunan.
DERR İyi iş. İyilik. Mahz-ı hayır. * Zat, kimse. Hod. Nefs. Bir kimsenin zâtı. * Yüzün tazeliğinin, teravetinin hastalıktan dolayı gitmesinden sonra, iyi olup düzelmesi.
DERRACE Eskiden kullanılan bir çeşit harb âletidir ki, üstü sığır derisi ile örtülü olup, tekerlekleri içinde dönerdi. * Bisiklet.
DERRAK (Derk. den) Çok dikkatli olan, çabuk anlayan, anlayışlı, müdrik.
DERRAR Yün eğerdikleri iğ.
DERS Tenbih, tâlimat, vazife. Bir şeyi öğrenmek için muallim veya o işi iyi bilen birisinden azar azar alınan vazife. * Akıl.
DERS-İ İBRET İbret dersi. Göz ve fikir açacak hâdise.
DER-SAADET f. Saadet kapısı. İstanbul'un eski ismi.
DERSEC Mercimek.
DERS-HAN f. Ders okuyan, talebe, öğrenci.
DERSHANE f. Sınıf, ders verilen yer, ders yeri.
DERS-İ AMM Bir medreseyi bitirdikten sonra, tâbi tutulan imtihan sonunda medrese talebelerine ders vermek salâhiyetini kazanan. * Asistan. * Herkese ders vermeğe salâhiyetli âlim.
DER-TESBİH Tesbihde, duâda, zikirde.
DERUC Hızlı esen rüzgâr, fırtına.
DERUHDE f. Üstüne almak. Kendini vazifeli bilmek. * Üzerine alınan iş.
DERUN f. İç taraf. Dâhil. * Kalb.
DERUNÎ f. Gönülden, içten.
DERVA(H) f. Şaşkın, şaşırmış olan, hayran. * Başaşağı asılmış. * Lâzım, zaruri, lüzumu olan, gerekli.
DERVAH f. Hastalıktan yeni kurtulan, iyice kendisine gelemeyen kimse. * Sağlam, metin, muhkem. * Doğru, asıl, gerçek. * Yiğitlik, cesaret, cesur olmak, şecaat. * Ayıp, utanma. * Sertlik, kabalık.
DERVAZE f. Kapı. Şehir. Şehir kapısı, kale kapısı.
DERVÂZE-İ NUŞ $ Mc: Ağız.
DERVİŞ f. Gayet mütevazi ve kanaatkâr olan. * Kimsesiz, fakir. * Mâneviyâtla gönlü zengin olan fakir. * Mürid veya şeyh.
DERVİŞÂN (Derviş. C.) f. Dervişler.
DERVİŞÂNE f. Dervişe yakışır halde, saflık ve kalenderlikle. Müstağni ve fakir bir surette.
DERY Bilmek.
DERYA f. Deniz, bahr.
DERYA-YI AHDAR Yeşil deniz. * Mc: Sema, gök.
DERYA-YI EBYAZ Akdeniz.
DERYA-YI ESVED Karadeniz.
DERYA-YI UMMAN Açık deniz. Umman Denizi. Okyanus.
DERYAB f. Akıllı, anlayışlı, müdrik.
DERYA-BEND f. Liman. * Tersane.
DERYAÇE f. Göl, küçük deniz.
DERYA-MİSAL Deniz gibi çok olan, denizi andıran.
DERYAN Bilmek, ilim.
DERYA-NEVERD f. Denizde dolaşan, denizde gezen.
DERYANİYE Hörgücü ikiden fazla olan sığır nevi.
DERYA-NUŞ f. Çok fazla içki içen.
DERYUZ f. Dilencilik.
DERZEN f. İğne.
DE'S Yemek.
DES' Def'etmek kovmak. * Ağız dolusu kusmak.
DES f. Eş, eşit, müsâvi, benzer, denk.
DE'SA Câriye.
DESAİS (Desise. C.) Vesveseler, desiseler. Gizli hileler.
DESAİS-İ ŞEYTANİYYE şeytanca desiseler, hileler.
DESAK Bir kabın dolduktan sonra taşıp dökülmesi.
DESATİR (Düstur. C.) Düsturlar, kaideler. (Desatir-i hikmet, nevamis-i hükümetle; kavanin-i hak, revabıt-ı kuvvetle imtizac etmezse cumhur-u avamda müsmir olamaz. M.)
DESATİR-İ ÂLİYE Yüksek ve ulvi düsturlar ve kaideler.
DESATİR-İ HİKMET Hikmet düsturları. Hikmet ve maslahatın iktiza ettirdiği kaideler.
DESÂTİR-İ İLMİYE İlmin düsturları. İlmin icab ettirdiği kaideler.
DESÂTİR-İ İSLÂMİYE İslâma ait kaide ve düsturlar.
DESEM (C.: Düsum) Yağ. * Uyuz.
DESEN Fr. Eşyanın, rengini göstermeden, yalnız şeklinin bir satıh üzerine çizilmişi. * Bir kumaşı süsleyen şekiller.
DESFAN (C.: Desâfi) Bir şeye tâlip olan kişi.
DESİ' İki omuz arasında boyun battığı yer.
DESİA Atâ, bahşiş, hediye. * Huy, hulk, tabiat.
DESİK Dolu nesne.
DESİMETRE Fr. Metrenin onda birine eşit uzunluk birimi.
DESİS (C.: Desâyis) Gizlenmiş, gizli.
DESİSE Gizli hile, oyun.
DESİSEKÂR f. Hileci, hile yapan.
DESİSEKÂRÂNE f. Hilekârcasına. Desise ve hile edene yakışır surette.
DESKERE (C.: Desâkir) Dağ başında olan harab kale. * Küçük köy.
DESKERE f. Şehir ve kasaba, il ve ilçe. * Hasta insan, eşya vs. taşımaya yarayan tahta.
DESMA Siyah olan nesne.
DESMERE (C.: Desâmire) Dağ başında olan harap yıkık kale.
DESPOT yun. Rum piskoposu. * Eskiden Bizanslı ve Balkanlı derebeyi.
DESR (C.: Dusur) Bürünmek, örtünmek. * Çok olan mal.
DESR Def'etmek, kovmak.
DESS Yavaş yağan yağmur. * Acıtıcı derecede dövmek. * Def'etmek.
DESS Gizlenmek. * Örtmek.
DESSAS Çok aldatıcı, çok desiseci.
DESSE Toprak içinde gömülüp yatan bir nevi yılan.
DEST (C.: Düsut) Dört bucaklı yastık ve elbise. * Hile.
DEST f. El, yed. * Mc: Kudret, fayda, nusret, galebe. * Düstur. * Tasallut. * İkmâl. * Âlî makam. Meclisin şerefli yeri.
DEST-İ GAYBÎ f. Görünmez el, inâyet-i İlâhi. * Mc: Allah'ın yardımı.
DEST-İ İSTİBDAD İstibdadın verdiği azap, istibdadın eli.
DEST-İ RAST Sağ el, sağ taraf.
DEST Ü PÂ(Y) El ve ayak.
DESTAK Şarabın beyazlığı ve dökülmesi.
DEST-ALAY f. Bulaşık el, bulaşmış el.
DESTAN f. (Dest. C.) Eller. * Hikâyeler, masallar. * Hile, tezvir, mekir. * Meşhur Zâloğlu Rüstem'in babasının nâmı.
DESTAR f. Sarık, imâme, başa sarılan tülbent.
DESTAR-I HÜMAYUN Pâdişah sarığı.
DESTARBEND f. Sarık saran, sarıklı.
DESTAR-ÇE f. Mendil.
DEST-BE-DEST f. Elden ele, el ele. * Peşin satış. * Birbirine bitişik olan.
DEST-BUS f. El öpme.
DEST-BESTE f. El bağlamış, eli bağlı.
DEST-BÜRD f. Kuvvet, kudret. * Üstünlük, zafer, muvaffakiyet.
DEST-DİRAZ f. El uzatan, zulmeden. * Sarkıntılık etme, el uzatma.
DESTE f. Tutam, bağ, demet, kabza. * Muin, mededkâr. * Süpürge. * Küstah.
DESTEC Desti. * Kola takılan bilezik.
DESTE-ÇUB f. Sopa, değnek.
DESTE-DAD f. El veren, yardım eden.
DESTE-DAD-I TESLİM f. Teslim elini veren, itaat eden, uyan.
DESTEK f. Bir şeyin yıkılıp devrilmemesi için, o şeye vurulan payanda, dayanak. * Küçük el. * Yün ve pamuk gibi şeyleri eğirmeye yarıyan âlet.
DEST-ERRE El bıçkısı. Testere.
DEST-GÂH f. İş yeri, tezgâh. * İktidar, servet, kuvvet.
DEST-GİR f. Muavenet. Arka olmak. Tutucu, yardımcı, muin. Zahir.
DEST-GÜŞA f. Avuç açan el açan.
DEST-GÜZAR f. İmdada yetişen, yardım eden, yardımcı.
DEST-HUŞ f. Oyuncak.
DESTİ f. Testi.
DESTİNE f. Bilezik, el bileziği.
DEST-KEŞ f. Gözleri görmeyen bir kimseyi ellerinden tutup dolaştıran. * Kazanç. Kâr. * Yay gibi elde kolaylıkla idare olunabilen şey. * Dilenci. * Bir işten vazgeçen.
DEST-MAL f. Elbezi.
DEST-MAYE f. Sermaye, elde olan şey.
DEST-MUZE f. Armağan, hediye.
DEST-PAK f. Fakir, fukara. * Mendil. * Dindar.
DEST-RENC f. El emeği. El ile yapılan iş. * Ücret, kazanç, kâr.
DEST-RES f. İsteğine ulaşan, elini yetiştiren. * Kudret, zenginlik, iktidar.
DESTROYER ing. Çok sür'atli giden küçük savaş gemisi, torpido muhribi.
DEST-SUZE f. Nişanlı kız.
DESTUR (DÜSTUR) Asıl. * Kanun. * Vezir-i azam, baş vezir.
DESTUR f. İzin, müsaade. Şerlilerden kurtulmak için söylenen söz. * Allah'ın inayeti.
DEST-VANE f. Savaşta giyilen demirden yapılmış eldiven. * Kadınların kollarına taktıkları süs eşyası, bilezik. * Meclisin baş kısmı.
DEST-VAR(E) f. Çoban değneği. Baston. * El bileziği. * Ele benzer, el gibi, el kadar.
DEST-YAR f. Yardımcı, muin. Arka.
DEST-YARÎ f. Yardım, muavenet.
DEST-ZEN f. Tutunma. * El uzatma.
DEŞİŞE Bulgur.
DEŞNE f. Hançer.
DEŞNE-İ SUBH Tan yeri. (Bu tabir, tan yerinin ilkönce hançer şeklinde göründüğünden kinaye olarak denmiştir.)
DEŞT f. Bozkır, çöl, sahra. Kumluk ve nebatsız geniş arazi.
DEŞT-İ HAYAT Hayat çölü.
DEŞT-İ KIPÇAK Dinyester ile İrtiş arasında bulunan geniş step.
DETEKTİF (Bak: Dedektif)
DETERMİNANT Fr. Denklemlerin çözümlerini rahatlıkla bulmaya yarayan matematiksel tablo.
DEV şeytan, ifrit, cin.DE'V : Aldatmak, hud'a.
DEVA İlâç, çare. Hastalığın iyi olmasına sebeb olan gıda.
DEVABB (Dabbe. C.) Binek hayvanları. Hayvanlar. * Yürüyenler.
DEVAC f. Üste örtünecek şey. Yorgan.
DEVADAR f. Devâlı, devâ verici, iyileştiren.
DEVAHİ (Dâhiye. C.) Büyük belâler. Afetler. Kazâlar. * Çok üstün zekâ sahipleri.
DEVAHİL (Dâhile. C.) İçler, batınlar.
DEVAHİN (Dâhine. C.) Duman çıkaran bacalar.
DEVAÎ (Devâiye) İlâç cinsinden. İlâca âit ve müteallik. Devaya dâir.
DEVAİ (Dâiye. C.) Batından, içten gelen bir duyguyu teşvik edici hâlât.
DEVAİR (Dâire. C.) Daireler. Resmî işlerin görüldüğü yerler.
DEVAİR-İ ASKERİYE Askerî daireler.
DEVAİR-İ DEVLET Devlet daireleri.
DEVAİR-İ MÜTEDAHİLE İç içe daireler.
DEVAİR-İ RESMİYE Resmî daireler.
DEVALÜASYON Fr. Paranın değerinin düşürülmesi.
DEVAM Bir halde bulunma, sürekli olma, daimîlik. * Bir işe veya bir memuriyete gidip gelme. * Sebat.
DEVAN f. Hızlı yürüyen, koşan, seğirten.
DEVA NA-PEZİR Devâsı bulunmaz hastalık.
DEVANİK (Dânık. C.) Bir dirhemin dörtde birleri.
DEVAR Baş dönmesi hastalığı.
DEVARİ' (Dır. C.) Zırhlar. Zırhlılar. Zırhlı gemiler.
DEVA-SAZ f. Çâre bulan, ilâç tertip eden.
DEVAT (C.: Devâyât) Divit.
DEVAVİN (Divân. C.) Divânlar, eski şairlerin şiirlerini topladıkları kitablar.
DEVB Kötü hâl.
DEVBEL Bir karar üzere durup büyümeyen küçük eşek.
DEVDAT Çocukların oyun oynadığı yer.
DEVDERÎ Kısa boylu cariye.
DEVENDE f. Seyyah. Seyahat eden, gezen, dolaşan.
DEVERAN Dönüş, dolaşmak. Tedavül. Yerinde durmamak. Devretmek.
DEVERAN-I DEM Kan dolaşımı, kan deveranı.
DEVERAN-I DÜNYA Dünyanın dönüp devretmesi.
DEVF Suda ıslamak. * Irak etmek, uzaklaştırmak. * Misk ezmek.
DEVH Hor, hakir olmak. Hor, hakir etmek. * Kahretmek.
DEVHA (C.: Devah-Devâyih) Büyük ağaç.
DEVİR (Devr) (C: Edvâr) Nakil. Birisinin uhdesinden diğerinin uhdesine geçirmek. * Bir şeyi sonuna kadar okuyup bitirmek. Geçmiş dersleri hatırlama. * Bir şeyin çevresinde dolaşmak. Dönme. * Seyahat. Bir memleketi dolaşmak. * Bir şeyin kendi mihveri üzerinde dönmesi. * Aktarma, bir şeyin bir kaptan veya bir yerden diğerine nakli. * Bir şeyin diğerine teslimi. * Bir bölük veya takım askerin teftiş veya emniyeti muhafaza için dolaşması. * Bazı ehl-i tarikatın dönerek ettikleri zikir, sema. * Müzikte, her ölçüye verilen isim olup, umumiyetle büyük ölçüler ve peşrevler için kullanılır. * Tas: Dünyaya gelme (Nüzul), geldiği yere dönme hali (Uruc). * Dairevî bir hareket. Bir şeyin diğer bir şey etrafında dönmesi. Dolaşmak. * Müddet. Zaman. Çağ. * Bir şeyi başkasına devretmek. * Biri birisini icad etmek. (Bak: Hudus)
DEVR-İ ÂLEM Dünya seyahati, dünya gezisi, dünyayı gezmek.
DEVR-İ BÂTIL Man: Kısır devir. Bir hükmü ikinci bir hüküm ile, bunu da birincisi ile isbatlamaya çalışma yolu.
DEVR-İ EBVAB Kapı kapı gezip dolaşmak.
DEVR-İ FELEK (Bak: Devr-i zaman)
DEVR-İ KASIR (Devre-i kasire) Fiz: Kısa devre.
DEVR-İ LÂLE Lâle devri, lâle mevsimi, lâle zamanı.
DEVR-İ MİHNET Dünya, cihan, küre-i arz.
DEVR-İ SÂBIK Bir önceki hükümet. Geçmiş devir.
DEVR-İ TEFRİH Kuluçka devri.
DEVR-İ TERAKKİ İlerleme devri.
DEVR-İ ZAMAN (Devr-i felek) Tali, kader. şans.
DEVİR DAİRESİ Denizde geminin çeşitli hızla ve muhtelif dümen açısı ile çizdiği dâire.
DEVİRLİ Fiz: Müsavi zaman aralıkları ile tekrarlanan hareket. Periyodik.
DEVİR VE TESELSÜL Davanın delile ve delilin davaya taalluk etmesiyle kaziyenin dönüp dolaşıp yine eski hâline gelerek hallolunamaması.
DEVİYE Otsuz sahrâ. Otu olmayan çöl
DEVİYY Nerden geldiği anlaşılamayan sesler, gürültüler, patırtılar.
DEVK Döğmek. * Karışmak.
DEVKE (DEVEKE) Karışmak, ihtilât.
DEVKES Arslan. * Çok adet, çok miktar.
DEVLE (DÜVLE) "Devlet" kelimesinin Arapça tabirlerde geçen bir şekli. * İki asker muharebe ettiklerinde birinin diğerine galip olması. (Düvlet malda; devlet harpte ve mertebede kullanılır.)
- DEVLET Sınırları belli olan bir memleketin sahibi olan insanların kurduğu siyasî, hukukî, idarî mahiyetteki merkezî teşkilât. Devlet, teşekkül tarzı, takip ettiği esas siyaset, temsil ettiği hâkimiyet ve iktidarın mahiyeti bakımından çeşitlere ayrılır:1- Kapitalist Devlet: İktisadî siyasete, şahsî mülkiyet, şahsî teşebbüs ve serbest rekabete dayanan, iktidar ve hâkimiyetin kapitalist sınıfın elinde bulunduğu devlet şeklidir.2- Sosyalist ve Komünist Devlet : Şahsî mülkiyeti ortadan kaldıran, yerine işçi sınıfı adına devlet mülkiyetini ikame eden, işçi sınıfı hâkimiyeti namı ile komünist partisi diktatörlüğünü getiren devlet şeklidir.Bu iki devlet şeklinin iktisad siyasetleri ile siyasî iktidar ve hâkimiyet anlayışları farklı olmakla beraber devlet idaresinde dine yer vermemekte birleşirler.3- Faşist Devlet: Menfî milliyet ve unsuriyet fikrini siyasette hâkim kılan, şahsî teşebbüse müsaade eden; fakat devletin vesayeti ve hâkimiyeti altına alan, meslek zümreleri adına iktidar ve hâkimiyeti tek parti ve şefinin eline veren devlet şeklidir.4- Teokratik Devlet: Hâkimiyet ve iktidarın, ruhban sınıfının elinde bulunduğu bir devlet şeklidir. Daha çok Hristiyan âleminde asırlar boyunca bu devlet şekli cemiyet ve milletlere hükmetmiş, fakat tahrif edilmiş İncil'e sâhib oldukları ve İlâhî iktidar ve hâkimiyet yerine ruhban sınıfının hâkimiyet ve iktidarını ikame ettikleri için, insanın fıtratındaki hakikatı taharri ve hürriyet fikri galebe çalarak bu devlet ve idare şekli Fransız ihtilâliyle yıkılmış, fakat ihtilâlciler ve muakibleri beşeriyeti yeniden ıztırablara dûçar eden kapitalist, sosyalist ve faşist sistemlerden başka birşey getirememişlerdir. Çünki hareket ve istinad noktaları beşerî fikir ve ölçüler olup materyalist (maddeci) dünya görüşlerinin zarurî neticesi olarak teavün yerine cidal; hak yerine kuvvet; iktisat yerine ihtiyaçları tezyid ve tahrik ettiklerinden beşeriyetin huzur ve saadetlerini bozdular.5- İslâm Devleti: İktidar ve hâkimiyeti milliyet ve unsuriyet, yahut içtimaî sınıflarda veya ruhban sınıfında değil; yalnız Allah'ta kabul eder. Halkı veya siyasî temsilcisi olan kişiyi yahut meclisleri, İlâhî iktidar ve hâkimiyetin tatbikçi memurları olarak kabul eder.(Zaman-ı sâbıkta revabıt-ı içtima ve levazım-ı taayyüş ve fevaid-i medeniyet o kadar tekessür ve teşa'ub etmediğinden, bazı kalil adamların fikri, devletin idaresine yarı kâfi gibi idi. Amma bu zamanda revabıt-ı içtima o kadar tekessür etmiş ve levazım-ı taayyüş o derece taaddüt etmiş ve semerat-ı medeniyet o kadar tefennün etmiş ki, ancak yalnız kalb-i millet hükmünde olan meclis-i meb'usan ve fikr-i ümmet makamında olan meşveret-i Şer'î ve seyf ve kuvvet-i medeniyet menzilinde bulunan hürriyet-i efkâr o devleti taşıyabilir ve idare ve terbiye edebilir. R.N.)
-
DEVLET-İ ÂLİYE Osmanlı İmparatorluğu.
DEVLET-ABADÎ f. Hindistan'ın Devlet-âbâd şehrinde imal edilen ve güzel san'atlarda kullanılan bir çeşit kâğıt.
DEVLETÇİLİK Halk işlerinin, hususan büyük sanayi ve ziraatin devlet vasıtası ile işletmesi usulü. Cemiyetin umuma âid olan işleri ve bu işler için lâzım gelen teşkilât, müessese ve sâirelerini devlet eliyle yapılmasını kabul eden idâre sistemi. * Halkın hususi teşebbüslerini veya büyük müesseselerini devlete devretmek fikri. (Bunun ifratı fertlere ve millete zulümdür ve dinsizlik rejimi olan komünizme giden bir usuldür.)
DEVLETHANE f. Ev, köşk, konak.
DEVLETLİ (DEVLETLÜ) f. Eskiden vezir ve müşir gibi büyük rütbeli kimselere verilen bir ünvan.
DEVLETLÜ NECÂBETLÜ Osmanlılar zamanında şehzâdeler için kullanılan bir tabirdir.
DEVLETLÜ RE'FETLÜ Eskiden seraskerler için kullanılan ünvan.
DEVLETLÜ SEMÂHATLÜ Zamanında Şeyh-ül İslâmlara verilen bir ünvan.
DEVLETLÜ UTUFETLÜ Vezirlere, müşirlere, padişah damatlarına verilen ünvan.
DEVLET-MEAB Devletin saadet ve ihtişamının sığınacağı yer, hükümdar.
DEVLET-MEDAR Büyüklük merkezi olan (hükümdar)
DEVLET Ü İKBAL Ulviyet ve iyi tâlih.
DEVR (Bak: Devir)
DEVR-İ DİL-ÂRÂ En hoş devir. Gönlü hoş eden zaman.
DEVR f. Casus, hafiye.
DEVRAK Şarap ölçeği.
DEVRAN Devir, felek, zaman, deveran, dünya.
DEVRANÎ Deverana âit ve müteallik.
DEVRE (C.: Devrât) Dönüş dönme, dönem. * Birkaç yıldan meydana gelen zaman süresi. * Elektrik devresi. Üzerinden elektrik akımı geçmekte olan bir iletken yolun tamamı.
DEVR-HAN f. Kur'an-ı Kerim'i devamlı okuyup devreden kişi.
DEVRİY (Devriyye) Geceleri gezen kol takımı, gezici karakol. * Bülbül, karatavuk, sığırcık ve bu gibi kuşların dahil olduğu sınıf.
DEVRİYYE Osmanlı İmparatorluğu devrinde ilmiye sınıfına mahsus bir pâye.
DEVS Ziynet etmek, süslemek. * Bir şeyi ayağı ile basıp çiğnemek.
DEVSERE Büyük, semiz, kuvvetli deve.
DEVŞ Fâsid olmak.
DEVV Otsuz çöl.
DEVVAR Durmayıp dönen, devreden. Devredip gezen. * Gerdân. * Kâbe-i Muazzama'nın bir adı. * Haremden alıp beraber tavaf edilen taş.
DEVVARE Geo: Daireler çizmeye yarayan bir âlet, pergel.
DEYABÜZ İki ırgaçla dokunan bez.
DEYACİR (Deycür. C.) Karanlıklar, zulümatlar.
DEYBUB Koğucu, dedikoducu.
DEYCUC (C.: Deyâcic) Karanlık, zulmet.
DEYCUR (C.: Deyâcir) Karanlık.
DEYDAN Edep. * Âdet.
DEYDEN Edep. * Âdet.
DEYDENET Âdet, usul.
DEYDENUN Toplamak. * Haslet, huy, âdet. * Oyun.
DEYH (C.: Diyeha) Hor ve rezil olmak.
DEYKU' Katı, şedid.
DEYLEM Karıncaların ve kenelerin toplandığı yer. * Belâ. * Zahmet. * Düşman. * Türaç kuşunun erkeği. * Cemaat. * Bir kabile adıdır ve ehline "Deylemî" derler.
DEYMAS (C.: Deyâmis) Hamam. * Alçak zemin.
DEYMUM Devamlı, berkarar, zevalsiz.
DEYMUMET Daimlik, devam, dâimiyet.
DEYMUMÎ Devamlılık, devam, dâimiyet.
DEYN Borç. Verilmesi lâzım gelen şey. * Fık: Zimmetinde sâbit olan şey.
DEYN-İ HÂL Huk: Herhangi bir vakte bağlı ve te'hir edilmeyen borç.
DEYR (C.: Edyâr) Kilise, manastır. * Âlem-i insaniyet, insanlık âlemi.
DEYRANÎ Manastır adamı.
DEYRHANE f. Kilise, manastır.
DEYSAK (C.: Deyâsik) Uzun yol. * Beyaz olan şey.
DEYSAN Cömertlik.
DEYSEM Köpekten olmuş kurt eniği. * Sultan böreği denilen kırmızı çiçekli bir ot.
DEYSEME İnci.
DEYYAN Herkesin hesabını ve hakkını en iyi bilen ve veren. Hâk Teâla. Kahhar. Hâsib. Hâkim. Kadir. Râi. Cenâb-ı Hak.
DEYYAR Bir kimse. Ehad. * Yurt sahibi birisi. * Manastır sahibi.
DEYYAS Kaba, galiz olan kimse.
DEYYUS Derare. Karısının kötü hâllerine göz yuman ve ses çıkarmayan adam.
DE'Z Boğmak. * Bir şeyi doldurmak.
DIA Rahat.
DIAME (C.: Diam-Deâyim) Evin direği. * Ulu, şerif kişi, seyyid.
DIAYET Dâvet.
DIBABE Yumuşak nesne.
DIB'AN (C.: Dabâin-Dıbâ) Erkek sırtlan.
DIBATR Katı nesne.
DI'BİL Belâ. * Meşakkat, güçlük.
DIBK Bürc dedikleri nesne ki ağaçta biter; yazda ve kışta bitmez. * Ağaç posası.
DIBNE Gülmek. * Maymun sesi.
DIDD (C.: Ezdad) Mugâyir, aykırı. * Düşman. * Nazir, misil, benzer.
DI'F (C.: Ez'âf) Her nesnenin bir misli miktarı.
DIFDA' (C.: Defâdı') Kurbağa.
DIFDI' (DIFDA') (C.: Dafâdi) Kurbağa.
DIFFE Irmak ve kuyu kenarı.
DIGS (C.: Edgas) Yaş ve kuru karışık bir tutam ot. * Te'vili sahih olmayan karışık rüya.
DIHAM (Dahm. C.) Kalın ve iri olan şeyler.
DIHAS Çok, kesir. * Eskimeye yakın olan.
DIHH Güneş, şems.
DIHK Gülme.
DIHK-ÂVER f. Güldüren, güldürücü.
DIHL Kısa boylu, tıknaz kimse.
DIHLE Bir kişinin her işine karışan has adamı.
DIHRAC (Dahrece) Yuvarlama.
DIHRIS (C.: Dehâris) Terzilerin kullandığı tiriz denen cisim.
DIHVENNE Habis kimse. * Semiz kısa boylu, tıknaz kişi.
DIHYE Sahabeden bir zâtın adı. (R.A.)
DI'ÎL Ölüme yakın olan hasta deve. * Kurbağa yumurtası.
DIÎN Asıl. * Maden.
DI'ÎS Süngü ile çok vuran kimse.
DIKAK Herşeyin ufalmışı, incesi, kırıntısı. * Şirden adı verilen bağırsak.
DIKÎS Akılsız kadın.
DIKK Yufka gibi ince olan şey. * Bir nevi sıtma.
DIKKA (C.: Dükuk) Rüzgârın savurduğu toprak. * Uzaklaşmış olan şey.
DIKRAR (C.: Dekârir) Koğucu, dedikoducu. * Belâ. Zahmet. * Yalan söz. * Fuhşiyât.
DIL' Karpuz veya kavun dilimi. * Tıb: Kaburga kemiği. * Geo: Dik kenar. Kenar.
DIL'-İ KÂZİB Tıb: Göğüs kemiğine dayalı beş adet küçük kaburga kemiği.
DILAMİS Yumuşak ve berrak olan şey.
DI'LİYE Deve kuşunun dişisi.
DIMAD Yara üstüne yapılan yakı ve bağlanan bez.
DIMAR Cehalet devrinde Arabistanda bir sanem (put) ismi. * Bir daha sâhibinin eline geçmesi ümid edilmeyen zâil olmuş mal. * Sonraya bırakılan vâde. Müddeti hudutsuz borç. * Gizli.
DIMIŞK (Bak: Dimişk)
DIMN Her nesnenin arası. * Koltuk.
DIMS Duvar temeli.
DINA İzdihamlık, kalabalık, çokluk.
DINN(E) Bahillik.
DINTAR Çok yaşamış kertenkele.
DIR' (C.: Dırâ'- Duru') Cevşen. Cenkte, muharebede giyilen zırh.
DIRAB Erkek dişiye aşmak. * Küçük dağlar.
DIRAHŞAN f. Parlak. Parıldayan. Parlaklık. Münevver, ziyâdar.
DIRAHT f. Ağaç. Şecer.
DIRAK (Daraka. C.) Deriden mâmul kalkanlar.
DIRAM Ateşin alevlenmesi. * Ateşin alevi. * Odun parçası, tahta parçası (tezcek ateş tutuşup alevlenir.)
DIRAR Ziyân yetiştirmek.
DIRAZ f. Uzun.
DIRAZ-DEST f. El uzatan. El uzunluğu.
DIRAZÎ f. Uzunluk.
DIREFS İpek. * Katı, sağlam nesne. * Büyük iri yapılı adam. * Büyük deve.
DIRGA Sıvı, balçık.
DIRGAM (C.: Darâgım) Arslan, esed, gazanfer, şir, leys, haydar.
DIRHAMİ Bir dirhem.
DIRR Avret üzerine avret almak, evli iken bir daha evlenmek.
DIRRE (C.: Direr) Sütün çokluğu. * Sütün akanı. * Turra. * Kırbaç.
DIRRİZ Bahil kimse. * Kısa boylu, âdi kadın.
DIRS Azı dişi. * Katı, muhkem yer. * Az yağmur. * Kötü huy.
DIRS (C.: Derâsa-Edrâs) Kertenkele, fare ve kedi gibi hayvanların eniği.
DIRV(E) Av öğrenmiş olan köpek yavrusu. * Dağ ağaçlarından pelit ağacına benzer bir ağaç.
DI'S Kum. * Kumdan yığılmaş yumuşak tepe.
DI'VE Nesep dâvâsı etmek. * Yalan dâvâ etmek.
DIYA Helak olmak, telef olmak.
DIYK (Bak: Dîk)
DI'ZABE Kısa boylu ve eti çok olan kimse.
Dİ f. Dün, dünkü gün, bugünden bir evvelki gün.
DİABE Davet.
DİAE Şehadet parmağı.
DİAM(ET) Binaya vurulan destek, direk, payanda. * İleri gelen, makamca yüksek olan baş başkan, reis, şef.
DİBAC (C.: Debâbic) Atlas dedikleri kıymetli ipek bez.
DİBACE f. Mukaddeme, başlangıç, önsöz.
DİBAGAT Tabaklama. Deriyi kullanılır ve temiz hale koyma işi.
DİBARE (C.: Dibâr) Bir evlek yer.
DİBBÎC Bir, ehad.
DİBBÎH Bir, ehad.
DİBG Dibâgat etmek. Arınıp pâk olmak.
DİBL Belâ ve zahmet.
DİBR Çokluk.
DİBRE Çokluk.
DİBS (DİBİS) Pekmez. Hurma pekmezi. Bal. * Çok cemaat.
DİBSA' (DEBSÂ) Dişi çekirge.
DİCAC Ummanda yetişen büyük bir dikenli ağacın suyudur ve sabun gibi kiri izâle eder.
DİDA' Devenin şiddetle yelmesi ve sıçraması. * Ay sonu.
DİDAKTİK yun. Mevzuu, hikmet ve nasihattan ibaret olan söz. Öğretici.
Dİ'DAN Devenin çok yelmesi. * Bir şeyi örtmek.
DİDAR f. Mülâkat, görüş. * Görünme. * Yüz. Çehre. * Görüş kuvveti, göz. * Açık, meydanda.
DİDAR-I HÜRRİYET Hürriyetin güzel yüzü.
DİDAR-I PÂK Temiz yüz.
DİDE f. Göz, ayn, çeşm. * Görmek. * Gözcü. * Göz bebeği. * Göz ucu.
DİDE-BÂN Gözcü, bekçi, nöbetçi.
DİDE-GİRYAN Teessürle ağlayan göz. Ağlayarak.
DİF (C.: Edfâ) Çok hararet. * Derin duvar. * Deveden gelen fayda, menfaat.
DİFAF Hazırlandırmak.
DİFL Zakkum ağacı. * Katran. Zift.
DİFLA Ağu ağacı denen ve çok acı olan nesne.
DİFNAS Akılsız, ahmak kimse. (Müe: Difnes) DİG : f. Topraktan yapılmış tencere, çömlek.
DİGER f. Başka, diğer, öteki.
DİGER-BÂR f. Başka zaman, başka defa.
DİGER-BİN f. Başka kişilerin faydaları için fedakârlıkta bulunan kişi.
DİGER-GUN f. Değişmiş, başkalaşmış, bozuk.
DİGER-KÂM f. Başkalarını düşünen.
DİGER-RUZ f. Diğer gün, başka gün.
DİH f. Köy, karye. * On sayısı.
DİH f. "Veren, verici" mânalarına gelir ve kelimelerle birleşir. Meselâ: Ârâm-dih $ : Rahatlık veren.
DİH (C.: Diha) Hurma salkımı.
DİHAK Dolu bardak.
DİHAN Kırmızı deri, sahtiyan. * (Dühn. C.) Vücuda sürünülecek yağlar.
DİHAT (Dih. C.) f. Köyler, karyeler.
DİHÇE f. Küçük köy. * Çiftçi, köylü.
DİHDA Yuvarlamak. Döndürmek.
DİH-DAR f. Köy ağası.
DİH-GAN f. Ekinci, çiftçi, köylü.
DİH-HÜDA f. Köy kâhyâsı, köy ağası.
DİHI Köyle ilgili, köylü, köye mensub.
DİHİM f. Taç.
DİHİŞ f. Verme, veriş, bağışlama, ihsan, atiyye.
DİHKAN (DÜHKAN) (C: Dehâkin) Sipâhi. * Köy kethüdâsı. * Emirlerin tasarrufunda kuvvetli olan, sözü geçen adam. * Bezirgân. * Acem fellahlarının maslahatgüzarı.
DİHLAS Arslan. * Yavuz, bahâdır, kahraman, çeri kimse.
DİHLİZ (C.: Dehâliz) Ev ile kapı arası.
DİK Horoz.
DİK-ÜL EFRAF Çatal ibikli horoz.
DÎK Darlık, sıkıntı. Gam. Kalbe sıkıntı veren.
DÎK-UL ELFAZ İfade zorluğu. Gayet ince ve derin ve ruhen hissedilen bazı mânaların ifade edilemeyişi.
DÎK-UN NEFES Nefes darlığı.
DİKKAT İncelik, dakik oluş. Ehemmiyet ve kıymet verme.
DİKKAT-İ NAZAR İnceden inceye düşünme ve bakma. Bakış inceliği.
DİKTA Lât. Diktatörlerin davranışları. * Hiç ses çıkarmadan yerine getirilecek emir.
DİKTATÖR Fr. Mevcut kanunları çiğneyerek, örf ve adalet esaslarına aykırı olarak, devleti keyfine göre idare eden devlet adamı. Müstebid.
DİKTE Fr. Başkası tarafından yazılmak üzere söyleyip yazdırma. * Karşı koymayacak olan birisine, aşırı arzu ve isteklerini bildirip kabul ettirme.
DİL t. Lisan, zeban. * Ağızdaki tat alma duygusu ve konuşma uzvu. * İnsanların konuştukları lehçelerin her birisi. Lügat. * Muhtelif âlât ve edevâtın uzunca ve yassı, ekseriya oynak kısımları. * Coğ: Denizin içine uzanmış üstü düz mumluk, uzunca kara parçası. * Mc: Gıybet, mezemmet, dedi-kodu, çekiştirme.(İnsanın yüz cihazatından birtek cihazı olan lisanı; bir et parçası iken, iki büyük vazifesiyle yüzer hikmetlere, neticelere, meyvelere, fâidelere âlet oluyor.. Taamların zevkindeki vazifesi, ayrı ayrı bütün tatları bilerek cesede, mideye haber vermek ve rahmet-i İlâhiyyenin matbahlarına dikkatli bir müfettiş olmak ve kelimeler vazifesinde kalbe ve ruha ve dimağa tam bir tercüman ve santral olmak; elbette gayet parlak ve kat'i bir surette ihatalı ilme delâlet ve şehadet eder. Birtek dil, hikmetleri ve meyveleriyle böyle delâlet etse; hadsiz lisanlar ve hadsiz zihayatlar, nihayetsiz masnuat, güneş zuhurunda ve gündüz kat'iyetinde nihayetsiz bir ilme delâlet ve şehadet ve Allâm-ül Guyub'un daire-i ilminden ve hikmetinden ve meşietinden hariç hiçbirşey yoktur diye ilân ederler. ş.)
DİL f. Gönül, kalb, niyet. * Cesâret, yürek. * Mandıra, ağıl.
DİL-İ ÂVÂRE Serseri gönül.
DİL-İ DERYA Denizin ortası.
DİL-İ DİVANE Divâne gönül, deli gönül.
DİL-İ PÜR-ÂTEŞ Ateşli gönül.
DİL-İ SUZAN Yanık, ateşli gönül.
DİL-İ ŞEB Gecenin ortası, gece yarısı.
DİL-İ VİRAN Harap gönül, yıkık gönül.
DİL-İ ZÂR Zavallı gönül.
DİL-ÂGÂH f. Kalbi uyanık. Akıllı, bilgili, görgülü. Gönül anlar.
DİLAHİS Leşker, asker. Çeri başı.
DİLALET Kılavuzluk etmek. * Nazlanma. İşve. * Üstünlük, galebe.
DİL-ÂRÂM f. Gönül eğlendirici, kalbe rahatlık veren. Gönül okşayan.
DİL-ÂRÂ(Y) f. Kalbi süsleyen, gönlü zinetlendiren.
DİLAS (C.: Düles) Hızlı, seri.
DİLAS (DELİS) Yumuşak ve berrak olan nesne.
DİL-ÂSÂ f. Gönlü rahatlandıran, avutan.
DİL-ASUDE f. Kalbi rahat.
DİL-AŞUB f. Kalbi sıkan, yüreğe sıkıntı veren, gönle eza veren. * Kalbi meftun eden güzel.
DİL-ÂVER f. Yiğit. Cesaretli. Yürekli. * Gönül alıcı.
DİL-ÂVERÂN (Dil-aver. C.) Dilaverler, yürekliler, yiğitler.
DİL-AVİZ f. Câzib, çekici, gönle asılan. Gönlü asılı tutan, dilber.
DİL-AZAD f. Gönlü rahat, gönlü bir şeyle ilgili olmıyan.
DIL-AZAR f. Gönlü inciten, hatır kıran.
DİL-AZURDE f. İncinmiş. Gönlü, kalbi kırılmış.
DİL-BAZ f. Güzel konuşan. Sözü ve işi hoş olan. Gönül eğlendiren.
DİL-BEND f. Gönül bağlıyan, seven.
DİL-BER f. Gönül alan, kalbi çeken. Güzel, dilber.
DİL-BESTE f. Kalbi bağlı, âşık.
DİL-CU(Y) f. Gönül çeken, gönül arıyan.
DİL-DADE f. Gönül vermiş, âşık.
DİL-DAR f. Kalbi hükmü altında tutan. Sevgili, mâşuk.
DİLDİL f. Iztırab, acı, elem, sıkıntı, azab. İnilti.
DİLDİL-KÜNÂN İnleyenler, acı çekenler, ıztırab çekenler.
DİL-DUZ f. Kalbe batan, gönül delen.
DİL-DÜZD f. Gönül çalan.
DİLE f. Dil, gönül, kalb yürek. * Gönül sahibi.
DİL-EFRUZ (Dilfiruz) f. Kalbi yakan, gönül parlatıcı.
DİLEKÇE (Bak: İstida)
DİL-FERAH f. Sevinçli, gönlü rahat.
DİL-FİGAR f. Gönlü yaralı, âşık.
DİL-FİRİB f. Gönlü aldatan, câzibeli.
DİL-GERM f. Öfkelenmiş hiddetlenmiş, gönlü kızmış.
DİL-GİR f. Kalbe sıkıntı veren gönül tutan. * Gücenmiş olan, kırgın.
DİL-GÜŞA f. İç açan, gönül açan, kalbe ferah veren. * Türk musikisinde bir mürekkeb makam.
DİL-HAH f. Gönül talebi, gönül arzusu.
DİL-HARAB f. Gönlü yıkılmış, gönlü kırılmış.
DİLHAS (DÜLÂHİS) Arslan. Çeri kimse.
DİL-HIRAŞ f. Yürek parçalıyan, tırmalıyan.
DİL-HUN f. Kalbi yaralı, yüreği kanlı. Mükedder, mağmum.
DİL-HURREM f. Neş'eli, gönlü sevinçli.
DİL-HUŞ f. Yüreği rahat, gönlü hoş.
DİLİR (C.: Dilirân ) Bahadır, cesur, cesaretli, yiğit, yürekli.
DİLİRÂN (Dilir. C.) Bahadırlar, cesurlar, cesaretliler, yiğitler, yürekliler.
DİLİRÂNE f. Mertçesine, yiğitçesine, bahadırcasına.
DİLİRÎ f. Mertlik, yiğitlik, yüreklilik.
DİL-KEŞ f. Gönlü çeken, kalbi cezbedici.
DİL-KUB f. Gönül zedeliyen, vuran.
DİL-MÜRDE f. Duygusuz, kalbi ölmüş.
DİL-NİŞİN f.Gönlüde yer tutan. Lâtif, hoş.
DİL-NÜVAZ Gönül okşayan.
DİL-RİŞ f. Dertli, kalbi yaralı, gönlü yaralı.
DİL-RÜBA f. Gönül alan, gönül kapan.
DİL-SAZ f. Gönül yapan.
DİL-SİR f. Gözü gönlü tok.
DİL-SİTAN f. Gönül alan.
DİL-SUZ Gönül yakan.
DİL-ŞAD f. Sevinmiş. Kalbi hoş olmuş.
DİL-ŞİKAF f. Yürekleri delen, çok acıklı, dokunaklı.
DİL-ŞİKEN f. Can sıkıcı, kalb kırıcı.
DİL-ŞİKESTE f. Kalbi kırık, gönlü kırılmış olan.
DİL-ŞÜDE f. Gönlü gitmiş. Âşık.
DİL-ŞÜKÜFTE f. Gönlü açılmış, ferahlamış.
DİL-TENG f. Sıkıntılı, kederli, gönlü darda olan.
DİL-TENGÎ f. Gönlü darlığı, iç sıkıntısı.
DİL-TEŞNE f. Kalbi susamış. Gönlü çok istekli, çok özlemiş.
DİLÜVİYUM Jeo: Nehirlerin en eski alüvyonlarına verilen isim.
DİM f. Yüz, yanak, çehre, surat.
DİMA' Göz yaşı akan yerlerin izi.
DİMA' (Dem. C.) Kanlar.
DİMA f. (Bak: Demâ)
DİMAĞ Beyin. Kafanın içi. (Bak: Kalb)(Dimağda merâtib var birbiriyle mültebis ahkâmları muhtelif. Evvel tahayyül olur sonra tasavvur gelir.Sonra gelir taakkul, sonra tasdik ediyor sonra iz'an oluyor, sonra gelir iltizam sonra itikad gelir.İtikadın başkadır, iltizamın başkadır. Herbirinden çıkar bir hâlet; salâbet itikaddan.Taassub iltizamdan, imtisal iz'andan, tasdikten iltizam, taakkulde bitaraf, bibehre tasavvurda.Tahayyülde safsata hasıl olur, mezcine eğer olmaz muktedir.Bâtıl şeyleri güzel tasvir etmek, her demde, sâfi olan zihinleri cerhdir, hem idlâli...S.)
DİMAM Çocukların yüzlerine sürülen ilâç. * Sevap.
DİMAR Helâk, mahv.
DİMASE Yumuşak. * Asanlık, kolaylık.
DİME (C.: Diyem) Gündüz veya gecenin üçte biri miktarı ile tam gün kadar sürebilen, gürleme ve yıldırımı, olmayan yağmur.
DİMEN Süprüntülükler. Mezbele. Gübre. Fışkı.
DİMİŞK Şam şehri. Suriye'nin başkenti.
DİMİŞKÎ Şam şehriyle alâkalı. Şam'a ait ve müteallik. * Şam'da yapılan ve güzel san'atlarda kullanılan bir nevi kâğıt.
DİMKİS İbrişim.
DİMMET Deve ve koyun tersi.
DİMN Deve ve koyun tersi.* Selin getirdiği çörçöp.
DİMNE f. Tilki.
DİMNE (C.: Dimen) Ters. * Duvar temeli. * Kin, düşmanlık. * Süprüntülük.
- DİN Ceza, ivaz. * İman ve amel mevzuu olarak insanlara Cenab-ı Hak tarafından teklif olunan Hak ve hakikat kanunlarının hey'et-i mecmuasıdır. Din, kâinatın, dünyanın hayatın ve insanın yaratılış gayeleri ve var oluş şekillerini açıklıyarak, onları mânasızlıktan ve abesiyetten kurtarır. İnsanların cemiyet hayatında barış içinde ve kardeşçe yaşamalarını sağlar, hakiki saadete ulaştırır. Dinin zayıfladığı cemiyetlerde ırkçılık ve ihtilâlci ideolojiler yayılır. Milletin birlik ve dirliği bozulur. * Cenab-ı Hakk'ın Dergâh-ı Uluhiyyetine kulluk edasına vesile ve medar olan ibadet, İslâm, şeriat. * Millet. * Âdet, hâl, siyaset. * Hesab. * Kahr, galebe, istilâ. * Mâlik olmak. Aziz olmak. * İtaat etme. Verâ, takvâ. Mâsiyet ve ikrah ve hizmet. * Hüküm, kazâ ve ihsân. * Bir şeyi âdet eylemek, de'b. * Siret ve tarikat. * Tedbir ve tevhid. * Melik, mülk. * Birisini hoşlanmadığı şeye sevketmek. *Ist: Allah ile kul ve kullar arasındaki münasebetleri tanzim eden nizam.
- DİN-İ FERİD Tek ve benzersiz olan hak din. İslâm dini.(Bernard Shaw demiş: "Din-i Muhammedî'nin (A.S.M.) en yüksek makam-ı takdire çıkmasının sebebi: Gayet acib ve sağlam bir hayatı te'min etmesidir. Bana açılan budur ki: O din; tek, yektâ, emsalsiz bir din-i ferid olup, bütün muhtelif ayrı ayrı hayatın etvarlarını ve çeşitlerini hazmettiriyor. Yâni: Islah ve istihale tarzında tasfiye ve terakki ettiriyor. Hem Muhammed'in (A.S.M.) dini öyle bir dindir ki, insanın ayrı ayrı bütün milletlerini kendine celbedebilir. Ben görüyorum ve itikad ediyorum ki: Beşere vâcibdir ki desin: "Muhammed (A.S.M.) insaniyetin halâskârıdır. Ve halâskârlık namı, O'na verilmek lâzımdır." M.)
-
DİN (Dyne) Fr. Fiz: Bir gramlık bir kütlenin hızını, saniyede bir santimetre artıran kuvvet ölçüsü.
DİNAK İri gövdeli, şişman kadın.
DİNAMİK yun. Cisimlerin hareketleriyle bunları meydana getiren sebebler arasındaki alâkayı araştıran mekanik ilminin bir kolu. * Hareket eden, durup dinlenmek bilmeyen, hareketli. * Fls: Sâbitin zıddı olarak bir kuvvet tesiriyle dâim hareket halinde bulunan ve bulunduran, bir değişmesi, bir oluşu olan. Hareketle birlikte te'sirli kuvveti de olan.
DİNAMO yun. Hareketi elektrik akımına çevirmeye mahsus âlet.
DİNAN Küpler.
DİNAR Lât. Eskiden kullanılan altın ve sikkeli para.
DİNDAR f. Dinî kaidelere hakkıyla riayet eden, dininin emirlerini yerine getiren, mütedeyyin.
DİNDARANE Dindar bir kimseye yakışacak tarzda.
DİNEN Din bakımından, diyanet noktasından, dince.
DİNKAS İfsad etmek, bozmak.
DİNNABE Kısa boylu kimse.
DİNNAME Kısa boylu.
DİNNEME Kısa boylu.
DİNPERVER f. Sağlam dindar, dine hizmet eden. Salabet-i diniye sâhibi.
DİNYA Emmi oğlu, amca oğlu.
DİPLOMAT yun. Memleket hakkında siyasi söz sâhibi. Dış meseleler hakkında milletlerarası işlerle uğraşan siyaset adamı. * Becerikli, söz söyliyebilen.
DİR' Zırh, demirden gömlek. * Kadın gömleği.
DİRAHŞ f. Nur, ziya, parıltı, parlama, ışık.
DİRAHŞAN f. Parlıyan, parlak.
DİRAHŞENDE f. Işıklı, nurlu, ışıldayan, parıldayan.
DİRAHT f. Ağaç. Şecer.
DİRAHT-I MEYVEDÂR Meyve veren, yemişli ağaç.
DİRAK Tâbi olmaklık, itaat etmeklik.
DİRAN (Dâr. C.) Evler, hâneler.
DİRASE Kitab okumak. * Elbiseyi eskitmek. * Gizli yol. * Harmanda buğday döğmek. * Uyuz olan deveyi katranlamak.
DİRAYET Zekâ, bilgi. Kuvvetli tecrübe sahibi olmak. * Fetanet. Temkin ve tecrübeye dayanan akıl.
DİRAYETKÂR f. Bilgili, dirâyetli, kavrayışlı.
DİRAYETLİ Kavrayışlı, zeki, bilgili, anlayışlı.
DİR-BAZ f. Uzun zaman, uzun müddet, uzun.
DİRDİH Yaşlı, pir, ihtiyar kişi.
DİRDİM Ağzında dişleri kırılmış ve kütelmiş yaşlı deve.
DİREFŞ f. Alem, bayrak, sancak.
DİREKTİF Fr. Üst makamlardan, tutulacak yol üzerine verilen emirlerin tümü, hepsi. Talimat, emir. Nasıl, ne şekil olacağına çalışacağına dair emir.
DİREKTUVAR Fr. Fransız ihtilâlinin üçüncü yılında Konvansiyon'un yerine geçen idare şekli.
DİREM (Dirhem) f. Eskiden kullanılan bir ağırlık ölçüsü. Şimdiki üç gram ağırlık. Okka denen eski ağırlık ölçüsünün (1/400) kadarıdır. Şer'an, orta büyüklükte yetmiş tane arpa ağırlığı. * Eskiden kullanılan ve beş kuruş değerindeki gümüş para. Akça.
DİREM-SERA f. Darbhâne, para basılan yer.
DİRENG f. Gecikme, yavaşlık, teenni, teahhur. * Dinlenme, karar, istirahat, aram.
DİREV f. Ekin biçme, hasat.
DİREV-GER f. Ekin biçen, orakçı.
DİRHA Süngü ile oynadıkları halka.
DİRHAM (C.: Derâhim) Kuruş.
DİRHEM (Bak: Direm)
DİRHEVS Katı, şiddetli nesne, şedid.
DİRİĞ f. Men'etmek, korumak, esirgemek. * Eyvâh, yazık.
DİRİGA f. Yazık, eyvahlar olsun!
DİRİN(E) f. Eski, kadim.
DİRİTNOT (Diritnavt) ing. Büyük harp gemisi.
DİRKİTE Acem diyarında bir oyun adıdır. (Bir yere gelip raks ederler.)
DİRVAS Büyük deve. * Boynu kalın olan adam. * Arslan. * Köpek ve devenin sütü.
DİRYAK Tiryâk, ilâç.
DİRZ (C.: Duruz) Dünya nimetleri. * Lezzet.
DİSAM Şişe ağzına konulan tıpa. * Yaraya bağlanan bez. * Kulak içine sokulan şey. * Yarık ve delik tıkamada kullanılan tıkaç.
DİSAR (C.: Düsür) Üste giyilen kaftan, elbise. * Yatak çarşafı. * Arapçada elbise demek olduğu hâlde Osmanlıcada yalnız Farsça kaidesi ile yapılan sıfat terkiblerinde ziyadelik, çokluk, bolluk mânasında kullanılmıştır.
MERHAMET-DİSAR Çok merhametli, acıma hissi fazla olan.
DİSAR (C.: Düsür) Kenet, urgan, halat, perçin, mismar.
DİSE f. Kişi, şahıs, zât, fert.
DİSİPLİN Fr. Uyulması lâzım gelen kaide ve yasaklar. * Nizam ve intizam te'mini için zihnî, ahlâkî, ruhî, cismanî tâlim ve terbiye.
DİSKALİFİYE Fr. Müsabaka dışı bırakılmış.
Dİ-ŞEB Dün gece.
DİV f. Dev. * İblis, şeytan. * Cinn, ifrit.
DİVAN Eskiden yaşamış şâirlerin şiirlerinin toplandığı kitap. * Büyük meclis. Büyük ve idâre işlerine bakan bilgili, nüfuzlu kimselerin toplandıkları yer.
DİVAN-I AHKÂM-I ADLİYE Huk: Kanunlara göre, bakılacak dâvalarla ilgilenmek üzere 1284 yılında kurulan ilk nizâmiye mahkemesi.
DİVAN-I ÂLÎ Yüce divân.
DİVAN-I DEÂVÎ NEZARETİ Çavuşbaşılığın kaldırıldığı 1836 (Hi: 1252) tarihinde bunun yerine kurulan daire. Fakat 1870 (Hi: 1287) tarihinde Adliye Nezareti'nin teşekkülü üzerine kaldırılmıştır.
DİVAN-I EŞ'ÂR Şiirler divanı, şiirler kitabı.
DİVAN-I HARP Harp divanı. Yüksek rütbeli askerlerin harp mes'eleleri veya harp suçluları hakkında işler için toplandıkları meclis.
DİVAN-I HÜMÂYUN f. Halkın dâva ve şikâyetlerinin dinlenip halledildiği, devlet meselelerinin görüldüğü padişah huzuru. Bu mecliste; sadrazam, şeyh-ül İslâm, kazaskerler, defterdarlar ve sair büyük devlet ricali bulunurdu.
DİVAN-I İLÂHÎ Âhiretteki hesap günü. Haşirde muhasebe günü.
DİVAN-I NÜBÜVVET Peygamberler cemaati, peygamberler meclisi.
DİVANÇE f. Kafiye itibariyle harf sırası tertibiyle yapılan küçük şiir mecmuası.
DİVAN DURMAK Huzurda hazır olarak beklemek.
DİVANE f. Deli. Aklı başında olmayan.
DİVANE-GÎ f. Delilik, divânelik.
DİVANE-REV f. Çılgın, delicesine davranan.
DİVANHANE f. Odalar arasındaki büyük salon. Büyük ev. Divan kurulacak büyük oda. Saraylarda odalar hâricinde olan büyük salon.
DİVAR f. Duvar.
DİVÂR-GER f. Duvarcı.
DİV-BAD f. Şiddetli rüzgâr, kasırga, fırtına. * Divanelik, delilik, cinnet.
DİV-BEÇE f. Deve yavrusu.
DİV-CAME f. Eskiden savaşlarda giyilen kaplan veya arslan postekisi.
DİV-ÇE f. Sülük. * Kadın tuzluğu adı verilen bir bitki çeşiti. * Ağaç kurdu, güve. * Arka kaşağısı.
DİVE f. İpek böceği.
DİVEK f. Ağaç kurdu, güve.
DİVER f. Ev sahibi.
DİVİT Yazı yazmak için kullanılan hokka ve kalemi bir arada ihtiva eden mahfaza.
DİYAF Bir mevzi.
DİYANET Dindarlık. Dinin hükümlerine riâyet ve muktezasınca amel etmek. Din emirlerinin hüsn-ü ihtiyar ile tatbiki. Din işleri.
DİYAR (Dâr. C.) Memleket.
DİYAR-I ÂHAR Başka, diğer memleket.
DİYAR-I GURBET f. Gurbet diyarı. Yabancı memleket.
DİYAR-I KÜFR İslâm ülkelerinden hariç olan memleketler.
DİYAR-I RUM f. Eskiden Osmanlı ülkesindeki Anadolu.
DİYAS(E) Ekini davar ayağı ile bastırıp çiğnetmek. * Kılıcı ruşen etmek, kılıcı parlatmak.
DİYAT (Diyet. C.) Diyetler. (Bak: Diyet)
DİYEKE (Dîk. C.) Dîkler, horozlar.
DİYER (Dâr. C.) Dârlar, hâneler, evler.
DİYET Kan bedeli. Yaralanan veya öldürülen bir kimse için en yakın vârisine ödenmesi şer'an hükmolunan para veya mal. Can pahası. * Para, değer. Kıymet.
DİYET-İ KÂMİLE Huk: Öldürülen şahsın nefsine bedel olarak, câniden veya ailesinden alınan tam diyet olup, miktarı öldürülen kişiye göre değişir.
DİYET Tar: Almanya'yı meydana getiren devletlerin özel parlamentolarına verilen isim.
DİZ f. Kal'a, sur.
DİZ(E) f. Levn, renk.
DİZA Noksanlaştırmak. * Eziyet vermek. * Ezâ etmek. * Hor ve hakir etmek.
DİZÇEK Dizleri muhafaza etmek için muharebelerde kullanılan bir nevi zırh.
DİZDAR f. Kale muhafızı, kale ağası.
DOĞA (Bak: Tabiat)
DOĞA ÖTESİ (Bak: Metafizik)
DOĞMA yun. Fikir, rey. * Fls: Kat'i olarak ileri sürülen fikir.
DOĞMATİZM (Bak: Nassiye)
DOK ing. Gemi tamir veya inşasında kullanılan üstü örtülü havuz. * Ticari eşya için rıhtımlarda yapılan büyük depo.
DOKTRİN yun. Hatt-ı hareket. Hareket tarzı. Düstur, tarik. Re'y. * Fls: Bir sistem meydana getiren fikir ve kanaatlerin hepsi. Bir felsefe veya edebiyat okulunun fikirlerinin tümü.
DOLAP (C.: Devâlib) Kuyudan su çıkarıp bahçeleri sulamaya mahsus döner makine. * Her çeşit döner çark, çıkrık. * İçine eşya vesaire konulan raflı veya rafsız göz. * Eskiden selâmlık ile harem arasında eşya alıp vermeye mahsus döner dolap ki, veren ile alan birbirlerini görmezlerdi. * İşlerin idaresi. * Mc: Hile, hile ile iş görme.
DOLUNAY t. Ayın yuvarlağına karşı gelen yarım küre yüzeyinin tamamıyla aydınlık görünmesi hâli. Ayın 14 veya 15 nci günleri. * Bedir.
DOMANİÇ Kambur. Tümsekli, fırlak.
DOMİNYON ing. Büyük Britanya İmparatorluğu'nun, anavatanla aynı hakları olan deniz aşırı parçalarından beherine verilen isim.
DOST (C.: Dostân) f. Sevilen insan, muhib, yâr. * Erkek veya kadın sevgili, mâşuk, mahbub, mâşuka, mahbube. * Hakiki dost ve âşıkların ve âriflerin âşık oldukları Allah.
DOSTAN (Dost. C.) Dostlar.
DOSTANE f. Dostça, dostlukla.
DOSTÎ f. Dostluk.
DOZ Kim: Bir maddenin bir karışıma girmesi gereken muayyen miktarı. * Tıb: Bir hastaya bir defada veya bir günde verilecek ilâç miktarı. * Ölçü, miktar.
DÖNÜM 919 m2 lik eski bir arazi ölçüsü.
DÖVİZ Fr. Yabancı devlet parası. * Yabancı ülkelerde ecnebi paralarla ödenecek olan poliçe, çek gibi senetler.
DRAM yun. Korkunç ve kanlı tiyatro piyesi. * Müthiş bir vakıa. Musibet, felâket. Heyecan uyandıran hâdise veya hareket.
DRAMATİK yun. Drama benzer. Heyecan verici, acıklı. * Temsil yapılmak üzere yazılan heyecan verici veya acıklı tiyatro eseri. Acıklı olanına Trajedi, gülünç olanına da Komedi denir.
DU' (C.: Ezvâ-Zayân) Erkek baykuş.
- DUA Allah'a (C.C.) karşı rağbet, niyaz, yalvarış, tazarru. * Salât, namaz. * Cenab-ı Hak'tan hayır ve rahmet dilemek. Allah'ın rızâsını, hidayet ve istikamete muvaffakiyyeti dilemek, yalvarmak. * Peygamber'e (A.S.M.) salavat getirmek. * Birisini çağırmak. * Birisini bir şeye sevketmek. * Bir kimseyi bir isimle tesmiye etmek. * Söz, kelâm. * Okumak.(... Duâ ubudiyyetin ruhudur ve hâlis bir imanın neticesidir. Çünkü, duâ eden adam duâsı ile gösteriyor ki: Bütün kâinata hükmeden birisi var ki, en küçük işlerime ıttılaı var ve bilir; en uzak maksadlarımı yapabilir; benim her halimi görür, sesimi işitir. Öyle ise, bütün mevcudatın bütün seslerini işitiyor ki benim sesimi de işitiyor, bütün o şeyleri O yapıyor ki en küçük işlerimi de Ondan bekliyorum, Ondan istiyorum...Duânın en güzel, en lâtif, en leziz, en hazır meyvesi, neticesi şudur ki: "Duâ eden adam bilir ki; birisi var ki, onun sesini dinler; derdine derman yetiştirir, ona merhamet eder; Onun kudret eli her şeye yetişir. Bu büyük dünya hanında o yalnız değil, bir Kerim Zât var; ona bakar, ünsiyet verir... M.)(Duâ-yı kavli-i ihtiyarînin makbuliyeti, iki cihetledir. Ya aynı matlubu ile makbul olur veyahud daha evlâsı verilir.Meselâ: Birisi kendine bir erkek evlâd ister. Cenâb-ı Hak, Hazret-i Meryem gibi bir kız evlâdını veriyor. "Duâsı kabul olunmadı" denilmez. "Daha evlâ bir surette kabul edildi" denilir. Hem bâzan kendi dünyasının saâdeti için duâ eder. Duâsı âhiret için kabul olunur. "Duâsı reddedildi." denilmez. Belki, "Daha enfa bir sûrette kabul edildi." denilir. Ve hâkezâ... Mâdem Cenâb-ı Hak Hakim'dir, biz ondan isteriz, o da bize cevap verir. Fakat hikmetine göre bizimle muamele der. Hasta tabibin hikmetini ittiham etmemeli. Hasta bal ister; tabib-i hâzık, sıtması için sulfato verir. "Tabib beni dinlemedi." denilmez. Belki âh ü fizârını dinledi, işitti, cevap da verdi; maksudun iyisini yerine getirdi. M.) (Mü'minin mü'mine en iyi duâsı nasıl olmalıdır?Elcevap : Esbâb-ı kabul dairesinde olmalı. Çünkü, bâzı şerait dahilinde duâ makbul olur, şerait-i kabulün içtimaı nisbetinde makbuliyeti ziyadeleşir. Ezcümle: Duâ edileceği vakit, istiğfar ile mânevi temizlenmeli: sonra makbul bir duâ olan Salâvat-ı Şerifeyi şefaatçı gibi zikretmeli ve âhirde yine Salâvat getirmeli. Çünkü, iki makbul duânın ortasında bir duâ makbul olur. Hem $ yâni "Gıyaben ona duâ etmek"; hem hadiste ve Kur'an'da gelen me'sur duâlarla duâ etmek. Meselâ: $ $ gibi câmi duâlarla duâ etmek, hem hulus ve huşu ve huzur-u kalb ile duâ etmek; hem namazın sonunda, bilhassa sabah namazından sonra; hem mevâki-i mübârekede, hususan mescidlerde, hem cum'ada, hususan saat-i icabede, hem şuhur-u selâsede, hususan leyali-i meşhurede; hem Ramazan'da, hususan leyle-i Kadir'de duâ etmek kabule karin olması rahmet-i İlâhiye'den kaviyyen me'muldür. O makbul duânın ya aynen dünyada eseri görünür; veyahut duâ olunanın âhiretine ve hayat-ı ebediyesi cihetinde makbul olur. Demek aynı maksad yerine gelmezse, duâ kabul olmadı denilmez; belki daha iyi bir surette kabul edilmiş denilir. M.)(Dördüncü nevi ki; en meşhurudur...Bizim duamızdır. Bu da iki kısımdır: Biri, fiilî ve hâlî; diğeri, kalbî ve kalîdir. Meselâ: Esbaba teşebbüs, bir dua-yı fiilîdir. Esbabın içtimaı, müsebbebi icad etmek için değil, belki lisan-ı hâl ile müsebbebi Cenab-ı Hak'tan istemek için bir vaziyet-i marziye almaktır. Hattâ çift sürmek hazine-i rahmet kapısını çalmaktır. Bu nevi dua-yı fiilî, Cevad-ı Mutlak'ın isim ve ünvanına müteveccih olduğundan, kabule mazhariyeti ekseriyet-i mutlakadır. İkinci kısım: lisan ile, kalb ile dua etmektir. Eli yetişmediği bir kısım metalibi istemektir. Bunun en mühim ciheti, en güzel gayesi, en tatlı meyvesi, şudur ki: "Dua eden adam anlar ki: Birisi var; onun hatırât-ı kalbini işitir, herşey'e eli yetişir, herbir arzusunu yerine getirebilir.. Aczine merhamet eder, fakrına medet eder."İşte ey âciz insan ve ey fakir beşer! Duâ gibi hazine-i rahmetin anahtarı ve tükenmez bir kuvvetin medarı olan bir vesileyi elden bırakma. Ona yapış âlâ-yı illiyyin-i insaniyete çık, bir sultan gibi bütün kâinatın dualarını, kendi duan içine al. Bir abd-i küllî ve bir vekil-i umumî gibi $ de. Kâinatın güzel bir takvimi ol!... S.)
-
DUÂ-YI HAYR Hâyırlı dua, hayır isteyen dua.
DUÂ-YI FİİLÎ Fiil ile yapılan dua. Yâni: İstenilen şeyin sebeplerini yerine getirmeye çalışmak.
DUÂ-YI KAVLÎ Sözle yapılan dua ki bildiğimiz meşhur duâlardır.
DUÂ-YI MÜSTECAB Kabul olunan dua.
DUÂGÛ (Duâhân) f. Duâ okuyan. Duâ eden.
DUAT (Dâî. C.) Duâ edenler. Allah'a yalvaranlar. * Dâvet edenler.
DUBAN Duman.
DUBU' Yapışmak.
DU'CE Gözün büyük ve siyah olması.
DUCRET Sıkıntı, gönül darlığı, zahmet. Zaruret.
DUCRET-VER f. Sıkıntılı.
DÛÇAR f. Yakalanmış. Çatmış. Mübtelâ. * Ulaşmış.
DUD f. Duman, sis. Tütün. * Elem, gam, keder, tasa.
DUD Kurt, böcek.
DUD-İ HARİR İpek böceği.
DUD-ALUD f. Dumanlı.
DUDE f. Kavim, kabile, aşiret, ocak, aile. * İs'inden mürekkeb yapılan çıra.
DUDE Kurtcağız, küçük solucan, böcek.
DÛD-HÂNE f. Kabile, silsile, hânedan, soysop.
DUDHAR f. Kelebek. * Aşçı, yemek pişiren kimse. * Külhancı.
DUDMAN f. Hanedân, sülâle, akarib, aile, kabile, kavim, aşiret.
DUDU Hanım, kadın, hatun.
DUDU (Tuti) Dudu kuşu, papağan.
DUG f. Ayran.
DUGA Akılsız kadın.
DUGA' Kedi miyavlaması. * Tilki sesi. * Zelil, hakaret görmüş kimsenin sesi.
DUGAB Tavşan sesi.
DUGAGA Ahmak, akılsız kişi.
DUGATA Eğri bir ağaç cinsi.
DUGD f. Gelin, yeni evlenmiş kız.
DUGMERAN Kara, esved.
DUGMUS (C.: Degâmis) Rengi siyaha yakın küçük bir su canavarı.
DUGN Karanlık, zulmet.
DUGTA şiddet. * Meşakkat, zorluk.
DUH f. Kız, kerime, duhter. * Havai fişek. * Hasır otu, hasır sazı.
DUH f. Çorak, otsuz ve çıplak arazi. * Tüysüz, çıplak yüz ve baş. Köse ve dazlak. * Yapraksız ve meyvasız ağaç. * Hasırotu.
DUHA Kuşluk vakti. * Güneş. * Vuzuh ve beyan. * Kur'ân-ı Kerim'in 93. Suresinin adı. Vedduhâ da denir.
DUHALA (Dahil. C.) Yabancılar. Muhacirler. Sığınanlar. Dahilde olanlar.
DUHAN Duman. Tütün. * Kur'an-ı Kerim'in 44. suresinin adı. * Mc: Gaflet ve dalâlet dumanı ki, hakikatların görünmesine mâni olur. Arap lisanında galib olan şerre, duhan tesmiye ederler. * Kıtlık ve kuraklık.
DUHAN-I ATEŞ Ateşin dumanı.
DUHAN-I MÜBİN Aşikâre duman. (Bu duhan hakkında iki tefsir rivayet olunmaktadır. Birisi: İbn-i Mesud Hazretlerinden mervi olduğuna göre; şiddetli açlık ve kaht seneleridir. Çünkü çok aç olan kimseye, gerek gözlerinin za'fından ve gerek çok kuraklık ve kahtlık senelerinde havanın fenalığından, semâ dumanlı görünür. Bir de Arab, galib olan şerre, duhan tesmiye eder. Nitekim dumanlı hava tâbirini biz de kullanırız.) (E.T.)
DUHAS Denizlerde çok olan büyük bir canavar. (Arkasıyla, boğulan kimselere yardım edip kurtarır, "dülfin" de derler.)
DUHH Tütün.
DUHL (C.: Dehâhil) Ufak kuşlar.
DUHMESAN Kara yağız, iri yapılı adam. * Akılsız adam.
DUHN Darı.
DUHNE Tohum tânesi, tek tâne. * Darı.
DUHRUCE (C.: Dehâric) Yellengen böceğinin yuvarladığı ters. * Deve kuşunun yavrusu.
DUHSEMAN Kara yağız, iri vücutlu adam.
DUHT f. Kız, kerime.
DUHTE f. Sağılmış. * İğne ile dikilmiş.
DUHT-ENDER f. Üvey kız. * Eskiden kadın esirlerinin bir cinsi.
DUHTER f. Kız.
DUHTER-İ HİNDÎ Hindistanlı kız.
DUHTERE f. Bekârlık, kızlık.
DUHTERÎ f. Kızlık, bekârlık.
DUHUK Doğurduktan sonra rahmi çıkan dişi deve.
DUHUL İçeri girme. İçeri dahil oluş.
DUHUL-İ MUZAFFERÂNE Muzafferce giriş.
DUHUL Ü HURUC İçeri girip çıkma.
DUHULİYE Eskiden, satılmak üzere şehir ve kasabalara getirilen her cins ticaret malından alınan vergi. * Bir yere girmek için verilen para.
DUHUR Def'etme, çıkarma, kovma, uzaklaştırma.
DUHUR Zillet, zelillik, hakirlik, aşağılık. Adilik.
DUHUS Bâtıl olmak.
DUHYE Kuşluk vakti kesilen kurban.
DU'K Zayıf adam.
DUKA Eskiden Avrupa'ca pek yüksek bir asalet ünvanı idi.
DUKAK (C.: Dekâyık) İnce nesne. * Un. * Zor, güç.
DULL Helak.DUM $ (Devâm) : Sâbit ve sâkin olmak.
DU'MA Ulu yol.
DUMR Zayıflık. * Hafiflik.
DUMU' (Dem'. C.) Göz yaşları.
DUMUR Bir uzvun maddi veya mânevi kabiliyetinin körelmesi. Gıdasızlıktan dolayı bir uzvun kuruyup kalması. Helâk. Körelmek. * Bir yere izinsiz gitmek.
DUMUR Büyüyüp gelişememek. Zayıflıktan, hayvanların karnının içeri çökmesi.
DU'MUS (C.: Deâmis) Rengi siyaha benzer bir küçük su canavarı.
DUMUZ Susma, sükut.
DÛN Aşağı, alçak. Kolay. Zayıf. Gölgeli. Aşağılık. Altta, aşağıda.
DÛN Gayrı, diğer, maadâ.
DUNAK Nezle.
DUNE Hastalık.
DUNEHU HART-ÜL KATAT "Elini dikenli ağaç üzerine çekmek, ondan daha kolay." meâlinde bir tabirdir.
DUN-HİMMET Gayretsizlik, himmetsizlik. (Bak: Himmet.)
DÛN-PERVER f. Kötü kimseleri koruyan, alçak kişileri muhafaza edip onların ilerlemelerine yardımcı olan.
DURA-DUR f. Uzaktan uzağa. Uzak uzak. Uzun uzadıya.
DURAH Gökte melâike kâbesi olan beyt-il mâmur.
DURAT Yellenme.
DUR-BAŞ f. "Uzak ol!" anlamına gelen bir emir. * Değnek, sopa, âsa.
DURBE Âdet, haslet. * Cür'et. * Tecrübe.
DUR-BİN f. Uzak gören. Uzağı gösteren âlet.
DUR-BİNÎ f. İlerisini görürlük, uzağı görmeklik.
DURC İçine inci ve altın konulan küçük hokka.
DUR-DEST f. Ulaşılması zor şey, erişilmesi güç şey. Uzak, uzun.
DURE Hakir ve şânı küçük olan adam.
DUR-ENDİŞ f. Önceden görüp düşünen. Tedbirli. Her şeyin ilerisini evvelden mülâhaza eden. İlerisini düşünen.
DURÎ f. Uzaklık.
DURİT Kovmak, def etmek.
DUR-NÜMA(Y) f. Uzağı gösteren.
DUR-NÜVİS f. Uzağı yazan. Telgraf.
DURR Zayıflık. Hâli yaramaz olmak.
DURRE (C.: Dür-Dürrât-Dürer) İnci.
DURU' (Dır. C.) Savaşda giyilen zırhlar, cevşenler, çelik elbiseler.
DURU' Uzak, ırak, baid.
DURUB (Darb. C.) Döğmeler, vurmalar, darblar.
DURUB-U EMSAL Meşhur sözler. Darb-ı meseller. Ata sözleri.
DURUS Kuyu örülen taş.
DUR Ü DİRAZ Uzun uzadıya.
DÛŞ f. Omuz. Ketif. * Dün gece. * Âlem-i menâm, rüya âlemi. * Mütesadif ve mütelâki olan.
DÛŞ AZMAK Rüyâda iken kirlenmek, ihtilâm olmak.
DUŞAB f. Hurma ve üzüm pekmezi. Pekmez.
DUŞİZE (C.: Duşizegân) f. Kız, bâkire. El değmemiş.
DU'ŞUKA Bir böcek cinsidir ve sahrâlarda olur.
DUUD(E) Nezle olmak.
DUVA Baykuş sesi.
DUZ f. Dikici, diken, dikmiş.
ÇUVAL-DUZ Çuval dikmeye yarayan iğne.
DUZAH f. Cehennem. Tamu. * Mc: Keder. Külfet.
DUZAHÎ f. Cehennem'e mahsus, cehennemî, zebani.
DUZAH-MEKÂN f. Makamı Cehennem olan kâfir, münâfık.
DUZENE f. Sivrisinek, arı gibi haşeratın iğnesi.
DÜ-ÂLEM İki dünya. Dünya ve âhiret.
DÜ-BÂLÂ f. İki kat.
DÜ-RU İki yüzlü.
DÜABE Lâtife etme, şaka yapmak. * Oyun.
DÜBAR Çarşamba günü.
DÜBAR(E) f. İki kat, çift kat, kat kat, katmerleşme.
DÜBB Ayı.
DÜBB-Ü ASGAR Küçük ayı denen ve Kutup yıldızı etrafında devreden yedi tanelik yıldız kümesi.
DÜBB-Ü EKBER Büyük ayı tâbir edilen, kutup yıldızı ile beraber etrafındaki yedi yıldız.
DÜBBA' Kabak.
DÜBBE Yol, tarik.
DÜBEYT f. İki beyitten müteşekkil rübainin diğer ismi.
DÜBLE Beyaz helva parçası. * Büyük lokma.
DÜBR (Dübür) Kıç, mak'ad, süfre. * Bir işin nihayeti, sonu. * Bir şeyin arkası, gerisi.
DÜBSE Siyaha benzeyen kırmızılık.
DÜBSİYY Kumruya benzer bir kuş.
DÜ'BUB Zayıf nesne. * Çirkin huylu, kısa boylu kimse. * Kolay yol. * Uzun at. * Karınca nevinden bir nev. * Hububattan bir cins.
DÜBUL Su arkı.
DÜ'BUS Ahmak.
DÜCA Zulmet, karanlık.
DÜCAC Galebe ile çağrışmak. * İnlemek. * Aldatmak, kandırmak.
DÜCACE (Bak: Decace)
DÜCALE Katran.
DÜCCE Fazla karanlık, ziyade zulmet.
DÜCCE-İ LÜCCE Denizin engin karanlığı.
DÜCİ (Dücye. C.) Karanlıklar, zulümat.
DÜ-CİHAN İki cihan. Dünya ve âhiret.
DÜCME Karanlık, zulmet.
DÜCNE (C.: Dücen-Dücenât) Kapalı hava, karanlık.
DÜCUN Bulutun göğü bürüyüp örtmesi.
DÜCÜC (Decâc. C.) Tavuklar. Tavuk, horoz ve piliç cinsleri.
DÜCÜNNE (C.: Dücünnât) Bulut kat kat olma. * Karanlık, zulmet. * Yağmur yağma.
DÜCYE (C.: Dücâ) Bal arısının kovanı. * Avcılar kümesi. * Zulmet, karanlık.
DÜDEN Coğ: Yerin altında akan suların oyup meydana getirdiği derin kuyu.
DÜ-DİDE f. İki göz.
DÜ-DİLÎ f. Tereddüt, kararsızlık, neticeye varamamak.
DÜELLO İtl. Hakareti tamir için iki kişi arasında hususan Avrupa'da ve şâhitler önünde yapılan silâhlı çarpışma.
DÜF (C.: Düfuf) Def.
DÜF'A (C.: Difâ) Çok çabuk akan su.
DÜFAK Bir şeyin dolu olması.
DÜFFA' Büyük sel.
DÜFN Gömülmüş kuyu.
DÜFUK Atılmak. * Dökülmek.
DÜ-GANE f. İki adet, iki tane, ikiz. Çift.
DÜ-GİTİ f. İki âlem. Dünya ve âhiret.
DÜHAT Akıllılar. Akılda çok ileri olanlar. Dehâ sâhibi. Son derece anlayışlı ve zekâ sahibi olanlar.
DÜHDÜN Bâtıl nesne.
DÜHDÜR Bâtıl nesne.
DÜHME Siyahlık, karalık.
DÜHN Ot, yemiş veya çiçekten çıkarılan yağ.
DÜHRİYY Yaşlı, ihtiyar, müsinn.
DÜHÛR Devirler, zamanlar. Dünyalar.
DÜHÜL f. Davul.
DÜKA' Deve öksürüğü.
DÜKAS Uyuklamak.
DÜKNE Siyâha benzer bir renk.
DÜLAKE Davar emziğinde kalan süt bakiyesi.
DÜLBE (C.: Düleb) Çınar ağacı.
DÜLBENT f. Tülbent.
DÜLCE (Delce) Gece vakti bir yere gitmek.
DÜLDÜL Fahr-i Kâinat (A.S.M.) Efendimize mahsus bir katır ki, sonradan Hz. Ali (R.A.) Efendimize bahş buyurulmuştur.
DÜLFİN Denize düşenlere yardım edip, onları kurtaran bir balık.
DÜLKE Küçük bir canavar.
DÜLU' Huruç etmek, çıkmak.
DÜLUK Batma, güneş batması.
DÜLUK-UŞ ŞEMS Güneşin batışı.
DÜ'LUL (C.: Dâlil) Belâ, zahmet, dâhiye.
DÜM f. Kuyruk.
DÜMA (Dümye. C.) Suretler. Küçük putçuklar.
DÜMA' Hastalık veya ihtiyarlık sebebiyle gözden akan yaş. * Bahar günlerinde üzüm çubuğundan akan su.
DÜMAC Çok sağlam nesne. * Gizli örtülü olan şey.
DÜMAN Yemişin çürüklü olması. * Ekine su düşüp, kesilmek.
DÜMASİR (Demser) İnişi yumuşak olan yer. * Etli, büyük deve.
DÜM-BÜRİDE f. Kuyruğu kesik.
DÜM-ÇE f. Kısa kuyruk, kuyrukçuk.
DÜMDAR f. Askerlikte arttaki emniyeti te'minle vazifeli, geriden gelen ve askeri tâkib eden birlik. Ordunun geriden emniyet kuvveti. * Mc: Son zamanlarda gelen büyük evliyâullah.
DÜMEL (DÜMMEL) Tıb: Büyük kan çıbanı.
DÜMLUK Yassı, yuvarlak taş.
DÜMLUS Berrak, yumuşak nesne.
DÜMLÜC Doğan kuşu. * Kan alacak yer.
DÜMME Arap oyunlarından bir oyun ismi. * Yol, tarik.
DÜMU' (Dem'. C.) Gözyaşları.
DÜMUK Ansızın duhul etmek, birdenbire girmek.
DÜMUR Destursuz olarak eve girmek.
DÜMUS Geceleyin çok karanlık olmak.
DÜ-MUY f. Saçına sakalına kır düşmüş adam.
DÜMYE (C.: Dümâ) Oyun. * Ağaçtan yapılmış nakışlı suret. Sanem.
DÜNB(E) f. Kuyruk.
DÜNBAL(E) f. Kuyruk.
DÜNBEK f. Bekçi davulu. * Dümbelek.
DÜ-NİM(E) f. İki parça, ikiye yarılmış, bölünmüş ikiye ayrılmış.
DÜNU' Horluk, hakirlik.
DÜNÜVV Ulaşmak, yakın olmak.
- DÜNYA (Müz: Ednâ) (Denâet veya dünüvv. den) En yakın, en aşağı. * Şimdiki âlemimiz. (Ahirete veya ölüme en yakın olmasından bu isim verilmiştir.) (Dünyâ, âhiretin tarlasıdır. Bir kitab-ı Samedanîdir. Hem bir mezraadır. Hem birbiri arkasında dâim gelen geçen âyineler mecmuasıdır. Hem seyyar bir ticaretgâhtır. Hem muvakkat bir seyrangâhtır. Hem bir misafirhânedir.)(Ehl-i dalâletin vekili der ki, ehadisinizde dünya tel'in edilmiş. "Cife" ismiyle yâdedilmiş. Hem bütün ehl-i velâyet ve ehl-i hakikat, dünyayı tahkir ediyorlar. "Fenadır, pistir" diyorlar. Halbuki: Sen bütün kemalât-ı İlâhiyyeye medar ve hüccet, onu gösteriyorsun ve âşıkane ondan bahsediyorsun?Elcevap : Dünyanın üç yüzü var: Birinci Yüzü : Cenab-ı Hakk'ın esmâsına bakar. Onların nukuşunu gösterir. Mâna-yı harfiyle, onlara ayinedarlık eder. Dünyanın şu yüzü, hadsiz mektubât-ı Samedaniyyedir. Bu yüzü gayet güzeldir. Nefrete değil, aşka lâyıktır.İkinci yüzü : Âhirete bakar. Âhiretin tarlasıdır. Cennet'in mezraasıdır. Rahmetin mezheresidir. Şu yüzü dahi, evvelki yüzü gibi güzeldir. Tahkire değil, muhabbete lâyıktır.Üçüncü yüzü: İnsanın hevesatına bakan ve gaflet perdesi olan ve ehl-i dünyanın mel'abe-i hevesâtı olan yüzdür. Şu yüz çirkindir. Çünkü: Fânidir; zâildir, elemlidir, aldatır. İşte hadiste varid olan tahkir ve ehl-i hakikatın ettiği nefret bu yüzdedir.Kur'ân-ı Hakim'in kâinattan ve mevcudattan ehemmiyetkârane, istihsankârane bahsi ise; evvelki iki yüze bakar. Sahabelerin ve sair ehlullahın mergub dünyaları, evvelki iki yüzdedir. Şimdi dünyayı tahkir edenler dört sınıftır:Birincisi : Ehl-i mârifettir ki, Cenab-ı Hakk'ın mârifetine ve muhabbet ve ibadetine sed çektiği için tahkir eder.İkincisi : Ehl-i âhirettir ki ya dünyanın zaruri işleri onları amel-i uhreviden men'ettiği için veyahut şuhud derecesinde imân ile Cennetin kemalât ve mehâsinine nisbeten dünyayı çirkin görür. Evet Hazret-i Yusuf Aleyhisselâm'a güzel bir adam nisbet edilse yine çirkin göründüğü gibi; dünyanın ne kadar kıymetdar mehâsini varsa, Cennetin mehâsinine nisbet edilse, hiç hükmündedir.Üçüncüsü : Dünyayı tahkir eder. Çünkü; eline geçmez. Şu tahkir, dünyanın nefretinden gelmiyor; muhabbetinden ileri geliyor.Dördüncüsü : Dünyayı tahkir eder. Zira dünya, eline geçiyor. Fakat durmuyor gidiyor. O da kızıyor. Teselli bulmak için tahkir eder. "Pistir" der. Şu tahkir ise; o da, dünyanın muhabbetinden ileri geliyor. Halbuki, makbul tahkir odur ki; hubb-u âhiretten ve mârifetullah'ın muhabbetinden ileri gelir.Demek makbul tahkir, evvelki iki kısımdır. Cenab-ı Hak, bizi onlardan yapsın. Âmin. S.) (Bak: Alessevri velhut)
-
DÜNYADÂR f. Dünya işleriyle uğraşan, mal ve mülk sahibi olan. Dünya hayatına fazla meyilli olan.
DÜNYALIK t. Zenginlik, para ve mal.
DÜNYAPEREST f. Dünyaya tapacak derecede ehemmiyet verip âhiretini düşünmeyen. Maddiyatı çok seven.
DÜNYEVÎ (Dünyeviye) Bu âleme mensub ve müteallik. Dünyaya âit ve dünya ile alâkalı.
DÜ-PA İki ayaklı.
DÜR (Bak: Dürr)
DÜRAHİS Katı nesne. * Gövdesi etli olan insan veya hayvan.
DÜRAMİH Yürürken sallanan kişi.
DÜRB (Bak: Derb)
DÜRBE Âdet. Haslet. * Cür'et ve mümareset. Tecrübe.
DÜRC(E) Kutu, kutucuk, küçük kutu. * Mücevherat kutusu. * Hokka gibi olan ağız, biçimli ağız.
DÜRC-İ ZER Altın kutusu.
DÜRD(E) f. Tortu, çöküntü, posa, işe yaramayan kısım.
DÜRDAKIS Başla boyun arasında olan kemik.
DÜR-DANE f. İnci tanesi. * Mc: Çok güzel ve sevimli çocuk.
DÜRDÎ f. Çöküntü, tortu.
DÜRDÜR Dişin kök yeri. * Çocukların dişlerinin çıkıp bittiği yer.
DÜRECE Süllem, merdiven. * Bağırtlak kuşu. (Kanatlarının içi siyah ve dışı boz olan bir kuş.)
DÜRER (Dürr. C.) f. Büyük inciler.
DÜRER-İ SEMAVÎ Aslı vahiy ile gelen, parlak hakikatlı mânalar. Semâvi inciler.
DÜRER-BÂR İnciler yağdıran. * Mc: Çok kıymetli ve güzel sözler söyleyen.
DÜRHAMİN Belâ. Zahmet, meşakkat.
DÜRNUK (C.: Derânik) Bir cins döşek.
DÜRR (Dürdâne, dürre) f. İnci. İnci tanesi.
DÜRRE-İ BEYZÂ f. Parlak, büyük inci.
DÜRR-İ CÂN f. Canın incisi. Çok sevgili.
DÜRR-İ DIRAHŞÂN Parlak inci.
DÜRR-İ MEKNUN Mahfazalı parlak inci.
DÜRR-İ MİSÂL f. Misâlin incisi. İnci misâlinde, misâlin parlağı.
DÜRR-İ NÂB Beyaz, parlak inci.
DÜRR-İ ŞİRAB İri, büyükçe inci.
DÜRR-İ YEGÂNE Eşi ve benzeri bulunmayan tek inci.
DÜRR-İ YEKTA f. Benzeri olmayan, tek inci. * Mc: Hz. Peygamber (A.S.M.)
DÜRR-İ YETİM f. Sadef içinde tek olan inci. * Mc: Hz. Peygamber Muhammed (A.S.M.)
DÜRRACE (C.: Derrâc) Türac denilen kuş.
DÜRRAE (C.: Derâri) Ferâce, kaftan, elbise.
DÜRRAT (Dürre. C.) Büyük, iri inci taneleri.
DÜRR-DANE (Bak: Dürdâne)
DÜRR-EFŞAN f. İnci serpen. Söylediği sözler inci olan ağız.
DÜRRÎ Dürr'e mensub, inci ile ilgili.
DÜRŞE Hâcet, ihtiyaç.
DÜRU' (Dır'. C.) Zırh gömlekler.
DÜRUC Dürmek. * Geçmek. * Koymak.
DÜRUD f. Dua, medih, tahiyye, selâm. * Ekin biçme. * Yontmuş ağaç, kereste.
DÜRUG f. Yalan, Doğru olmayan söz.
DÜRUG-ZEN f. Yalancı.
DÜRUR İnmek. * Akmak, seyelân.
DÜRUS (Ders. C.) Dersler. * Müfret olarak: Bir şeyin eseri mahv ve müzmahil olmak.
DÜRUS-İ NÂFİA Faydalı olan dersler.
DÜRÜST f. Sıhhati yerinde, sağ, sahih, salim. * Doğru, hatasız. * Bütün, tam.
DÜRÜSTÎ f. Doğruluk, düzgünlük, sağlamlık.
DÜRÜŞT f. Katı, kalın, yağun. * Kaba, sert.
DÜRÜŞTÎ f. Kabalık, sertlik, katılık, kalınlık, yoğunluk.
DÜRYE Bilmek.
DÜRZİ (C.: Düruz) Suriye'nin güneyi ile Ürdün ve İsrâil'de yaşayan ve sonradan Araplaşmış olan bir kavimdir. Arapça konuşurlar. Dalâlet fırkalarından en bâtıl yolda olan bir fırkadır.
DÜSME Toz bulaşmış olan nesne. * Adi, alçak kimse.
DÜSSE Başa soğuk geçmek.
DÜSSE Arap çocukları arasında meşhur olan bir oyun.
DÜSTUR f. Umumi kaide. Kanun, nizam. * Örnek, nümune * Üslub. İzin, müsaade. * Mu'teber ve mu'temed kimse. * Destur.
DÜSUM (Desem. C.) Yağlar.
DÜ'SUR (C.: Deâsir) Yıkılmış havuz.
DÜSUR Mahvolma. Eseri kalmama. Ortadan kalkma. Nişanı belirsiz olma. * Kaftan eskime. * Ev köhne olma.
DÜSÜR (Disar. C.) Perçinler, halatlar, kenetler. Geminin tahtalarını birbirine bağlayan rabıtalar.
DÜSÜR (Disar. C.) Üste giyilen kaftanlar, elbiseler. * Yatak çarşafları.
DÜŞ f. (Bak: Dûş)
DÜŞAB f. Pekmez.
DÜ-ŞAH(İ) f. Çatal ağaç. * Tomruk. * Eskiden suçlunun boynuna takılan çatal ağaç.
DÜŞENBİH f. Haftanın ikinci günü, pazartesi.
DÜŞEŞ f. İki altılık. Tavla zarında iki defa altı gelmesi.
DÜŞİN(E) f. Dün gece.
DÜŞNAM f. Sövme, sövüp sayma, ta'n.
DÜŞVAR f. Müşkil. Güç. Zor.
DÜŞVAR-GER f. Dağ.
DÜŞVARÎ f. Zorluk, güçlük, suubet.
DÜ-TA İki kat.
DÜVAB İşi birbirine ulaştırmak.
DÜVAL f. Tasma, kayış.
DÜVAM Sabit ve sakin olmak.
DÜVAR Baş çevrilme.
DÜ-VAZDEH f. Oniki.
DÜVEL (Devlet. C.) Devletler.
DÜVEL-İ MUAZZAMA f. Büyük devletler. Düvel-i muazzama-i İslâmiyye gibi.
DÜVEL-İ MÜ'TELİFE Anlaşmış devletler. Birinci Cihan Harbinde: İngiltere, Fransa, Rusya ve İtalya.
DÜVEL-İ MÜTTEFİKA f. İttifak etmiş, birlik olmuş, birleşmiş devletler.
DÜVELÎ (Düveliyye) Devletlerle alâkalı.
DÜ-VİST f. İki yüz.
DÜVUK Ahmaklık, hamâkat.
DÜ-VÜM(İN) f. İkinci, saniyen.
DÜVVAC Hâkimlerin giydiği bol kaftan. * Yorgan. * Tac.
DÜVVAME Çocukların çevirerek oynadığı bir fırıldak.
DÜYUN (Deyn. C.) Borçlar.
DÜYUNAT (Düyun. C.) Borçlar.
DÜZD (C.: Düzdân) f. Sârık, hırsız.
DÜZDAN (Düzd. C.) f. Hırsızlar, sürrak.
DÜZDÂNE f. Hırsız gibi, hırsıza yakışır şekilde, hırsızca.
DÜZDÎ f. Hırsızlık, sirkat.
DÜ-ZEBAN f. İki dilli.
DÜZEÇ (Uydurma bir kelimedir.) (Bak: Tesviye âleti)
DÜZENBAZ Hile yapan, aldatıcı.
DÜZİNE On iki parçadan ibaret takım.
DÜZLEM (Uydurma bir kelimedir.) (Bak: Müstevi)
DÜZTABAN t. Tıb: Ayak tabanı düz olan kimse. Böyle kişiler çabuk yorulurlar ve hızlı yürüyemezler.
-
E Gr: İstifham, sorgu edatı. (Ezehebe Nuri: Nuri gitti mi? derken Ezehebe'nin başındaki "E" harfi gibi) * Arapça kelimelerin sonuna "e" gelerek onları müennes yapmaya yarar. Âdil, Âdile... Emin, Emine... Kâmil, Kâmile... Nuri, Nuriye... gibi. (Bak: Müennes)
EÂCİB (U'cube. C.) Çok tuhaf ve acaib, şaşılacak şeyler.
EÂCİB-İ DEHR Dünyanın ve zamanın çok şaşılacak yerleri, şeyleri.
EACİM (Acem. C.) Yabancılar, Arap olmayanlar. İranlılar.
EADİ (Adüv. C.) Düşmanlar. Hasımlar.
EALİ (A'lâ. C.) İtibarı ve şerefi yüksek zâtlar. İyiler. Günahtan sakınan temiz ve sâlih amel sâhibi kimseler.
EAMM Pek şumullü, daha umumi ve geniş.
EARİB (A'rabî. C.) Çölde yaşayan, göçebe Arablar.
EARİZ (Aruz. C.) Aruzlar, şiir vezinlerinden bahseden ses kalıpları. Şiirde beytin birinci mısraının son kısımları.
EARR Hörgücü küçük deve.
EASİR (İ'sâr. C.) Şiddetli fırtınalar, kasırgalar.
EÂZIM (A'zam. C.) İleri gelen büyükler. Büyük adamlar.
EÂZIM-I ESMÂ İçinde çok isimlerin mânası bulunan, isimlerin en büyükleri. Cenab-ı Hakk'a mahsus isimlerin en mühim ve büyükleri.
EÂZIM-I MİLLET Millet büyükleri.
EÂZIM-I ÜDEBÂ Ediplerin, edebiyatçıların en büyükleri.
EAZZ Galip. * Daha aziz, daha şerefli, en şerefli, azizler.
EAZZ-İ AHİBBÂ Dostların en azizi.
EB (Ebâ, Ebu, Ebi) Baba, peder. Ced.
EB-İ MÜŞFİK şefkatli baba, merhametli peder.
E'BA Yükler, hamuleler, çuvallar.
EBAB Bir yere gitmek için hazır olmak.
EBABİL Dağ kırlangıcı. Kuş sürüsü. Sürüler, bölükler.(Hz. Resul-ü Ekrem'in (A.S.M.) doğumundan evvel, Hristiyan Habeşliler dinlerini yaymak için San'ada bir mâbed yaparak, Kâbe yerine Arabları bu mâbede çekmeğe çalıştılar. Kâbe-i Muazzama durdukça buna muvaffak olamıyacaklarını anladıkları için Kudsi Kâbe'yi tahribe karar verdiler. Ebrehe kumandasındaki Habeş Hristiyan Ordusu Mekke'ye kadar geldiği sırada Ebâbil kuşlarının gökten taş yağdırmaları üzerine mahvoldular. Habeş ordusunun önünde bir fil yürütüldüğü için bu meşhur irhâsatdan olan tarihi hâdiseye "fil vak'ası" denir.) (B.O.L.) (Çendan velâdet gecesinde değil, fakat velâdete pek yakın olduğu cihetle, o hâdiseler de İrhâsât-ı Ahmediye'dir ki (A.S.M.) Sure-i Elemtera Keyfe'de nass-ı kat'i ile beyan edilen "Vaka-i Fil"dir ki; Kâbe'yi tahrib etmek için, Ebrehe nâmında Habeş Meliki gelip, Fil-i Mahmudi namında cesim bir fili öne sürüp gelmiş. Mekke'ye yakın olduğu vakit fil yürümemiş. Çare bulamamış, dönmüşler. Ebâbil kuşları onları mağlub etmiş ve perişan etmiş; kaçmışlar. Bu kıssa-i acibe, tarih kitablarında tafsilen meşhurdur. İşte şu hâdise, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın delâil-i nübüvvetindendir. Çünki velâdete pek yakın bir zamanda, kıblesi ve mevlidi ve sevgili vatanı olan Kâbe-i Mükerreme, gaybi ve hârika bir surette Ebrehe'nin tahribinden kurtulmuştur. M.) (Bak: Ebrehe)
EB'AD Çok uzak, en uzak, daha uzak.
EB'ÂD (Bu'd. C.) Mesafeler, uzaklıklar.
EB'ÂD-I BÎNİHAYE Sonsuz uzaklıklar.
EB'ÂD-I NÂMAHDUD Hudutsuz uzaklıklar ve mekânlar.
EB'ÂD-I SELÂSE Üç uzaklık ki bunlar : En, boy, yükseklik (derinlik).
EBADİD Müteferrik, dağınık.
EBAET (C.: Abâ) Kamışlık yer. * Kamış.
EBAHH Sesi kısık olan kimse. Avazı tutkun kişi. (Müe: Buhhâ)
EBAHİR Kuş kanadının üçüncü mertebede olan yelekleri.
EBAİD (Eb'ad. C.) Yakın olmayan (hısım ve akraba.) * En uzak yerler.
EBALİS (Ebâlise) (İblis. C.) İblisler, şeytanlar.
EBARİK (İbrik. C.) Su kapları, ibrikler.
EBARİK Balçıklı, kumlu yer. * (Ebrak. C.) Alaca atlar.
EBATIL Böğürler, yanlar.
EBATİH (Ebtah. C.) Kumlu dereler ve ırmaklar.
EBATİL (Ubtule. C.) Beyhude, bâtıl, hurâfe, mantıksız, hakikatsız şeyler.
EBAZER (Bak: Ebu Zerr-i Gıffarî)
EBAZİR (Ebzâr. C.) Yemeklere katılan baharatlar, kurumuş kekikler.
EBB (C.: Abâb) Kuru ot. Taze ot. * Mer'a, otlak, çayır. * Kavga etmek veya bir yerden gitmek için hazırlanmak.
EBBAL Deve çobanı.
EBBALE Bir yüklük odun. * Bir kısım halk. Cemaat. Cemiyet.
EBBAR İğneci. İğne yapan veya satan kimse.
EBBAZ Kaçma, ürkme. * Sıçrayıp atlayan karınca.
EBBED-ALLAH (Allah ebedî, dâim eylesin!) mânasına bir dua.
EBCED Arabça Eski Sâmi alfabesindeki harf sırasının sayı değerine göre tertiplenmesinden meydana gelen birinci kelime. Bu tertip İbrâni ve Süryâni Alfabesindeki harfleri içine alır. İbâredeki kelimelerin sırası ve harflerin rakam değerleri şu suretle gösterilmektedir. $(Ebced) $(Hevvez) $(Hutti) $(Kelemen) $(Sa'fes) $(Kareşet) $(Sehaz) $(Dazig)Bu sekiz kelime bütün huruf-u hecâ denen yirmi sekiz harfi içine almış ve sıra ile eliften gayn harfine kadar, birden bine kadar her harfte aşağıdaki sıra ile gösterildiği gibi değerler verilmiştir. Elif: 1, Bâ: 2, Cim: 3, Dal: 4, He: 5, Vav: 6, Ze: 7, Ha: 8, Tı: 9, Yâ: 10, Kef: 20, Lâm: 30, Mim: 40, Nun: 50, Sin: 60, Ayn: 70, Fe: 80, Sad: 90, Kaf: 100 Rı: 200, Şın: 300, Te: 400, Se: 500 Hı: 600, Zel: 700, Dad: 800, Zı: 900, Gayn: 1000 Şimdiki Arabcada alfabe bu sırayı tutmuyorsa da harflerin rakam gibi kullanıldığı zaman, yine eski sıraya uymak için Ebced sırasını da devam ettirmişlerdir. Hem birbirine benzeyen harfler bu sırada dizilmiştir. Eskiden İslâmlarda matematik ve fizikte bu harflerin rakam yerine kullanıldıklarını biliyoruz.
EBCEDHAN f. Ebced okuyan. Mektebe yeni başlayan, acemi.
EBCED HESABI Ebced harf tertibinde görüldüğü gibi, Kur'ân-ı Kerim daha nâzil olmadan harflere rakam değeri verilerek tarih yazılır ve hâdiseler kaydedilirdi. Bundan böyle Arab, Fars ve Türk Ebediyatında hâdiselerin tarihleri Ebced hesâbı ile yazılırdı. Birçok muharebe, zafer, büyüklerin doğum ve ölümü, yüksek mevkilere geçiş, câmi, köprü, çeşme yapılış ve açılış tarihleri bu hesaba uyularak mısralarla ifade edilirdi. İşte bu ebcede göre harflere sayı değerleri verilerek kuvve-i kudsiye sâhibi ve büyük evliya ve allâmelerden ve ehl-i sünnet ve cemaat eshabı birçok müellifler, Kur'ân-ı Kerim'den, âyet ve hadis-i şeriflerden de mânalar çıkarmışlardır. Ebced hesabının Kur'ân'a tatbikinden çıkan şudur ki: Kur'ân'ın her kelimesi ve kelimelerdeki her harf bile Allah'ın ilim ve iradesiyle bilhassa belli maksatlarla seçilmiştir. Her harfin bile yerine göre hususi bir vazifesi vardır.Meselâ: Elmalı Tefsiri sh: 3956'da Molla Câmi Merhumdan şu tarihî nakil vardır: Kur'ân-ı Kerim'in 34'üncü sure, 15'inci âyetinde (Beldetün Tayyibetün: $ "İyi bir beldedir" ifâdesi ile İstanbul kasdedilmiştir ve İstanbul'un fetih tarihi bu cümlenin ebcedi ile haber verilmiştir.) diye gösteriliyor: Bu cümledeki harfleri sıra ile hesab ederek şu neticeyi görmekteyiz: 2 + 30 + 4 + 400 + 9 +10 + 2 + 400 = 857 hicri senesi oluyor. Bu tarih İstanbul'un Sultan Fatih Mehmed Hazretleri zamanında milâdi 1453 tarihinde fethine tevâfuk etmektedir. (29. Mektub Rumuzât-ı Semaniyede : Kur'ân-ı Kerim'in 108. Suresinde: $ ebcedî makamı 857 olarak, aynen "Beldetün Tayyibetün" gibi İstanbul'un İslâm eline geçmesi olan 857 tarihine tevafuk etmekle işaret ediyor... Evet mâdem Sure-i Kevser, Resul-i Ekrem'e (A.S.M.) ihsan edilen fütuhat-ı azîmeye delâlet ediyor. Elbette İstanbul'a dahi bakıyor.)Bundan başka, Fetih Suresinde $ âyetinin, Sultan Mehmed Fâtih'in Uzun Hasan'a galib geldiği tarih 878 olarak görülmektedir.Bundan başka Timurleng'in Şâm-ı Şerif'i harab ettiği tarihi hesab edecek olursak, Kur'ân-ı Kerim'in 2'nci suresinin 114'üncü âyetindeki "Harab" $ kelimesinden aynı hesabla: 600 + 200 + 1 + 2 = 803 hicrî tarihi çıkıyor.Risale-i Nur Külliyatından Şuâlar Mecmuasında ve İmâm-ı Buhâri Tarihinde Ebi Aliye İbn-i Cerir ve İbn-i Hâtem'den nakledilen ve Kadı Beyzâvi Tefsirinde de mezkur bulunan aşağıdaki rivâyet dahi Ebced Hesabının Kur'ân-ı Kerim ile olan şeksiz alâkasını isbat etmektedir: (Bir zaman Benî İsrâil âlimlerinden bir kısmı huzur-u Peygamberîde surelerin başlarındaki $ gibi mukattaât-ı hurufiyyeyi işittikleri vakit, hesâb-ı cifir ile dediler: "Yâ Muhammed! Senin ümmetinin müddeti azdır." Hz. Resul-ü Ekrem onlara mukabil dedi: "Az değil!" Sâir surelerin başlarındaki mukattaâtı okudu ve ferman etti. "Daha var." Onlar sustular. Ş.) EBCEL
EBCEL Cüssesi büyük olan iri yapılı adam. * Atta ve devede bulunan bir damar. (İnsanda o damara, "ırk-ı ekhal" derler.)
EBDA' (Bedi'. den) En bedi. Ziyade bedi' ve güzel. Daha çok dikkati çeken.
EBDAL (Bedil veya Bedel. C.) Evliyâdan, ziyâde nuraniyyet kazanmış olanlar. Evliyâ zümresinden bir cemaat. Arapçada halkın lüzumlu işlerinin tasarrufuna memur bir cemaata denir. (Mâsivâ alâkasından mücerret ve Cenab-ı Hakk'ın muhabbetinde fâni ve müstağrak olan zâtlar. O.S.)
EBDAN f. Kavim, aşiret, kabile. * Şayeste, lâyık, münâsib, muvafık, uygun.
EBDAN (Beden. C.) Bedenler. Tenler.
EBECC Patlak gözlü adam.
EBED Ebedîlik. Zevalsizlik. Sonu olmamak. (Bak: Beka)Aklın bir hizmetkârı ve tasvircisi olan "kuvve-i hayâliye"ye denilse ki: Sana bir milyon sene ömür ile saltanat-ı dünya verilecek, fakat âhirde mutlaka hiç olacaksın. Tevehhüm aldatmamak, nefis karışmamak şartıyla "Oh" yerine "Ah" diyecek ve teessüf edecek. Demek, en büyük fâni, en küçük bir âlet ve cihazat-ı insaniyeyi doyuramıyor. İşte bu istidattandır ki, insanın ebede uzanmış emelleri ve kâinatı ihâta etmiş efkârları ve ebedî saadetlerinin envaına yayılmış arzuları gösterir ki: Bu insan ebed için halk edilmiş ve ebede gidecektir. Bu dünya ona bir misâfirhanedir ve âhiretine bir intizar salonudur. S.)(İnsanın fıtrat-ı zişuuru olan vicdanı saadet-i ebediyeye bakar, gösterir. Evet, kim, kendi uyanık vicdanını dinlerse, "Ebed!... Ebed!" sesini işitecektir. Bütün kâinat o vicdana verilse, ebede karşı olan ihtiyacının yerini dolduramaz. Demek o vicdan, o ebed için mahluktur. Demek bu vicdanî olan incizab ve cezbe, bir gaye-i hakikiyenin ve bir hakikat-ı câzibedârın yalnız cezbi ile olabilir. S.)
EBED-ÜL-ÂBÂD Tükenmez, ebedî hayat. Sonsuzluk. * Cennet.
EBED-ÜL ÂBİDÎN Ebediyyen, sonsuz olarak.
EBEDD Gövdeli, iri cüsseli kimse. İki uyluğunun arası geniş ve etli olan kimse.
EBEDEN (Ebedâ) Devamlı olarak. Kat'â ve aslâ. Hiçbir vakit.
EBEDGÂH f. Kabir, mezar.
EBEDHANE f. Kabir, mezar.
EBEDÎ Sonsuza ve ebediyete âit. Ebediyete dâir ve müteallik.(Kur'ân bize bu âlemin fâni, geçici olduğunu, herşeyin devamlı değiştiğini ve takdir edilen bir zaman sonunda sona erdiğini ve ereceğini belirtiyor. Madde âleminin bir başlangıcı ve sonu olduğunu bundan da anlıyoruz. Kur'ân, bize ebedî âlemin varlığını da haber veriyor, bu dünya hayatının ebediyet âlemine geçiş için bir hazırlık, tekâmül ve geçiş dönemi olduğunu, ebediyet âlemindeki hayata uygun bir varlık olmak için bu dünyada Allah'ın emir ve kanunlarına uygun yaşamak gereğini hatırlatıyor ve emrediyor.)
EBEDİYYEN Ebedî olarak, ilel-ebed. * Hiç bir vakit, hiç bir zaman.
EBELET Çok yemekten gelen ağırlık, hazımsızlık.
EBEN Töhmetli, kabahatli kişi. * Adâvet, düşmanlık.
EBEN AN-CEDD Babadan, dededen.
EBER Hurmanın budaklanması ve ıslah edilmesi. * Akrep sokması.
EBERR Çok faziletli, şerefli. Çok sâdık ve dindar. Çok iyilik sever. * Şenlikten uzak, bedevi.
EBES Çok süt içmekten dolayı midede ve karında meydana gelen şiş. $
EBEVEYN Ana ile baba. (Eb ile ümm.)
EBGAZ Çok fazla buğzedilen, hiç sevilmeyen, nefret edilen.
EBH Unutulan şeyi hatırlatmak.
EBHAK Bir gözlü.
EBHAL (Buhl. den) En hasis, çok cimri, daha tamahkâr. * Büyük gözlü.
EBHÂR (Bahr. C.) Bahirler, deryalar, denizler.
EBHÂR-I VÂSİA Geniş denizler.
EBHAR Nefesi ve ağzı fena kokan adam.
EBHAS Gözlerinin üstünde veya altında bir miktar yumruca et parçası olan kişi.
EBHEKAN Kuzu kulağı adı verilen ot.
EBHEL Ardıç ağacının yemişi. * Ardıç ağacının bir nevi
EBHEM Söz söylemeye muktedir olmayan. Konuşmaya iktidarı bulunmayan adam.
EBHER En bâhir, en âşikâr. En parlak, daha çok zâhir. * Temiz kanı yürekten bedene dağıtan büyük bir damar.
EBHİRE (Buhâr. C.) Dumanlar, buğular.
EBHUR (Ebhar) (Bahr. C.) Denizler, bahrlar.
EBHUR (Bahur. C.) Buharlar. Buğular.
EBİ (Bak: Ebu)
EBİ-L BENÂT Kızların babası.
EBİB İri taneli yağmur.
EBİH Yüzünden örtüyü kaldırmayan tesettürlü kadın.
EBİL Devenin hâllerinden anlıyan kimse.
EBİL Nasârâ rahibi ve ekâbiri.
EBİL-ÜL EBİLÎN İsa Peygamber (Aleyhisselâm)
EBİYE İmtinâ edici, çekinen kadın.
EBKA' Alaca karga.
EBKA Ağlattı (mânasında mâzi fiili. Bak: İbkâ)
EBKÂR (Bikr. C.) Bekârlar. * Mc: Evvelce kimsenin söylemediği sözler.
EBKÂR-I EFKÂR Evvelce söylenmemiş olan fikirler.
EBKEM (Bükm. den) Dilsiz. Konuşamıyan.
EBKEMÎ f. Dilsizlik, dili olmamak.
EBKEM Ü LÂL Cevapsız bırakmak. Susmak. Dilsiz gibi sükût etmek.
EBKEMİYET Dilsizlik. Konuşamamazlık.
EBLAD Eser.
EBLAĞ En beliğ. Daha beliğ. Daha fasih. Çok beliğ.
EBLAK Rengârenk. * Alaca bulaca. * Alacalı at.
EBLAK-SÜVAR f. Alaca ata binmiş kişi. * Mc: Savaşçı, cenkçi yiğit.
EBLEC Açık kaşlı. * Mc: Nurlu, parlak, vuzuhlu.
EBLED Ebleh, ahmak, bön. Söylenilen şeylere aklı hemen taalluk etmeyen kimse. * Açık kaşlı. * Şişman gövdeli kişi.
EBLEH Ahmak. Bön. Budala.
EBLEHÂNE f. Ahmakçasına. Eblehçesine.
EBLEHÎ f. Ahmaklık, saflık, bönlük.
EBLEHİYYET Ahmaklık, eblehlik, bönlük, salaklık, saflık, kalın kafalılık.
EBLEK f. Alacalı renk.
EBLEM Kalın dudaklı adam.
EBLİM Bal, asel.
EBLUÇ f. Ezilmiş tozşekeri. Nebat şekeri.
EBLUK f. Münafık, iki yüzlü adam. * Şarlatan.
EBNÂ (İbn. C.) Oğullar. Çocuklar. Veledler. Ferzendeler.
EBNÂ-İ ÂDEM Adem oğulları. İnsanlar.
EBNÂ-İ BEŞER İnsan oğulları.
EBNÂ-İ CİNS Kendi sülâlesinden gelenler. Aynı cinsten olanlar.
EBNÂ-ÜD DEHALİZ Anası babası belli olmayıp etrafa atılmış, sokağa bırakılmış çocuklar.
EBNÂ-YI MAZİ Mâzinin insanları.
EBNÂ-YI SEBİL Yolcular, seyahat edenler, seyyahlar.
EBNÂ-YI VATAN Vatan evlâtları.
EBNİYE (Bina. C.) Binalar. Yapılar.
EBNİYE-İ ATİKA Eski binâlar.
EBNİYE-İ MÜRTEFİA Yüksek binalar.
EBR Ürkmek. Kaçmak.
EBR f. Bulut.
EBR-İ BAHAR Bahar bulutu.
EBR-İ BÂRÂN Yağmur bulutu.
EBR-İ İHSAN İhsan, lütuf bulutu.
EBRAC Burçlar, kaleler.
EBRAH Zor olmak, güç olmak.
EBRAK Fazlaca parıltılı. * Taşlı, kumlu, balçıklı yer. * Alaca renkli at. * İki renkli lekeli bir şey.
EBRÂR (Berr. C.) Özü sözü doğru olanlar, hamiyetliler. Sâdıklar. İyiler.
EBRÂR-I ÜMMET Ümmetin iyileri. Hayırlıları.
EBRAS İnsanın rengini degiştiren alaca ve miskin eden çok fena bir maddi hastalık ismi.
EBREC Gözünün akı çok olan güzel gözlü kimse.
EBRED (Berd. den) Çok soğuk.
EBREHE Peygamberimizin (A.S.M.) doğumundan elli gün kadar evvel Kâbenin tahribine gelen Habeş Ordu Kumandanının ismi. (Bak: Ebabil)(Fillerle varıp Kâbeye, hem Ebrehe zâlim.İsterdi ki, yapsın nice bin türlü mezâlim...İsterdi ki; o beyt yıkılıp şöhreti sönsün.Halk Kâbeyi terkederek, kiliseye dönsün.İsterdi ki; çeksin doğacak nura bir sed.Hem doğmadan ölsün diye "Mahbub-u Müebbed."Günlerce gidip Kâbeye hem yaklaşan orduBirdenbire bir tehlike sezmiş gibi durdu...Sür'atle gelip bir sürü kuş, semt-i bahirden. Taş harbine başlar, pek acib hepsi birden.İndikçe havadan o muamma gibi taşlar Cansız yıkılıp yerlere yatmış nice başlar.Şahıyla beraber kocaman orduyu Mevlâ Olsun diye mahbuba nişan eyledi mevta. E.L.)
EBREK En bereketli.
EBRENCEN f. Bilezik. Kadınların kollarına taktıkları altından mâmul zinet eşyası.
EBRESİM İbrişim.
EBRESİMÎ İbrişimci.
EBREŞ Alaca benekli at. * Kırmızı ve beyazdan meydana gelen alaca renk.
EBRİC Yayık adı verilen ve yoğurttan yağ çıkarılan nesne.
EBRKÂR f. Şaşkın, sersem, ne yapacağını bilmeyen adam. (Ebr'in "bulutun" yerinde durmayıp gezici olmasından kinâye olarak, bu mânayı aldığı sanılmaktadır.)
EBRU f. Kaş. * Bir nevi dalgalı kumaş ve kâgıt ismi.
EBRUFERAH f. Güler yüzlü.
EBRUVÂN f. Kaşlar.
EBS Sütü çok içmekten dolayı karnı şişmek.
EBSAR (Basar. C.) Gözler. Dikkat sahipleri. Görücüler.
EBTAH (C.: Ebâtih) Kumlu ırmak ve dere.
EBTAL (Battâl. C.) Yiğitler, cesurlar, döğüşken erler.
EBTAL (C.: Ebâtil) İnsanın böğrü. * En boş. Boşuboşuna. Çok bâtıl.
EBTER Kuyruğu kesik hayvan. * Sonunda oğlu ve kızı kalmayan insan. * Ölümünden sonra adı hatırlanıp anılacak hayrı ve ihsanı kalmayan kişi. * Eksik, tamamlanmamış.
EBTİNE (Bâtın. C.) Çukur yer, kuytu yer.
EBU Peder, baba, ata, eb.
EBU BEKİR-İ SIDDIK (R.A.) Asıl adı Abdullah, künyesi Ebu Bekir, lâkabı Sıddık ve Atik. Erkekler içerisinde Resul-i Ekreme (A.S.M.) ilk iman eden; bütün muharebelerde ona refakat eden; seferde, hazarda, bütün tehlikeli anlarda Peygamber Efendimizle (A.S.M.) beraber çalışmış ve onun en yakın Sahâbesi. Onun sohbetinden feyz almış, nübüvvet sırlarının en samimi mahremi. Her şeyini, bütün malını İslâmiyet uğruna, Peygamberimize (A.S.M.) sadakati ile feda etmiş, sırf lillâh için çalışmış, hiç bir maaş kabul etmeden hilâfet makamında bulunmuş, İslâmın ilk Reis-i Cumhuru olmuştu. Seçimle başa geçmiş, zekât vermeği kabul etmemek ve irtidad etmek gibi hareketlere karşı mücadele etmişti. Kur'ân-ı Kerimin Sure ve Ayetlerini ilk def'a cem' edip bir cilt halinde toplamıştı. Hilâfeti zamanında Hz. Halid kumandasında İslâm Ordusu Suriye ve Şamı fethetmişti.
EBU CABİR Ekmek.
EBU CA'DE Kurt, zi'b.EBU CAFER $ Bin Abdullah Bin Cafer bin Ebî Tâlib (R.A.) : Resul-i Ekrem Aleyhissalatü Vesselâm'dan 25 Hadis rivayet etmiştir. Kureyş'in Haşimî kolundandır. 80 senesinde 80 yaşında iken vefat etti. (R.A.)
EBU CA'FER Sinek.
EBU CEHL "Cehalet babası" demek olan bu kelime, Hazret-i Resul-i Ekrem (A.S.M.) zamanında, mu'cizeleri ve çok delilleri ve Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ı gördüğü halde iman etmeyen din düşmanı puta tapan gururlu bir müşrikin lâkabıdır. Bedir Gazasında öldürüldü.
EBU CEMİL Tere otu.
EBU DAVUD (Bak: Kütüb-ü Sitte)
EBU-D DERDA Uveymir adı ile de meşhurdur. Ashab-ı kirâmın âlim ve hakîmlerindendi. Peygamberimiz: "Uveymir, Ümmetimin hakimlerindendir" buyurmuştur. Uhud'dan itibaren bütün muharebelerde bulunmuştur. 179 hadis rivâyet etmiştir. Hikmetli sözlerinden birisi şudur: "Âlim olmayınca insan müttaki olamaz, bir âlim âmil olmadığı halde ilim sâhibi sayılamaz."
EBU EYYUB Deve, cemel.
EBU EYYUB-İL ENSARÎ Sahabe-yi Kiramdan olup Halid bin Zeyd-i Hazrecî diye de anılır. Hicretten sonra Peygamberimize (A.S.M.) ilk mihmandârlığı yapmış idi. Hicretin 50. yılında pir-i fâni olduğu halde teberrüken Kostantiniyye'nin fethine azimet eden İslâm ordusu ile harbe iştirak etmiş, İstanbul surları dışında şehid olmuştur. Sonradan ancak Sultan Mehmed Fatih'in Hocası Akşemseddin Hazretleri tarafından mezarı keşf edilmiştir. 150 hadis-i şerif nakletmiştir. (R.A.)
EBU HALİD Köpek, kelb. * Canavar.
EBU HANİFE (Bak: İmam-ı A'zam)
EBU HASAN-I ŞAZELÎ (Bak: şazelî)
EBU HUMEYD Ayı denilen canavar.
EBU HÜREYRE (R.A.) Peygamberimize (A.S.M.) bütün gücüyle hizmette bulunmuş ve İ'lâ-yı kelimetullâh yolunda Peygamber (A.S.M.) ile bütün muharebelere iştirak etmiş, 5374 aded Hadis-i Şerif nakletmiştir. Hicri 75 yılında, Medine-i Münevvere'de, 78 yaşında iken dâr-ı bekaya irtihâl etmiştir. (R.A.) (Bak: Ashab-ı Suffa)
EBU İKRİME Güvercin kuşu.
EBU İYAZ SELEME BİN AMR BİN EL EKVÂ (R.A.) Biat-ı Rıdvanda hazır bulunan, gayet cesur, nişancı, hamiyetperver bir sahabedir. 77 hadis-i şerif rivayet etmiştir. Hicrî 74 tarihinde, 80 yaşında iken Medine-i Münevvere'de vefat etmiştir. (R.A.)
EBUK Kaçmış köle.
EBU KALEMUN Bir nevi kumaş ki, göze türlü türlü görünür. Bâzıları "gülistân-ı kemhâ" derler.
EBU KATADE HARİS BİN RİB'İY (R.A.) Ensardan ve Resül-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın süvarilerindendir. 170 Hadis-i Şerif rivayet etmiştir. Uhud Gazvesinden itibaren bütün muharebelere iştirak etmiş bir kahraman olup 74 tarihinde 80 yaşında iken Medine'ye avdetinde vefat etmiştir. (R.A.)
EBU KAYS Çakal.
EBU-L ALA-İ MAARRÎ (Mi: 973 - 1057) Kör olmasına rağmen hafızasının fevkalâdeliği ile tanınmış büyük Arap şairlerinden biridir ki, kasideleriyle meşhurdur.
EBU-LA-ŞEY Hiçbir şeyin babası. Hiç bir şeyi olmayan.
EBU-L AVN Hurma.
EBU-L MEYMUN Bal, asel.
EBU-L MİREH Şeytan.
EBU-L MUHTAL Katır, bağal.
EBU MANSUR-U MATÜRİDÎ (Bak: Matüridî)
EBU NAFİ' Sirke.
EBU-N NACİ' Helva.
EBU-N NECM Tilki.
EBU SAİD-İL HUDRÎ Ashab-ı Kirâmın en mümtazlarından ve Ensardandır. 1170 Hadis-i Şerif rivayet etmiştir. Uzun müddet fetva vazifesinde bulunmuş, Hicri 72'de 86 yaşında iken Medine-i Münevvere'de vefat etmiştir. (R.A.)
EBU LEHEB (Ebi Leheb) Asıl adı: Abduluzza'dır. Güneş gibi, âlemleri aydınlatan Resul-i Ekrem Aleyhissalatü Vesselâm'ın nurundan gözünü kapadı ve küfre hizmete çalıştı, iman etmedi. Peygamberimizin amcası idi. Karısı ve oğulları sırf düşmanlık için çalıştılar. Adı "Alev babası" mânasında olan "Ebu Leheb" kaldı.
EBU-L EMİN Tokluk, şiba'.
EBU-L FADL Altun.
EBU-L HARİS Arslan.
EBU-L HUSAYN Tilki.
EBU-L İBER Utanmaz, edepsiz, hayasız adam.
EBU-L KA'KA' Kuzgun.
EBU SABİR Tuz, milh.
EBU SÜFYAN (Mi: 597 - 653) Kureyş kabilesinin bir kolu olan Beni Ümeyyenin Reisi ve Hz. Muâviyenin (R.A.) babası.
EBU SÜLEYMAN Horoz.
EBU TALHA ZEYD BİN SEHL (R.A.) Ashab-ı Kiram arasında, sayılı kahramanlardan ve atıcılardandır. Resul-ü Ekreme (A.S.M.) atılan oklara göğsünü germiştir. 20 Hadis-i Şerif rivayet etmiştir. Hicri 34 tarihinde vefat etmiştir. Bütün muharebelere katılmış bir kahraman-ı İslâmdır. (R.A.)
EBU TALİB (...-619) Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) amcasıdır. (Diyorsunuz ki: Amcası Ebu Tâlib'in imanı hakkında esahh nedir?Elcevap: Ehl-i Teşeyyu, imanına kail; Ehl-i Sünnet'in ekserisi, imanına kail değiller. Fakat benim kalbime gelen budur ki: Ebu Tâlib, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın risaletini değil; şahsını, zâtını gayet ciddi severdi. O'nun -o gayet ciddi- o şahsî şefkati ve muhabbeti, elbette zâyie gitmeyecektir. Evet, ciddi bir surette Cenab-ı Hakk'ın Habib-i Ekremini sevmiş ve himaye etmiş ve taraftarlık göstermiş olan Ebu Tâlib'in inkâra ve inada değil, belki hicab ve asabiyet-i kavmiye gibi hissiyata binaen, makbul bir iman getirmemesi üzerine Cehennem'e gitse de; yine Cehennem içinde bir nevi hususi Cennet'i onun hasenatına mükâfaten halkedebilir. Kışta bazı yerde baharı halkettiği ve zindanda -uyku vasıtasıyla- bazı adamlara zindanı saraya çevirdiği gibi, hususi Cehennem'i, hususi bir nevi Cennet'e çevirebilir... M.)
EBU TAYYİB EL-MÜTENEBBİ (Hi: 915 - 965) Kûfe'de doğdu. Bağdat'ta öldü. Büyük şairlerden olup, divanı vardır.
EBU-L VAKT Vakit ve hâlin te'siri altında kalmıyanlar.
EBU-T-TURAB Hz. Alinin (R.A.) bir lâkabı.(Bu isim Hz. Ali Radiyallahu anh, toprak üzerine oturduğu veya yattığından dolayı tevâzuuna işareten Peygamber Efendimiz (A.S.M.) tarafından verilmiştir.)
EBÛÜ "İkrar ederim, sığınırım, itiraf ederim, tövbe ederim" mânasına fiildir.
EBU ZA'FEL Fil.
EBU ZENE Maymun.EBU ZERR-İ GIFFARÎ $ Cündüb bin Cünâde (R.A.) : İlk İslâm olanların beşincisi olup ilimde İbn-i Mes'ud hazretlerine müsavi sayılırdı. Resül-ü Ekrem Aleyhissalâtu Vesselâmdan 281 Hadis-i Şerif nakletmiştir. Hazreti Ali Kerremallahu Vechehu kendisine "İlim dağarcığı" lâkabını vermiştir. Hi: 31'de Hakkın rahmetine kavuşmuştur. (R.A.)
EBU ZİYAD Eşek, hımar.
EBU ZÜBAB Fâre.
EBU ZÜR'A Domuz, hınzır.
EBU-Z ZEHEB Çok zengin olan adam, altın babası.
EBVA' Medine-i Münevvere'ye bağlı olup, Mekke-i Mükerreme yolunda bir köyün adıdır. Medine'ye yirmiüç mil uzaklıktadır. Köyün üstünde dik ve kuru bir dağın adı da Ebvâ'dır. Bu köy iki şey ile meşhurdur. Biri: Peygamberimizin annesi Hz. Amine'nin kabri orada bulunmaktadır. İkincisi ise: Hicretin birinci senesinde birinci defa olarak yapılan gazanın orada olmasıdır.
EBVÂB (Bab. C.) Kapılar. * Kısımlar. Bahisler. Parçalar.
EBVÂB-I MÜZEHHEB Yaldızlı kapılar.
EBVÂB-I RAHMET Rahmet kapıları.
EBVÂB-I SEMÂ Semâ kapıları, gök kapıları.(78. surenin 18. ve 19. âyetlerinin tefsirinden bir kısmıdır:"O fasl günü o gündür ki, sura üfürülür. Yani sur üfürülünce siz ölüler uykudan uyanır gibi uyanır kalkarsınız da, (sure: 17, âyet: 71 mantukunca) her ümmet imamıyla çağırılarak derhal alay alay, ümmet ümmet, cemaat cemaat mahşere gelirsiniz ve o sırada, semâ açılmıştır. Nizâm-ı âlem değişmiş; bugün kapalı, sağlam bir bina olan semâ fethedilmiş; (sure : 69, âyet: 16 mazmununca inşikak edip yer yer açılmıştır da hep kapılar olmuştur. Her tarafı kapılardan ibaret gibi küşâd edilmiştir." E.T.)(7. surenin 40. âyetinin meâlinden bir parça: "Şüphe yok o kimselere ki, küfre düştüler ve bizim vâzıh âyetlerimizi tekzib ettiler, onların birer âyet-i İlâhiye olduğunu kabul etmediler ve onlara karşı tekebbürde bulundular, onlara imandan ve muktezasıyla amel etmekten kaçındılar. Onlar için gök kapıları açılmaz, onların duaları, amelleri kabul edilmez veya onların ruhları oralara yükselemez. Ve deve, iğnenin deliğine girinceye kadar; öyle büyük bir cisim, o kadar dar bir yere girinceye kadar; öyle mümkün olmayan bir hâdisenin vukuuna değin, yani hiçbir zaman cennete giremiyeceklerdir. Onların Cennet'e girmeleri, böyle vukuu muhâl birşeye muallaktır, onlar ebediyyen Cehennem'de muazzeb olup duracaklardır." Ömer Nasuhi Bilmen)
EBYAN Cömert, eli açık, muhtaçlara ve yoksullara yardım eden kimse. * Yemekten tiksinen kişi.
EBYAT (Beyt. C.) Beyitler. İki mısradan müteşekkil kısımlar.
EBYAZ Beyaz. Akça. Parlak. Daha parlak. Sefid olan.
EBZ Ürkme, korkma. Kaçma, kaçış. * Aniden, birdenbire ölmek.
EBZA Göğsü çıkık.
EBZAH Göğsü çıkık.
EBZAR (Bezr. C.) Yemeklere konulan baharat.
EBZER Üst dudağında sarkık derisi olan.
EBZÜN Küvet, banyo. * İçinde yıkanılabilinen küçük havuz.
ECAHİL (Echel. C.) En cahil, daha bilgisiz olanlar.
-
E'CAM (Acem. C.) Arab olmayanlar. Güzel arabi bilmeyenler. Güzel ve fasih konuşamıyanlar. * Acemiler.
ECAMİRE Taifeler, kabileler, kavimler.
ECANİB (Ecnebi. C.) Ecnebiler. Yabancılar.
ECBE Alnı geniş olan adam.
ECC (C.: İcâc) Devekuşu seğirtmek.
ECCE (C.: İcâc) Sıcak fazla olmak. * Karışmak.
ECDA' Burnu kesik olan kimse. * Kulağı, eli ve dudağı kesik kimse.
ECDAD (Cedd. C.) Dedeler. Babalar. Büyük babalar.
ECDAS (Cedes. C.) Kabirler. Mezarlar.
ECDEL (C.: Ecâdil) Çakır doğan kuşu.
ECDER (Cedir. den) Daha büyük. Pek münasib.
ECEBE Büyük alınlı. Alnı geniş olan kimse.
ECEL Her mahlukun ve canlının Allah tarafından takdir edilen ölüm vakti. Âhirete göç etmek. * İleride olacağı şüphesiz olan. * Allah'ın takdir ettiği ömür.
ECEL-İ FITRÎ Her mahlukun yaradılışı itibariyle Cenab-ı Allah (C.C.) tarafından tayin olunan vasati ömrü. * Biyolojik ömür.
ECEL-İ KAZÂ (Bak: Ecel-i mübrem.)
ECEL-İ MEV'UD Mukadder olan ölüm. şüphesiz gelecek olan ölüm.
ECEL-İ MUALLAK Levh-i Mahv İsbat'ta mukadder olarak yazılı, bâzı şartlarla mukayyed olan ecel. Ecel-i müsemma.
ECEL-İ MÜBREM Elinden kurtulunması mümkün olmayan, kaçınılmaz olan ecel.
ECEL-İ MÜSEMMA f. Muayyen bir zamana kadar, Allah'ın takdir ettiği ölüm.
ECEL-İ NÂ-GEHAN Ansızın gelen ecel. Birdenbire âni ölüm, vefat.
ECELİYYET Sonradan vukuu şüphesiz olan hâdise.
ECELL (Celil. den.) Çok güzel. çok büyük. En üstün. Çok celil.
ECELL-İ MAHLUKÂT Mahlukların en üstünü. İnsan.
ECELL Evet, neam, belî.
ECEM (C.: Acâm) Çok fazla sıcak.
ECEME (C.: Acâm-Ecemât - Ecem-Ücüm) Meşelik. * Kamışlık.
ECEMM Mızraksız adam. * Boynuzsuz koyun. * Etli kemik. * Bacasız ev.
ECEN Suyun tadı ve rengi değişik olmak.
ECERRAN İns ve cinn.
ECEŞŞ Gür sesli.
ECFAN (Cefn. C.) Göz kapakları. * Asma çubukları. * Kirpikler.
ECHAM Gözü büyük ve kırmızı olan. * (Müe: Cahmâ)
ECHEL Çok câhil. Çok bilgisiz. En câhil.
ECHELİYYET Çok bilgisizlik. Çok câhil oluş.
ECİC Ateş parlaması.
ECİL İşini geriye bırakan, geciktiren. * Geciktirilen, geriye bırakılan şey. * Bir yerde birikip toplanmış su.
ECİLLE (Celil. C.) Fazilet, ilim ve rütbe itibariyle daha yüksek olanlar. Büyükler.
ECİM Bir şeye çok devam etmekten usanç gelme. * Suyun necis olup bozulması. * Birini istemediği hâle koymak.
ECİNNE (Cenin C.) Ceninler. Ana karnındaki çocuklar.
ECİNNÎ Cin taifesinden bir fert. (Bak: Cinn)
ECİR (Bak: Ecr)
ECİR Ücretle çalışan, nefsini kiraya veren. Gündelikçi.(Devletler, milletler muharebesi tabakat-ı nev-i beşer muharebesine terk-i mevki ediyor. Zirâ, beşer esir olmak istemediği gibi, ecir olmak da istemez. S.)
ECİRLİK t. Ücretle çalışma, hizmetkârlık.
ECİRNÂ (İcâret. den) Bizi hıfzeyle, muhafaza eyle (meâlinde.)
ECİRNİ (İcâret. den) Beni hıfzeyle, beni koru (meâlinde).
ECL İllet, sebeb, cihet. İçin, dolayı... den. Arabçada "Li" ilâve ederek kullanılır. Meselâ: Li-eclillâh $ : Allah için, Allah rızası için.
Lİ-ECL-İL-MASLAHA İş icabı, maslahat için.
ECLA Pek âşikâr, pek belli. Pek parlak, ziyade güzel. * Başında kıl bitmeyen kel.
ECLA' Dudakları kısa olup dişlerini tamamen örtmeyen.
ECLAD (Cild. C.) Hayvan derileri.
ECLAH Devenin veya üstü düz olan arabaların üzerlerine yapılan ufak kulübe. * Başı kel olan adam.
ECLEC Yumru ve geniş alınlı.
ECLEF (Cilf. den) Çok edepsiz, pek hayasız.
ECLEL Ulu ve büyük kimse. * Azam.
ECLİYET Cihetiyet, sebebiyet. Sebeb oluş.
ECMA' En toplu. Birikmiş. Ziyade birleşmiş.
ECMA Üstü açık ev.
ECMAİN Hepsi, cümlesi.
ECMAL (Cemel. C.) Develer. * Cümleler. * Yekünler.
ECMAT (Ecme. C.) Ormanlar, sık ağaçlı yerler.
ECME (C.: Ücem-Ecmât) Orman, sık ağaçlı yer.
ECMEL (Cemil. den) Çok güzel, en yakışıklı. Daha güzel.
ECNAB (Cenb. C.) Yanlar. Yan taraflar.
ECNAD (Cünd. C.) Cündler, askerler, erler, neferler, taburlar.
ECNÂS (Cins. C.) Çeşitler, neviler, türler.
ECNÂS-I MUHTELİFE Çeşitli, türlü cinsler.
ECNEB Muti ve münkad olmayan. İtaatkâr olmayan. * Garib, yabancı, ecnebi. *Sert başlı at.
ECNEBİ Yabancı. Garip. Alışmamış. Başka milletten olan.
ECNEBİYYET Ecnebilik, yabancılık, gariblik.
ECNEF Haktan, doğruluktan, adaletten uzaklaşan, ayrılan adam. * Beli eğri, kambur olan adam.
ECNİHA (Cenah. C.) Kanatlar. Cenahlar. Taraflar.
ECR (C.: Ücur) Bir iş, bir hizmet mukabilinde verilen şey. * Ahirete aid mükâfat, hayır ceza. * Ücret, mukabil, karşılık. Sevab. * Tıb: Kırılan bir uzvun sarılması.
ECR-İ MÜSEMMÂ Mukavele ve pazarlıkla kararlaştırılan ücret.
ECRA' (C.: Ecâri) Bir şey yetişmeyen kumlu yer.
ECRAM (Cirm. C.) Ruhsuz büyük varlıklar. Cirmler. Yıldızlar.
ECRAM-I SEMAVİYE Gök cisimleri, yıldızlar.
ECRAM-I ULVİYE Ulvi yıldızlar. Büyük cirimler.
ECRAS (Ceres. C.) Büyük çıngıraklar, çanlar.
ECREB Uyuz hayvan veya insan.
ECRED Tüysüz adam, köse. Genç. * Çorak, otsuz yer. Bir şey yetişmeyen arazi. * Tüyü yumuşak ve kısa olan at.
ECRİBE (Cirâb. C.) Dağarcıklar, meşin veya bezden yapılmış olan çantalar.
ECSAD (Cesed. C.) Cesedler. Cisimler. Tenler. Vücudlar.
ECSAM (Cisim. C.) Cisimler.
ECSAM-I NÂMİYE Büyüyüp yetişen cisimler. Nebat gibi büyüyenler.
ECSAM-I ULVİYE Ulvi cisimler.
ECSEL Karnı büyük olan kişi.
ECSEM Cesim, pek iri, gövdesi büyük olan. İri yarı kişi.
E'CUBE (Bak: U'cube)
ECUC Işık veren, parlayan. Parlak nesne. * Suyun tuzlu ve acı olması.
ECÜME Havuz.
ECVAD (Cevad. C.) Sahiler. Cömertler. Eli açıklar.
ECVAF (Cevf. C.) İçler. Kovuklar.
ECVED En cömert. En sahi. Daha iyi.
ECVED-İ MENSUCAT Dokumaların en iyisi.
ECVED-ÜN NÂS İnsanların en iyisi olan Hz. Peygamber (A.S.M.)
ECVEF Ortası boş. Kof. * Mc: Boş kafalı. Çok cahil. * Gr: Ortasında harf-i illet sayılan elif, vav, yâ harfleri bulunan fiil kökü.
ECVİBE (Cevab. C.) Cevaplar.
ECVİBE-İ MÜSKİTE Susturucu cevaplar.
ECYAD (Cîd. C.) Uzun boyunlar.
ECYAF (Cife. C.) Kokmuş etler. Cifeler.
ECYAL (Cîl. C.) Soylar. Tâifeler. Kavimler. Nesiller.
ECYED Uzun boyunlu (adam.)
ECYEM Gözü büyük ve kırmızı olan. (Müe: Ceymâ)
ECZÂ (Cüz. C.) Eczacılıkta kullanılan çeşitli maddeler. * Ciltlenmemiş kitab ve saire. * Cüz'ler, parçalar, kısımlar. * Bir kimyevi terkible vücuda gelip yanma hassası gibi böyle bir kuvvet ve te'siri haiz bulunan şey.
ECZÂ-İ ASLİYE Vücudda temel teşkil eden parçalar ve kısımlar, unsurlar.
ECZÂ-YI ŞERİFE Kur'ân-ı Kerim'i meydana getiren otuz cüz.
ECZÂ-İ UNSURİYYE Esas teşkil eden parçalar.
ECZÂ-İ ZÂİDE Fazladan olan kısımlar, parçalar.
ECZAHANE f. Eczacı dükkanı. Ecza dolabı. İlaç satılan mağaza.
ECZAL (Cizl. C.) Ağaç kökleri, tomrukları.
ECZEB Suyu geçirmeyen sağlam zemin.
ECZEM (Cüzâm. dan) Cüzamlı, miskinlik illetine uğramış olan. * Parmakları veya eli kesik olan adam.
ECZEM Burnu kesilmiş.
EDÂ' Yerine getirmek. Ödemek. Borcunu vermek. Vazifesini yapmak. * Tarz. Üslub. * Şive. * Tekebbür. * Fık: Namazı vaktinde kılmağa "Eda" ve vakit geçtikten sonra kılınan namaza da "Kaza" denir. (Bak: Kaza)
EDA-İ FERÂİZ Allah'ın (C.C.) farz olarak emrettiklerini yerine getirmek. Farz vazifelerini ifa etmek.
EDA-YI DEYN Borç ödeme.
EDA-YI SALÂT Namazı vaktinde kılma.
ED'AC Gözleri kara renkte ve büyükçe olan. * Pek siyah şey.
EDAKK En dakik, pek ince, çok mühim.
EDAKK-I UMUR İşlerin en mühimmi.
EDALL (Bak: Adall)
EDÂMALLAH Allah (C.C.) dâimî eylesin (mealinde duâ.)
EDANİ (Ednâ. C.) Ednâlar, en deniler, en alçaklar. Alçak, pek bayağı ve aşağılık kimseler.
EDAT Sebep. Âlet. Avadanlık. * Gr: Kendi başına mâna ifade etmeyip, kelime veya fiillerle birlikte mâna ifade eden kelime veya harf. İsim ile fiilden gayri kelime.
EDB Ziyafet verip, halka yemek yedirmek.
EDBAR (Dübür ve Dübr. C.) Ard ve arka taraflar. Herhangi bir şeyin sonları ve akibetleri.
EDBAR-ÜN NÜCUM Fecirden evvel kılınan iki rek'at nafile namaz.
EDBAR-ÜS SÜCUD Akşam namazından sonra kılınan iki rek'at nafile namaz.
EDBES Rengi ne kızıl, ne siyah olan hayvan.
EDD (C.: Üdüd) Kuvvet. * Yetişmek. * Ric'at etmek.
EDDAİ "Mâlum bir duâcı. Duâcınız. Hayrınızı isteyen" meâlinde imza yerine yazılan bir tâbir.
EDEB Terbiye. Kavlen, fiilen insanlara lütuf ile muamele etmek. Güzel ahlâk. Usluluk. Hayâ. * Ist: Sünnet-i Resul'e (A.S.M.) uygun hareket etmek. * Utanılacak şeylerden insanı koruyan meleke; kuvve-i râsiha-i nefsiye. * Edebiyat ve ondan bahseden ilim.(Kur'anın edebi ise: Öyle bir hüznü verir ki, âşıkane hüzündür. Yetimâne değildir. Firak-ul ahbabdan gelir. Fakd-ül ahbabdan gelmez. Lemeat)
EDEB-İ KELÂM Söz güzelliği, söz zarifliği. * Edb: İfade arasında bayağı ve çirkin tabirlerin bulunmaması. İfadenin güzel oluşu.
EDEB-İ MUÂŞERET (Bak: Âdâb-ı muaşeret)
EDEB-AMUZ Edeb öğreten.
EDEBÎ Edebe dâir. Güzel söylenmiş yazı. Edebiyata âit. Ehl-i edebe, terbiyeli, ahlâklı ve edebli olanlara dâir ve edebe mensup ve müteallik.
EDEBİYAT Düşünce, duygu veya herhangi bir hakikatı veya herhangi bir fikri yazı veya sözle, manzum veya nesir halinde güzel şekilde ifâde san'atı. Bu san'atla uğraşan ilim kolu. * Edebiyata âit yazıları toplayan kitap.Edebiyatın sözlük anlamından biri de edebe, yani terbiyeye uygun söz söylemektir. Demek ki edebiyatçı edepli olmalı, edepsizce söz ve yazılar edebiyat olamaz.(Edebiyatta vardır üç meydan-ı cevelân; onlar içinde gezer, haricine çıkamaz: Ya aşkla hüsündür, ya hamâset ve şehâmet, ya tasvir-i hakikat. İşte yabani edebse hamâset noktasında hakperestliği etmez.Belki zâlim nev-i beşerin gaddarlıklarını alkışlamakla kuvvet-perestlik hissini telkin eder. Hüsün ve aşk noktasında, aşk-ı hakiki bilmez.Şehvet-engiz bir zevki nefislere de zerkeder. Tasvir-i hakikat maddesinde, kâinata san'at-i İlâhî suretinde bakmaz;Bir sıbga-i Rahmanî suretinde göremez. Belki tabiat noktasında tutar, tasvir ediyor; hem ondan da çıkamaz.Onun için telkini aşk-ı tabiat olur. Maddeperestlik hissi, kalbe de yerleştirir; ondan ucuzca kendini kurtaramaz.Yine ondan gelen, dalâletten neş'et eden ruhun ıztırabatına, o edepsizleşmiş edeb (müsekkin, hem münevvim); hakiki fayda vermez. S.)
EDEBİYAT-I CEDİDE 1896 - 1901 tarihleri arasında Avrupa te'siri ile meydana gelen edebiyat cereyanına verilen isim. Yeni edebiyat. Servet-i Fünun Edebiyatına verilen ad.
EDEBİYAT YAPMAK Mc: Güzel ve uzun uzun sözlerle mevzu dışına çıkarak konuşmak.
EDEBİYYUN Edebiyatçılar. Edebiyatla uğraşanlar.
EDEME Derinin iç yüzü. (Dış yüzüne "beşere" derler.)
EDEVAT (Edat. C.) Aletler. Takımlar, parçalar. * Gr. Fiil veya isimlere eklenen küçük kelime veya harfler. Edatlar.
EDEVAT-I KİTABET Yazı vasıtaları.
EDEYAN f. Çok koşan hayvan.
EDFA (Edfâk) Beli kamburlaşıp bükülmüş kimse. * Uzun boynuzlu keçi. * Kanadı uzun kuş.
EDFER İğrenilen, tiksinilen, nefret edilen şey.
EDGAM Yüzü ve dudaklarının etrafı siyah olup, sâir bedeni başka renk olan at.
EDHAK Daha uzak, daha ırak.
EDHAN (Dühn. C.) Sürülecek güzel kokulu yağlar.
EDHAR Eb'ad ve erzel kimse.
EDHEM (C.: Dühem-Edâhim) Karayağız at.
EDHİNE (Duhân. C.) Duhanlar, dumanlar, sisler. * Tütünler.
EDİ Küçük ve şerir (adam). * Küçük kap.
EDİB Edebiyatçı. Güzel ve san'atlı söz söyleyen veya yazan. * Edebli, terbiyeli.(Edibler edebli olmalı, hem de edeb-i İslâmiye ile müteeddib olmalı. Ve onların sözleri, kalb-i umumi-i müşterek-i milletten bitarafane çıkmalı. Ve matbuat nizamnamesini, vicdanınızdaki hiss-i diyânet ve niyet-i hâlisa tanzim etmeli. İk. M.)
EDİB-İ BÎ-MÜDANÎ Eşsiz edebiyatçı.
EDİBÂNE f. Edibe yakışır, terbiyeli bir surette. Edebiyatçı gibi.
EDİLLE (Delil. C.) Deliller, işaretler. Alâmetler. Rehberler. İsbat vasıtaları.
EDİLLE-İ AKLİYE Akıl ile bulunan isbat vâsıtaları, akli deliler.
EDİLLE-İ ASLİYE (Bak: Edille-i erbaa)
EDİLLE-İ ERBAA (Edille-i şer'iye) Fık: Fıkıh ilminin istinad ettiği deliller: Kitab (yani Kur'an-ı Kerim'deki deliller), sünnet, icma-ı ümmet ve kıyas-ı fukaha. (Usul-ü erbaa ve edille-i asliye tabirleri de aynı mânada kullanılır.)
EDİLLE-İ KATI'A İtiraz edilmeyecek derecede kat'î ve sağlam deliller.
EDİLLE-İ KAVİYYE Sağlam deliller.
EDİLLE-İ ŞER'İYE (Bak: Edille-i erbaa)
EDİLLE-İ TÂLİYE Huk: Örf, âdet, teâmül, istishab, asıl ve amel, maslahat-ı mürsele, kaide-i külliye, âsâr-ı sahabe ve âsâr-ı kibar-ı tabiîn gibi deliller.
EDİM Sahtiyan, tabaklanmış deri. * Satıh, yüz, zemin.
EDİM-İ ARZ Yer yüzü.
EDİMME Derinin ikinci tabakası.
ED'İYE (Duâ. C.) Duâlar.
ED'İYE-İ HAYRİYE Hayırlı dualar.
ED'İYE-İ ME'SURE Peygamberimiz (A.S.M.) ile, sahabelerden naklolunan te'sirli ve makbul duâlar.
EDİYYE Az, kalil.
EDKEN Bulanık, * Rengi siyaha yakın olan.
EDLEM Karayağız, siyah adam. * Kara eşek. * Uzun yanaklı. * Uzun boylu.
EDM Üns tutmak. * İttifak etmek, birleşmek. * Islâh etmek.
EDMAS Kaşlarının üç kısmı ince ve dipleri kalın; başının kılları ise az olan kimse.
EDMEN f. Hâlis ve katıksız misk.
EDMİGA (Dimağ. C.) Beyinler, dimağlar.
EDMU' Göz yaşları. Aberat.
EDNA Pek aşağı, en alçak. Pek az, pek cüz'i. * Çok yakın.
EDNANÎ (Denâvet. den) Beni yaklaştırdı (meâlindedir.)
EDNAS (Denes. C.) Pislikler, necisler, kirler. * En aşağılar, âdi ve bayağı kişiler.
EDNEF Burnu kısa olan adam.
EDNİK Çengel.
EDRA' Vücudu beyaz, başı siyah olan at. * Hecin.
EDRED Dişsiz, dişi çıkmamış veya dökülmüş kimse.
EDREM Topukları etli kimse (ki, topuğu etten belli olmaz.) * Dişleri dökük adam. * Düz şey.
EDREM f. Eğerin altına konulan keçe.
EDRENG f. Sıkıntı, içdarlığı. Musibet, belâ, felâket, âfet.
EDSAK Ağzı büyük olan adam.
EDSEM Çok yağlı (şey.)
EDSER Gaflette bulunan, gafil adam.
EDV Aldatmak, hud'a.
EDVA (Da'. C.) İlletler, hastalıklar.
EDVAR (Devr. C.) Devirler, zamanlar.
EDVAR-I HAMSE Beş devir, beş vakit.(Beşer esirliği parçaladığı gibi ecirliği de parçalayacaktır: Bir rü'yada demiştim: Devletler milletlerin hafif muharebesi; tabakat-ı beşerin şedid olan harbine terk-i mevki ediyor. Zira beşer, edvarda esirlik istemedi, kanıyla parçaladı. Şimdi ecir olmuştur; onun yükünü çeker, onu da parçalıyor. Beşerin başı ihtiyar; edvar-ı hamsesi var. Vahşet ve bedeviyet, memlukiyet, esaret, şimdi dahi ecirdir, başlamıştır geçiyor. S.)
EDVAR-I SÂBIKA Geçen zamanlar.
EDVAR-I SEB'A Yedi devreler. Dünyanın yaradılışından beri geçirdiği devreler ki, nazariye olarak söylenir.
EDVAR-PERDAZ Devirleri dile getiren. Devirleri terennüm eden.
EDVEK Devenin, misvak ağacını yemesi. * Bir yerde sâkin olmak. * Yaranın veremi sakin olmak.
EDVEŞ Gözü dumanlı adam.
EDVİYE (Devâ. C.) İlâçlar, devâlar.
EDVİYE-İ MÜESSİRE Te'sirli ilaçlar.
EDYAK (Dîk. C.) Dîkler, horozlar.
EDYAN (Din. C.) Dinler.
EDYAN-I BÂTILA Bâtıl dinler. Bozuk, hükmü hakikatten ayrılmış olan dinler.
EDYAN-I MEFSUHA Hükmü kaldırılmış eski dinler. Hıristiyanlık, Yahudilik gibi. (Bak: Mensuh.)
EDYAN-I SEMAVİYE Allah tarafından gönderilmiş hak dinler.
EDYAR (Deyr. C.) Manastırlar, kilisler. Hıristiyanların ibadethâneleri.
EF'A Engerek yılanı. * Mc: Fena huylu, tabiatı kötü olan adam.
EFADIL (Efâzıl) Faziletliler, iyiliksever ve temiz kimseler.
EFAHİM (Efhâm. C.) Büyük zatlar. Pek büyük, muhterem kimseler.
EFAHİS (Ufhus. C.) Taşların aralarında veya kayalıkta bulunan kuş yuvaları.
EFAİ (Ef'a. C.) Engerek yılanları.
EFAİK (Efike. C.) Yalanlar, dolanlar, düzme sözler. İftiralar.
EFAİM Vâsi olmak, geniş olmak, bol olmak.
EFAKİL (Efkel. C.) Titrekler, titreyenler.
EF'ÂL (Fiil. C.) Fiiller, işler, ameller.
EF'ÂL-İ HASENE İyi ve güzel ameller, fiiller, işler.
EF'ÂL-İ İHTİYARİYYE Kişinin kendi isteğiyle yaptığı işler, Kişinin kendi ihtiyârî fiilleri.
EF'ÂL-İ MÜKELLEFÎN Mükellef olanların (yani; Cenâb-ı Hakk'ın teklif ve emirlerini kabul ve vazifeli kimselerin) yaptıkları amel ve işler. Bunlar şu isim altında sıralanır: Farz, vâcip, sünnet, müstehab, mübah, mekruh, haram, sahih bâtıl, fâsid, helâl.
EF'ÂL-İ SEYYİE Kötü ve çirkin ameller, fiiller ve işler.
EFANİN (Üfnûn. C.) Değişiklikler. * İşler, şartlar, hâller. * Sarmaşık gibi birbirine sarılmış sık ağaç dalları.
EFARİT (İfrit. C.) İfrit gibi, ifrite benzer adamlar. Hilekârlar, kurnazlar, cüretliler. * Pek hain cinler. * Şeytanlar, iblisler.
EFATİH Mantar ve ona benzer bitkiler.
EFAVİC (Efvâc. C.) Bölükler, takımlar, kısımlar.
EFAVİK (Fuvâk. C.) Hıçkırıklar.
EFAVİYE Yemeklere konulan kokulu baharat.
EFAYİK (Efike. C.) Uydurma, düzme, asılsız, yalan sözler. İftiralar.
EFÂZIL (Efdal. C.) Fâzıllar, faziletliler. Mümtaz ve çok bilgili kimseler.
EFÂZIL-I UKALÂ Akıllıların en ileri gelenleri.
EFÂZIL-I VÜKELÂ-YI FİHÂM Büyük vekillerin bilgilileri.
EFDA' Eli ve ayağı eğrilmiş.
EFDAH (Fadih. den) Çok rezil, daha rezil.
EFDAL (Fazl. C.) Ziyadeler, fazlalar, çoklar. * İhsanlar, ikramlar, iyilikler, meziyetler, hünerler.
EFDAL Daha faziletli, daha lâyık, daha iyi.
EFDALAN Emn ile adâlet.
EFDALİYET Faziletçe üstünlük. Fazileti, iyiliği ziyâde olmak.
EFDER (Evder) f. Amca. Babanın erkek kardeşleri. * Yeğen. Amca, hala, teyze çocukları.
EFEK Sarfetmek, harcamak.
EFEKK Zayıflıktan dolayı omuzu mafsaldan ayrılmış olan kimse.
EFEKTİF Fr. Nakit para, elde bulunan para.
EFELL Güdük kılıç.
EFENDİ (Rumcadan) Sahib, mâlik, mevlâ. Ağa. Şer'î hâkim, kadı, molla. (Saygı ve nezâket mübalağası olarak kullanılır. Eskiden büyüklere ve şâyân-ı hürmet zâtlara Efendimiz denildiği gibi, her zaman için Hz. Peygamber Aleyhissalâtu Vesselâm'a da, mü'minler Efendimiz diyerek hürmet ve sevgilerini ifade ederler.)
EFERR Çok koşan, pek çok kaçan.
EFFAF Çok of! çeken. Sıkıntılı, muztarib ve kederli kimse. Elemli, gamlı, tasalı adam.
EFFAK (İfk. den) Çok iftira eden, çok yalan isnad eden kişi.
EFFAK Ticaret için bütün dünyayı dolaşıp gezen tüccar adam.
EFGAN f. Acı ile bağırıp çağırmalar. Feryatlar ve istimdat.
EFGAR (Figâr) f. Yaralı, kötürüm, sakat, cerih.
EFGEN (Figen) f. Düşüren, yere atan, yıkan, yere atıcı, düşürücü, yıkıcı.
EFGENDE f. Yere atılmış, düşürülmüş. Yıkılmış, yıkık. Bozulmuş, tahrib edilmiş. * Biçare, zavallı, düşkün.
EFHAM (Fahim. den) Çok büyük, pek büyük.
EFHAM Anlayışlar, zihinler, anlamalar.
EFHAS (Fahs. C.) Her şeyin içleri, boşlukları.
EFHAZ (Fahz. C.) Akrabalar, yakın hısımlar.
EFHEM Anlayışlı, kolay anlayan.
EFİD (Eftid) : f. Medhedici, öven, sena eden. * Hayret edilecek, şaşılacak, taaccüb edilecek şey.
EF'İDE (Fuâd. C.) Kalbler. Gönüller.
EF'İDE-İ HÂLİSE Temiz ve saf kalbler. Bozulmamış, tahrib edilmemiş kalbler, gönüller.
EFİH Bir adamın beynine vurmak.
EFİK Dibâgatı tamam olmamış deri.
EFİKA Fenâ, hoş olmayan, çirkin ve kötü şey.
EFİKE (C.: Efâik) Yalan, dolan, iftira.
EFİL(E) (C. Afâl-Efâil) Genç küçük deve.
EFİN Çürük ceviz. * Zayıf fikirli ahmak kimse.
EFK (Ufuk) Yalan söyleme. * Kaçmak. Bir işten sapmak.
EFK Çok fazla atâ ve ihsan etmek. * Gitmek, zehab.
EFKAM Eğri.
EFJÛL f. Kandırma. * Kışkırtma, tahrik etme. * Dağınık, perâkende.
EFKAR Pek fakir, çok fakir.
EFKAR-I FUKARA Fakirlerin en fakiri, çok fakir.
EFKÂR (Fikir. C.) Fikirler. Düşünceler.
EFKÂR-I ÂLİYE Yüksek düşünceler, fikirler.
EFKÂR-I ÂMME Halkın düşüncesi ve fikirleri.
EFKÂR-I SÂİBE Maksada uygun fikirler, doğru sözler.
EFKÂR-I UMUMİYE (Bak: Efkâr-ı âmme)
EFKEL (C.: Efâkil) Titremek.
EFL Gurub etmek, batmak.
EFLAH Çok felah bulan, kurtulan, selâmete çıkan. Taleb ettiği şeye, arzusuna vasıl olan.
EFLÂK (Felek. C.) Felekler, gökler. Dünyalar, âlemler. Asumanlar.
EFLAK Osmanlı İmparatorluğu zamanında, Romanya'yı meydana getiren asıl ülke (Merkezi Bükreş'tir.)
EFLATUN Plâton. (M.Ö. 429 - 347) Aristo'nun üstadı, Sokrat'ın talebesi, eski Yunan filozofudur.
EFLATUNÎ Leylakî ile ergüvanî arasında, hafif mor karışık renk.
EFLATUNİYE Eflâtuna göre olan felsefe, düşünüş (Plâtonizm). Çok ileri veya parlak devir.
EFLEC (Felc. den) Seyrek, sık olmayan diş. Bazıları dökülmüş olan diş. * Geniş omuzlu, kollarının arası açık olan adam. * Nüzul hastalığına tutulmuş olan kimse.
EFLEC-ÜL ESNÂN Seyrek dişli.
EFLES Çok müflis, iflâs etmiş, züğürt.
EFLUD Yetişkin, gürbüz (çocuk).
EFN Noksan etmek. İçmek. * Sağmak. * Davarın sütü az olmak.
EFNAD (Fened. C.) Bunaklar, yaşlarının ilerlemesinden bunamış olanlar.
EFNAN (Fen. C.) Neviler, çeşitler. * (Fenen. den) İnce dallar. * Üslublar, şubeler.
EFNAN-I ELVAN Renk çeşitleri.
EFNİYE (Finâ. C.) Avlular.
EFRA' İşi gücü olmayan adam. Boş dolaşan kişi. * Kuruntulu, vesveseli adam. * Başının saçı tamam olan kimse. (Müe: Für'â)
EFRAD (Ferd. C.) Fertler. Askerler.
EFRAD-I ADÎDE Çok kalabalık fertler.
EFRAH Ferahlamalar. İç açılmaları. Sevinmeler.
EFRAHTE f. Yukarı kaldırılmış, yükseltilmiş, yükselmiş.
EFRAK Ayrılmış. * Çatal ibikli horoz.
EFRAN Neş'eli, keyifli, sevinçli olan kimse. Mesrur.
EFRAS (Fers. C.) Atlar. Beygirler.
EFRAŞTE f. Yükseltilmiş, yukarı kaldırılmış.
EFRAZ f. Kaldırma. Yükseltme. Yüksek. Yukarı. Bülend.
EFRENC (Fr: Franc. dan) Bu kelime, Ortaçağda teşekkül ederek, o sıralarda Frankların ve bilhassa Charlemagne'in hükmü altında bulunanlara ve zamanla genişleyerek bütün Avrupalılara denmiştir. Frenk. Avrupalı ve hasseten Fransız.
EFRENCÎ (EFRENCİYYE) Frenklere yani Avrupalılara mahsus ve aid. * Frengi hastalığıyla alâkalı ve münasebetdar.
EFREND f. Debdebe, gösteriş, süs, bezek.
EFREZ Arkası kambur gibi olan (adam.)
EFRUG f. şu'le, nur, ziya, ışık.
EFRUHTE f. Şu'lelenmiş, parlamış, ziyalanmış, nurlanmış, ışıklanmış, aydınlanmış. * Yanmış, tutuşmuş.
EFRUŞE f. Un helvası.
EFRUZ f. (Efruhten: Tutuşturmak, ziyalandırmak mastarının emir kökü) Şule. Aydınlatıcı. Parıltı.
EFSA f. Sihirbaz. Efsuncu. İnsanı teshir edici.
EFSAH Daha fasih. En fasih. Pek çok güzel ifade.
EFSAH-I FÜSEHÂ Fasih ve güzel konuşanların en fasihi ve güzeli.
EFSAK En fâsık, çok edepsiz.
EFSAL (Fesl. C.) Alçak, âdi ve aşağılık kişiler.
EFSANE Masal. Uydurulmuş yalan hikâye.
EFSANE-CUYÎ f. Masal, efsane arayıcılık.
EFSANE-GU(Y) Masal söyleyen, efsane anlatan.
EFSANE-PERDAZ f. Hikâye yazan, masal uyduran, meddah, romancı.
EFSAR f. Yular.
EFSED Pek fena, çok bozuk, fazlaca kötü.
EFSER f. Tâc. Padişah tâcı.
EFSUN f. Sihir, büyü, üfürük. Sihirbazların tuzağı. Hile ile yapılan kötü işler. (Efsun İslâmiyetçe men'edilmiş ve büyük günâhlardan sayılmıştır.)
EFSUNGER f. Büyücü, sihir yapan. Efsun yapan kimse.
EFSUS f. Yazık! Hay! Eyvah! gibi bir teessür edatı.
EFSÜRDE f. Soluk, donmuş, hissizleşmiş.
EFSÜRDE-DİL f. Kalbi hissizleşmiş. Donuk gibi olmuş kalb.
EFSÜRDE-DİMAG f. Beyni donmuş. * Mc: Kabiliyetsiz.
EFSÜRDE-GÂN (Efsürde. C.) Duygusuz, gayretsiz adamlar.
EFSÜRDE-MİZAC f. Kanı soğuk, soğuk kanlı, mizâcı soğuk adam.
EFŞAL (Feşil. C.) Korkaklar, cesaretsizler.
EFŞAN f. Dağıtan, saçan, serpen.
EFŞAR f. Çimdikleme. * Sıkılmış, sıkma (meyve suyu gibi.)
EFŞE f. Bulgur.
EFŞÜRDE f. Sıkılmış, posası çıkartılmış (şey.)
EFŞÜRE f. Lübb, hülasa, öz, usâre.
EFŞÜRE-İ ENGÜR Üzüm suyu.
EFTAH Yassı burunlu.
EFTAH Parmaklarının boğumu yassı ve yumuşak olan. * Tırnaklarının boğumları yumuşak olan kuş.
EFTAN f. Düşerek. Düşen.
EFTAR (Fitr. C.) Baş ile şehâdet parmaklarının araları.
EFTEL (C. Fütul) Ön ayaklarının arası geniş olan at.
EFUK Gezi ufanmış ok.
EFUR Sıçrayıp seğirtme.
EFVAC (Fevc. C.) Cemaatler, takımlar, kısımlar, bölükler, grublar.
EFVAF Nâzik, ince kumaşlar.
EFVAG Ağzı büyük olan adam.
EFVAH Menfezler, ağızlar, delikler. * Mc: Yemeğe lezzet için konan baharat.
EFVAH-I NÂRİYYE Ateşli silâhlar. (Top, tüfek gibi.)
EFVAHÎ f. Avam sözü, halk kelâmı, ehemmiyetsiz.
EFVEH Ağzı büyük ve ön dişleri uzun olan adam.
EFVEK Yalancı, yalan söyleyen.
EFYAL (Fil. C.) Filler.
EFYUN f. Haşhaştan çıkarılan uyutucu madde. Afyon.
EFYUN-KEŞ f. Afyon kullanmaya alışmış olan. Afyon tiryakisi.
EFZA' (Fezâ. C.) Korku ile bağırıp çağırmalar.
EFZA f. (Sonlarına eklenen kelimelere) Artıran, çoğaltan mânasını verir. Meselâ: Hayret-efzâ $ : Hayret verici, hayret artıran.
EFZA' Şiddetli, katı, eşed.
EFZAR f. Ayakkabı, kundura. * Gemi yelkeni. * Yemeklere koku ve tad vermesi için konulan baharat. * San'atkârların kullandıkları san'at âletleri.
EFZAYİŞ f. Artma, çoğalma, tezayüd, tekessür.
EFZÛD f. Çoğalan, artan, tekessür eden, tezayüd eden.
EFZUN f. Fazla, çok ziyade.
EFZUNÎ f. Kesret, çokluk, fazlalık, ziyadelik.
EFZUNÎ-Yİ ÖMR Ömrün çokluğu, ömrün uzun olması.
EFZUNTER f. Daha fazla, daha çok.
EGALİT (Uglute. C.) İnsanı yanıltacak hatalı sözler, yanlış kelâmlar.
EGAMM Saçları yüzüne ve ensesine sarkan ve çok olan kimse.
EGANİ (Ugniyye. C.) Nağmeler, şarkılar, türküler, âhenkler.
EGANN Sözü burnu içinden söyleyen, burnundan konuşan. * Otlu dere.
EGARE f. Kandırma, kışkırtma, teşvik etme.
EGARİB Firak anı, ayrılış zamanı. Savaş ânı.
EGARR Çok parlak ve kıymetli. Beyaz şey. * İşi güzel ve hatırlı olan kimse, aziz ve şerefli. (Müennesi daha çok müsta'meldir: Şeriat-ı Garrâ gibi.)
EGBİYA (Gabi. den) Gabiler. Akılsızlar. Anlayışı kıt olanlar.
EGDİYE (Gıdâ. C.) Gıdalar.
EĞE Maden vesaire yontmaya mahsus ince dişli âlet. Törpü.
EĞERÇİ (Eğerçend) f. ...ise de, her ne kadar, ...olsa da.
EGLAK (Galak. C.) Kilitler, kilitli şeyler. Mc: Anlaşılması zor olan ifadeler.
EGLAL (Gull. C.) Halkalar. Kelepçeler. Mahkemenin cezaya müstehak kılıp mahkum ettiği kimselerin boyun ve ayaklarına vurulan zincirler. * (Galel. C.) Ağaçlar arasında korulukta akan sular.
EGLEB (Bak: Ağleb)
EGMAK (Bak: A'mak)
EGMİS (Gams. dan) Batır, daldır (meâlinde).
EGNAM Koyunlar.
EGNİŞ f. İnşa etme, bina yapma. Yapı meydana getirme.
EGNİYA (Gani. C.) Zenginler.
EGO Lât. Ben. Ene.
EGOİST Bencil, hodpesent, hodbin, kendini beğenmiş, menfaatperest.
EGOİZM Fr. Bencillik. Kendi menfaatını ön plâna alma. Her işi ve davranışta kendini düşünme. Bencillik, hem ahlâk, hem de dinde reddedilen kötü bir huydur. Bencillikten kurtulmanın çaresi, İslâm terbiyesidir.
EGOSANTRİZM Fr. Psk: Benmerkezcilik. Zihnî gelişmenin ilk çocukluk safhası. Bebek büyüyüp kendi varlığı ile başka varlıkları ayırmaya başladığı zamanlarda kendine has bir düşünce tarzı ile düşünür. Sanki dünyada en önemli varlık kendisi, herşey onun emrine ve isteğine hazır olmalı. Annesi, babası, diğer insanlar ve eşya, isteği gibi kendisine davranmasa ağlamaya başlar. Herşeyin merkezi olduğu hissini taşır.İnançsız insanlar, bu çocuktan farklı mı düşünüyor? Her varlık kendi nefsine maliktir. Kendisi için çalışır, kendi zevki için çabalar, gayesi yaşamak ve varlağını devam ettirmektir diyen ve benliklerini dünyanın merkezi yapan, kendilerini firavun gibi tanrı sanan bu insanlar, egosantrik düşünüşten daha aşağı seviyede değiller mi?
EGRAZ (Garaz. C.) Garazlar.
EGSAN (Bak: Ağsân)
EGŞİYE (Bak: Ağşiye)
EGTAŞA Karartı.
EGTİYE (Bak: Ağtiye)
EGUL f. Hiddet ve öfke ile yan yan bakma.
EGVAL (Gul. C.) Büyük felâketler, âfetler, musibetler, belâlar. * şeytanlar. * Gulyabaniler.
EGVAR (Gavr. C.) Dipler, çukurlar, kuyular. Sonlar, uçlar.
EGZOST ing. İçten yanmalı motorlarda yanmış akaryakıt gazı. Bu gazın boşaltılması tertibatı.
EHABB Çok sevgili. En sevgili.
EHABB-I EHİBBA $ Dostların, ahbabların en sevgilisi.
EHABB-I EMVAL Malların çok sevileni.
EHACC Pek katı, çok sert şey.
EHACÎ (Uhcüvve. C.) Bilmeceler, bulmacalar, yanıltmacalar.
EHAD Bir. Tek. İnfiradla muttasıf sıfât-ı kâmileyi cami' olan. (Bak: Ehadiyyet)
EHAD-ÜL-ÂHÂD Eşsiz, tek, emsalsiz. Teklerin teki, bir tek.
EHADD (Hadd. den) Çok keskin.
EHADD-İ SÜYUF Kılıçların en keskini.
EHADİD (Bak: Ahadid)
EHADİS Hadisler. Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) sözleri, hareketleri ve emirlerini bildiren hakikatler. (Bak: Hadis)
EHADİS-İ KUDSİYE (Bak: Hadis-i Kudsî)
EHADİS-İ MERFUA (Bak: Hadis-i Mürsel)
EHADİS-İ MEVZUA (Bak: Hadis-i Mevzu')
EHADİS-İ MÜRSELE (Bak: Hadis-i Mürsel)
EHADİS-İ SAHİHA (Bak: Hadis-i Sahih)
EHADİYYET (Ahadiyet) Allah'ın (C.C.) her bir şeyde kendine âit birlik tecellisi. (Ehadiyyet, her bir şeyde Halik-ı Külli Şey'in ekser esmâsı tecelli ediyor demektir. Meselâ: Güneşin ziyası, bütün zemin yüzünü ihata ettiği haysiyeti ile vahidiyyet misâlini gösterir ve her bir şeffaf cüz'de ve su katrelerinde, güneşin ziyası ve harareti ve ziyasındaki yedi rengi ve bir nevi gölgesi bulunması ehadiyyet misâlini gösterir. Ve her bir şeyde, hususan zi-hayatta ve bilhassa her bir insanda o Sani'in ekser esması onda tecelli ettiği cihetle ehadiyeti gösterir. M.) (Bak: Rahmaniyyet)
EHADÜ HÜMA Onlardan biri. Her ikisinden biri.
EHAFF Çok hafif.
EHAFF-İ MÜCÂZÂT Cezâların en hafif olanı.
EHAKK Daha haklı, pek haklı. Daha doğrusu. En hakiki.(Ey talib-i hakikat, madem hakta ittifak, ehakta ihtilaftır. Bazan hak, ehaktan ehaktır. Hem de olur hasen, ahsenden ahsen. S.)
EHALİ (Ehl. C.) Bir memleket, şehir, kasaba köy veya semt veyahut da mahallede yerleşip oturanlar. * Avam, halk umum.
EHAMM Yakın. * Kara, esved.
EHANN Genzinden konuşan kimse, hımhım.
EHASİN Pek güzel, en güzel olan şeyler.
EHASİN-İ AHLÂK Ahlâkın en iyisi, en güzeli. Hz. Peygamberimizin (A.S.M.) ahlâkı gibi olan ahlâk.
EHASS En hasis. En bayağı.
EHASS Daha uyanık. Daha hassas.
EHASS Saçı dökülmüş kişi.
EHASS Daha hususi, daha yakın, daha hâlis. Hususi. Ziyade hâs.(Eamm'ın zıddıdır.)
EHASS-I ÂMÂL Emellerin en hası.
EHASS-ÜL HAVÂS En hâlisin hâlisi. Şuhudi imân sahibleri olan evliyalar. Cenab-ı Hakk'a yakınlık kazananların en hâlisi olan enbiyâ ve evliya. Efdallerin efdali, sâlihlerin sâlihi.
EHATT En ucuz, daha ucuz. * Daha cilâlı.
EHAVEYN İki kardeş.
EHBAR (Habr. C.) Âlimler. Yahudi âlimleri. * Sürurlu anlar.
EHDÂB (Hüdb. C.) Kirpikler.
EHDÂB-I MÜHTEZZE Titrek kirpikler.
EHDAF (Hedef. C.) Hedefler, nişan alınan yerler. * Yüksek yerler. * Meramlar, talebler, arzular, istekler, gayeler, maksadlar, kasıtlar.
EHDAK (Bak: Ahdâk)
EHDAM İnce belli.
EHDEB Kirpikleri sık ve uzun olan adam.
EHDER Sarkık dudaklı.
EHEMM Çok mühim olma, daha mühim. Çok kıymetli, çok lüzumlu.
EHEMMİYET Mühim olma, ağırlık, değerlilik, dikkate değer olma, dikkat ve ihtimam, kıymet, nazar-ı dikkati çekme.
EHEVAT (Uht. C.) Kız kardeşler. * Kadın arkadaşlar. * Benzer şeyler.
EHEVATININ MA-Fİ'Z-ZAMİRLERİ Kardeşlerinin içinde gizli olan şeyler.
EHİBBA (Habib. C.) Habibler, dostlar, sevgililer.
EHİL (Bak: Ehl)
EHİLLA Dostlar, kardeşler. (Bak: Ahillâ)
EHİLLE (Hilâl. C.) Hilâller. Yeni hilâl şeklinde olanlar.
EHİR (Bak: Ahîr)
EHL (Ehil) Yabancı olmayan, alışık olduğumuz. * Dost, sahip, mensup. Evlâd, iyal. Kavm, müteallikat. Usta, muktedir ve becerikli anlamıyla ehil ve ehliyet İslâmiyette önemli bir husustur. Dinimiz, bize işleri ehline vermemizi emreder. Cemiyette işler, mevkiler, makamlar, görevler, ehline verilirse işler düzgün gider, sonuçtan herkes memnun olur. Eğer İslâma aykırı olarak ehliyet yerine eş, dost, adam kayırma, parti menfaati vs. bayağı, hasis düşüncelere yer verilirse ve işler ehliyetsizlere terkedilirse bundan herkes zarar görür.
EHL-İ ÂLEM Âlemin ehli olan insanlar.
EHL-İ ARZ Dünyadakiler. Yerdekiler.
EHL-İ BEYT Ev ehli, evdeki çoluk çocuk. Daha ziyade Hz. Peygamberimizin (A.S.M.) evine mensub olanlar bu isimle anılırlar. (Bak: Âl-i Abâ)
- EHL-İ BİD'A (Bak: Bid'at)(Ehl-i bid'a, ecnebi inkılâbcılarından böyle meş'um bir fikir aldılar ki: Avrupa, Katolik Mezhebini beğenmeyerek başta ihtilâlciler, inkılâbcılar ve feylesoflar olarak, Katolik Mezhebine göre ehl-i bid'a ve Mu'tezile telâkki edilen Protestanlık Mezhebini iltizam edip, Fransızların İhtilâl-i Kebirinden istifade ederek, Katolik Mezhebini kısmen tahrip edip, Protestanlığı ilân ettiler.İşte, körü körüne taklidciliğe alışan buradaki hamiyet-füruşlar diyorlar ki: "Mâdem Hristiyan dininde böyle bir inkılâb oldu, bidâyette inkılâpçılara mürted denildi, sonra Hristiyan olarak yine kabul edildi. Öyle ise İslâmiyette de böyle dinî bir inkılâb olabilir?.."Elcevap : Din-i İsevîde, yalnız esasat-ı diniye Hazret-i İsâ Aleyhisselâm'dan alındı. Hayat-ı içtimaiyeye ve füruât-ı şer'iyeye dair ekser ahkâmlar, Havariyyun ve sâir rüesâ-yı ruhaniye tarafından teşkil edildi. Kısm-ı a'zamı, kütüb-ü sâbıka-i mukaddeseden alındı. Hazret-i İsâ Aleyhisselâm, dünyaca hâkim ve sultan olmadığından ve kavânin-i umumiye-i içtimaiyeye merci' olmadığından; esâsât-ı diniyesi, hariçten bir libas giydirilmiş gibi, Şeriat-ı Hıristiyaniye nâmına örfi kanunlar, medeni düsturlar alınmış, başka bir suret verilmiş. Bu suret tebdil edilse, o libas değiştirilse, yine Hazret-i İsâ Aleyhisselâm'ın esas dini bâki kalabilir, Hazret-i İsâ Aleyhisselâmı inkâr ve tekzib çıkmaz. Halbuki : Din ve Şeriat-ı İslâmiyenin sahibi olan Fahr-i Âlem Aleyhissalâtü Vesselâm iki cihanın sultanı, şark ve garb ve Endülüs ve Hind, birer taht-ı saltanatı olduğundan, Din-i İslâmın esasatını bizzat kendisi gösterdiği gibi, o dinin teferruatını ve sâir ahkâmını, hattâ en cüz'i âdâbını dahi bizzat o getiriyor. O haber veriyor, O emir veriyor. Demek, füruat-ı İslâmiye değişmeye kabil bir libas hükmünde değil ki; onlar tebdil edilse, esas din bâki kalabilsin. Belki; esâs-ı dine bir ceseddir, lâakal bir cilddir. Onunla imtizaç ve iltiham etmiş; kabil-i tefrik değildir. Onları tebdil etmek, doğrudan doğruya sâhib-i şeriatı inkâr ve tekzib etmek çıkar.Mezâhibin ihtilâfı ise: Sâhib-i şeriatın gösterdiği nazari düsturların tarz-ı tefehhümünden ileri gelmiştir. "Zaruriyat-ı diniye" denilen ve kabil-i te'vil olmıyan ve "muhkemat" denilen düsturları ise, hiçbir cihette kabil-i tebdil değildir ve medâr-ı içtihad olamaz. Onları tebdil eden, başını dinden çıkarıyor. M.)
-
EHL-İ CEBR Cebriyye, cebriyye fırkasından olan. (Bak: Ceberiye)
EHL-İ CEHL Bilgisizler, câhiller.
EHL-İ DALÂLET Dalâlette olanlar.
EHL-İ DİKKAT Dikkatliler, dikkat sahipleri.
EHL-İ DİL (Ehl-i kalb) Kalbi uyanık, basireti ziyade olan. Gönül ehli. Mâneviyata çok kıymet veren, kalben Cenab-ı Hakk'a çok yakınlık hissedip çok hikmetlerden anlayan zât.
EHL-İ DİYÂNET Din işlerinden anlayanlar. Dindarlar.
EHL-İ DÜNYÂ Dünyaya haddinden ziyade kıymet veren, maddeci kimse.
EHL-İ EBED Ebedî olanlar, ebedîler.
EHL-İ EMSAR Şehir halkı, kasaba halkı.
EHL-İ GAFLET Gafletde olanlar. Gafiller.
EHL-İ GARET Yağmacı, çapulcu.
EHL-İ HADARET şehirlerde yaşayan. Medeni.
EHL-İ HAK f. İmân, İslâmiyet ve Hak yolunda olan. Hak mezhebde olan. Hakka, hakikata vâsıl olmuş olan.
EHL-İ HÂL f. Hâlden anlayıp, duruma göre idâre eden kimse. İlâhi tecellilere ve mânevi feyze mazhar olan.
EHL-İ HİBRE f. Ehl-i vukuf. Bilirkişi. Meselenin künhüne vâkıf mütehassıs zât.
EHL-İ HİDAYET Hidâyette ve doğru yolda olanlar. Hidâyete erişmiş kimseler.
EHL-İ HİKMET Hikmet ehli, hikmet bilen.
EHL-İ HÜKÜMET Hükümete mensup kimseler, milleti idare edenler.
EHL-İ IRZ Yüz aklığı ve şan, itibar sahibi olan, namuslu kimse. Şerefli ve temiz olan. Namuslu, iffetli ve ismetli. Irz ehli.
EHL-İ İHTİSAS İhtisas sahibi olan kimseler. Bu kişiler yalnız kendi meslekleriyle uğraşırlar, çeşitli meslek ve meselelerle fikirlerini dağıtmazlar. (Bak: İhtisas)
EHL-İ İLHAD f. Doğru meslek ve dinden, Hak yolundan çıkıp bâtıl yola sapan, imansızlar, dinsizler.
EHL-İ İSLÂM İslâm topluluğu. Müslümanlar.
EHL-İ İSTİĞRAK Manevi bir coşkunlukla kendinden geçmiş hâle giren zatlar.
EHL-İ KELÂM (Bak: Mütekellimîn)
EHL-İ İ'TİZAL Mu'tezile'den olan. (Bak: Mu'tezile)
EHL-İ KALB (Bak: Ehl-i dil)
EHL-İ KEŞF f. Perdeli olan ve zâhir hislerle bilinmeyen hakikatları, Cenab-ı Hak'kın lütf u ihsanı ile bilen veliler.
EHL-İ KEŞF-İL KUBUR Kabir âleminde olanları bilen, kabirdeki ölünün ahvâlini keşfedip doğru olarak haber veren veli, evliya.(Ehl-i keşf-il kuburun müşahedesiyle müteaddid vâkıatla, tahsil-i ulum ânında vefat eden bazı müştak ve ciddi bir talebe-i ulum, şehidler gibi kendini hayatta ve kendi dersiyle meşgul görüyor. Hattâ meşhur bir ehl-i keşf-il kubur, vefat eden ve İlm-i Sarf ve Nahv okuyan bir talebenin kabrinde Münker, Nekir'e nasıl cevap verecek diye murakabe etmiş ve müşahede edip işitmiş ki; melek-i sual, ondan sordu: $ "Senin Rabbin kimdir?" dediği zaman, o Nahv dersiyle iştigal ederken vefat eden talebe, o meleğin cevabında demiş:"Â mübtedâdır, onun haberidir." Nahiv ilmince cevab vermiş, kendini medresede zannetmiş. Ş.)
EHL-İ KIBLE Müslüman, kıble ehli.
EHL-İ KİTAB f. Allah'ın gönderdiği kitaplara inanan. * Müslüman, Hristiyan veya Yahudi olan. (Hakiki Hristiyanlık veya Yahudilikten çıkmamış bulunan.)(Kur'an-ı Kerim, o cümlede ehl-i kitabı imana teşvik etmekle, onlara bir ünsiyet, bir sühulet gösteriyor. Şöyle ki:Ey ehl-i kitab! İslâmiyeti kabul etmekte size bir meşakkat yoktur. Size ağır gelmesin! Zira, size bütün bütün dininizi terketmenizi emretmiyor. Ancak, itikadatınızı ikmal ve yanınızda bulunan esasat-ı diniye üzerine bina ediniz; diye teklifte bulunuyor. Zira Kur'ân, bütün kütüb-ü sâlifenin güzelliklerini ve eski şeriatlarının kavaid-i esasiyelerini cem'etmiş olduğundan, usulde muaddil ve mükemmildir. Yâni ta'dil ve tekmil edicidir. Yalnız, zaman ve mekânın tegayyür etmesi tesiriyle tahavvül ve tebeddüle maruz olan füruat kısmında müessistir. Bunda aklî ve mantıkî olmayan bir cihet yoktur. Evet, mevasim-i erbaada giyecek, yiyecek ve sair ilâçların tebeddülüne lüzum ve ihtiyaç hasıl olduğu gibi, bir şahsın yaşayış devrelerinde, talim ve terbiye keyfiyeti tebeddül eder. Kezalik, hikmet ve maslahatın iktizası üzerine, ömr-ü beşerin mertebelerine göre ahkâm-ı fer'iyede tebeddül vardır. Çünkü, fer'î hükümlerden biri, bir zamanda maslahat iken, diğer bir zamana göre mazarrat olur. Veya bir ilâç, bir şahsa deva iken, şahs-ı âhere dâ' olur. Bu sırdandır ki, Kur'ân, fer'î hükümlerden bir kısmını nesh etmiştir. Yâni vakitleri bitti, nöbet başka hükümlere geldi, diye hükmetmiştir. İ.İ.)
EHL-İ KUBUR Kabir ehli. Ölüler.
EHL-İ KURA Köylerde, kasabalarda yaşayan.
EHL-İ MEDER Evde oturan. Medeni.
EHL-İ NAMUS Namuslu kimse, namus ehli.
EHL-İ NÂR Cehennemlik olan. Cehennem ehli.
EHL-İ NEFİY Nefyedenler, aksini veya olmadığını iddia edenler.
EHL-İ NÜBÜVVET Peygamberler.
EHL-İ RUM f. Osmanlı. Eskiden Anadolu'da yaşayanların bir ismi. Çünkü: Osmanlılar Romalıların (Rumların) çok bulunduğu memleketlerini fethedip yerleştiler.
EHL-İ SALÂH Huk: Hâli mestur, nâmuslu, doğru, adaletli olan kimse. Sâlih kimseler.
EHL-İ SALİB f. Bayrağında salib (haç) bulunanlar. Hristiyanlar. * Osmanlılardan 209 sene evvelki tarihte Haçlı Seferlerine katılan Hristiyan Ordusu.
EHL-İ SEKR f. Aklı ile hareket edemeyip hissi ve zevki ile hareket eden, sarhoş. * Tas: İlâhî bir tecelli ile istiğrak halinde olanın kendinden geçmesi hali.
EHL-İ SEVAHİL f. Sahilde, deniz veya göl kenarında yaşayanlar.
EHL-İ SUFFA (Bak: Ashab-ı Suffa)
EHL-İ SÛK f. Çarşı halkı, esnaf.
EHL-İ SÜNNET f. Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) söz ve hareketlerine şüphesiz, kat'i ve sağlam delillerle uyan. Sahabe ve onlara tâbi' olanların mezhebi ve o mezhepte olan. Bunların muhaliflerine "ehl-i bid'a" veya "fırak-ı dâlle" denir.
EHL-İ ŞEKAVET İslâmiyetin müsâade etmediği çeşitli rezâlet işleyen bedbaht.
EHL-İ ŞİA şia ehli. (Bak: şia)
EHL-İ ŞUHUD f. Kâinatta tevhid delillerini aynen seyreden, İlâhi ve gizli sırlarını Hakkın izni ile gören şuhud ehli. Veli. * Görecek derecede kat'i kanaat sâhibi olan enbiyâ ve evliyalar.
EHL-İ TAHKİK Hakikatleri delilleri ile bilen âlimler. * Tahkik ehli.
EHL-İ TAKİB Takip edenler, peşinden gidenler.
EHL-İ TEŞEYYU' şiilik iddia edenler. (Bak: şia)
EHL-İ TEVHİD Cenab-ı Hakk'ın birliğini bilip inanan ve sadece bir Allah'a bağlanıp ibadet eden kimse. (Bak: Tevhid)
EHL-İ UKUL Akıllılar, akıl sâhibleri.
EHL-İ VEBER VE BÂDİYE Çadırda oturan bedevi Arab, çöl ahalisi.
EHL-İ VİFAK Beğenilen işlerde birbirine muvafakat edip uyanlar, anlaşanlar.
EHL-İ VUKUF Bir mes'ele hakkında bilgi sahibi olan salâhiyetli kimseler. Vukuf ehli. Bilirkişi.
EHL-İ ZEVK Zevklenenler, lezzet alanlar. * Tas: Cenab-ı Hakk'a yakınlıkla, kurbiyetle veya uyanık kalble iman ve Kur'an hakikatlarından zevk alanlar.
EHL-İ ZİMMET İslâm Devletinin tâbiiyetinden olan Hıristiyanlar. İslâm Devleti tarafından korunan müslümandan başka kimse. Zimmi.
EHLEB Kuyruğu kıllı olan at.
EHLEN VE SEHLEN Hoş geldiniz, safâ geldiniz (meâlinde söylenir.)
EHLÎ Munis, alışık. Yabancı olmayan. Kendisi ile ünsiyet edilen.
EHLİYYET Yeterlik. Bir işin ehli olduğuna dâir vesika. İktidar. Liyâkat. İstihkak. Meharet ve mensubiyet.
EHLULLAH Allah'a itaat edip, O'nun sevgisi ile O'na yaklaşmış olan Veli. Allah'ın sevgisine mazhar olan Evliya.
EHME f. Eksik, nâkıs noksan. * Bulunuş.
EHNAME f. Aşk, muhabbet, sevda. * Kendine çekidüzen verme.
EHRAM Mısır'da Firavunların piramit şeklindeki mezarları.
EHRAM-I MÜREBBAÎ Dörtgen piramit. Dört köşeli ehram.
EHRAM-I MÜSELLESÎ Üçgen piramit.
EHRAMEN f. şeytan, iblis. * Dev.
EHRAS Dilsiz. (Bak: Ahras)
EHRE Büyük ağızlı.
EHRED Yırtık şey. (Üstbaş hakkında kullanılır.)
EHRİMAN (Ehrimen, Ehremen) f. Ateşperestlerin şer ilâhının ismi. Bâtıl bir ilâh ismi.
EHSA Şaşmış, şaşa kalmış, hayret etmiş ve taaccübüne gitmiş olan kimse.
EHSÂS (Hiss. C.) Hisler, duygular.
EHSÂS-I RAKİKA İnce hisler, ince duygular.
EHŞA Karındaki iç uzuvlar. Karında olan.
EHTAT Bir bölük cemaat.
EHTEM Ön dişi gedik olan.
EHUN f. Toprakta meydana gelen delik, yarık.
EHVA (Havvâ. dan) Siyah. Kararmış olan.
EHVA (Heva. C.) Nefsin istek ve arzuları. Muhabbetler. Hahişler. * Kasdetmek. * Atmak.
EHVAL (Hevl. C.) Korkular. Korkulacak hâller. Fenalıklar.
EHVAL-İ MUHAVVİFANE Dehşetli korkular.
EHVAR f. Şaşkın, şaşırmış kimse. Alık, sersem adam.
EHVEC En muhtaç, pek muhtaç. (Bak: Ahvec)
EHVEC Uzun boylu ahmak adam.
EHVEK Ahmak kimse.
EHVEL Korkunç nesne.
EHVEN Daha aşağı. Daha ucuz. Bayağı. Adi. * Zararı az olan. En zararsız.
EHVEN-ÜŞ ŞER Ehven-i şerreyn de denir. İki şerli işin veya şeyin daha az zararlısı. (Bak: Adalet-i izafiye)
EHVENİYET Ucuzluk, ehvenlik, daha hafif, daha zararsızlık.
EHVER f. Sevgili, mâşuk.
EHYA (Bak: Ahyâ)
EHYA Ucuzluk.
EHYAN (Hîn. C.) Zamanlar. (Bak: Ahyân)
EHYEB Daha heybetli, daha büyük.
EHYEF İnce belli ve yakışıklı genç. * Çelimli at.
EHYEMİN (Heyeman. C.) Âşık olmalar, şaşkınlıklar.
EHYUN Örümcek, ankebut.
EHZA' Ok mahfazası içinde sona kalan ok.
EHZAB (Bak: Ahzab)
EİMME (İmam. C.) İmamlar. (Bak: İmam)
EİMME-İ ÂLÎŞAN $ Çok yüksek mertebesi ve büyük kıymeti olan imamlar. İmam-ı A'zam, İmam-ı Şâfiî gibi.
EİMME-İ DİN Din imamları, müçtehidler, müceddidler.
EİMME-İ EHL-İ BEYT Ehl-i Beyt'ten yetişen, saltanata bilfiil girmeyen ve karışmayan en salâhiyetli, mânevi nüfuz ve ilim ve riyaset sahibi imamlar.
EİMME-İ ERBAA Dört imâm. Müslümanların en büyük ve yüksek âlimleri ve müctehidlerinden hak mezheb müessisleri olan ve ehl-i imâna rehberlik eden büyük imâmlar. İsimleri şöyle sıralanabilir: İmâm A'zam Ebu Hanife, İmâm-ı Şâfii, İmâm-ı Mâlik, İmâm-ı Ahmed ibn-i Hanbel. (R.A.)
EİMME-İ İSNÂ AŞER On iki imâm. Silsile-i sâdâttan olup müceddit olan imâmlar hakkındaki bir tâbirdir. Bu zâtlar esasât-ı İslâmiye ve hakaik-i Kur'âniye ve imâniyenin, dini esasların ve şeriatın muhafazasına çalışan, saltanat işlerine karışmayan mânevi riyâset ve ilim sahibi şahsiyetlerdir.
EİMME-İ SELÂSE Üç imâm. Fıkıh kitablarında ekseriyetle İmâm-ı A'zam, İmâm-ı Şâfi'i, İmâm-ı Malik için söylenir. Hanefi Mezhebine dâir mes'elelerin bahsolduğu kitablarda "Eimme-i Selâse"den maksad; İmâm-ı A'zam ile iki talebesi olan İmâm-ı Muhammed ve İmâm-ı Ebu Yusuf'dur.
EİMME-İ VERESE Vâris olan imamlar. Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmın mânevi vârisi olan büyük zâtlar, mürşidler, imamlar.
EİNNE (İnân. C.) Yularlar. Dizginler.
EİZZE (Aziz. C.) Azizler.
EJAH f. Vücutta ve bilhassa ellerde çıkan ufak urlar, siğil, sivilce.
EJDER (Ejderha) f. Büyük canavar. Büyük yılan.
EJGAN (Ejgehân) : f. Tenbel, miskin, iş yapmaktan hoşlanmayan.
EJHAN f. Tenbel.
EJİR f. Akıllı, uyanık, açık göz.
EKABB İnce belli.
EKÂBİR (Ekber. C.) En büyükler. Pek büyükler. Devlet ricali. Rütbece büyük olanlar.
EKÂBİR-İ ULEMÂ En büyük âlimler, en büyük İslâm âlimleri. Âlimlerin en ileri derecede olanları.
EKADİH (Kıdh. C.) Kıdhlar, oklar.
EKAHİ (Ukhuvan. C.) Papatyalar, papatya çiçekleri.
EKALİM (İklim. C.) İklimler, memleketler, mıntıkalar.
EKALİM-İ BÂRİDE Soğuk iklimler, soğuk memleketler.
EKALİM-İ HÂRRE Sıcak iklimler, ülkeler.
EKALİM-İ SEB'A Yedi iklim. * Yedi kıt'a.
EKALL Daha az, en az, pek az. En küçük. (Bak: Akall)
EKALL-İ KALİL Azın azı, pek az, en az.
EKALLİYET (Akalliyet) Bir hükümetin tebaiyyeti altında yaşayan, yabancı din ve milliyete mensub olup, ekseriyeti teşkil etmeyen halk. Azlık. Azınlık.
EKAM (Ekme. C.) Tepeler, bayırlar.
EKANİM (Uknum. C.) Asıllar, rükünler, zatlar.
EKANİM-İ SELÂSE Üç unsur. (Bak: Teslis)
EKARİB Akrabalar. Yakın hısımlar.
EKARİM (Kerim. C.) Kerem sâhibi olanlar.
EKASIR (Akser. C.) En kısalar, pek kısalar.
EKASİ (Aksâ. C.) En uzaklar, pek uzaklar.
EKASİ-İ BİLÂD Uzak beldeler, en uzak şehirler.
EKASİM (Aksam. C.) Aksamlar, paylar, kısmetler.
EKASİRE (Kisrâ. C.) Kisralar, şahlar. Eski Acem padişahları.
EKASİS (Kıssa. C.) Kıssalar, ibretli hikâye ve dersler.
EKATİ (Kati. C.) Sürüler, koyun sürüleri.
EKAVİL (Akvâl. C.) Kaviller, sözler.
EKAVİL-İ BÂTILA Bâtıl sözler, doğru olmayan sözler.
EKAVİL-İ KÂZİBE Uydurma ve yalan sözler.
EKAZİB Yalanlar, kizbler, yalan ve uydurma sözler, asılsız kelâmlar.
EKAZZ Yeleksiz ok.
EKBA' (Kibâ. C.) Süprüntüler.
EKBAD (Kebed ve Kebid. C.) Kebedler, ciğerler.
EKBER Daha büyük, en büyük.
EKBER-ÜL KEBÂİR Kebâirin kebâiri. Büyüklerin en büyüğü. Büyük günahların en büyüğü. (Bak: Mubikat-ı seb'a)
EKBES Alnı yumru ve başı büyük kimse.
EKDÂR (Keder. C.) Kederler, acılar, üzüntüler.
EKDÂR Ü ÂLÂM Kederler, acılar.
EKDAS (Küds. C.) Küdsler. Hurmalar.
EKDER Bulanık. * Bozrenkli.
EKELE (Âkil. C.) Çok yiyenler, oburlar, pisboğazlar.
EKEME Bayır, yüksekte olan taşlık tepe.
EKERAT Ziraat ve imar için, sahiblerinin rençberlere verdikleri arazi.
EKESS Ufak dişli, küt dişli.
EKFA' (Küfv. C.) Eşler, benzerler, denkler, eşitler, uygunlar, müsaviler, muadiller.
EKFAL (Bak: Akfâl)
EKFAN (Kefen. C.) Kefenler, ölülerin sarıldıkları bezler.
EKHAL (Kühl. C.) Göze çekilen sürmeler.
EKHEB Gök renkli, mavi renkli.
EKHEL Gözü sürmeli.* Baş ve gövde damarı.
EKİD(E) Sağlam, metin, muhkem. * Sarih, kesin, açık, kat'i, muhakkak. Kuvvetli, te'kidli.
EKİDEN Metin, muhkem ve sağlam şekilde. * Açık ve kesin olarak. Sarahaten ve kat'iyyen. * Mükerreren, tekrar olarak.
EKİLE Yenmiş, yenilmiş yemek.
EKİNOKS Fr. Altı aylık fasılalarla gece ve gündüzün eşit oluşu.
EKİR (C.: Ekere) Ekinci.
EKKAF Eğerci, semerci.
EKKAL Çok yeyici, obur.
EKKE Pek sıcak gün.
EKL Yemek yeme.
EKL Ü ŞÜRB Yeyip içme.
EKLE Bir kere doyana kadar yemek.
EKLEF Yüzü çilli olan adam. * Koyu renkli arslan.
EKLEKTİZM yun. Fls: Birbirinden farklı görüşlerin bazı ortak taraflarını bulup uzlaştırıcı bir görüş ileri sürme.
EKLİPTİK Güneşin dünya etrafında yapmış olduğu zahirî hareketinde çiziyor gibi göründüğü yol.
EKMAM (Kimm. C.) Tomurcuklar. Ağaç çiçeklerinin kapçıkları.
EKMAM (Kümm. C.) Elbisenin kolları, yenleri, kol ağızları.
EKME (C.: Ekemât-Üküm) Yüksek yer.
EKMEH Anadan doğma kör. * Tepe,bayır, yüksek yer.
EKMEHİYYET Ekmehlik, anadan doğma körlük.
EKMEL Mükemmel, en kâmil, eksiği olmayan, en mükemmel.
EKMEL-İ ENBİYA Nebilerin en mükemmeli, Peygamberimiz Hz. Muhammed (A.S.M.)
EKMEL-İ MAHLUKAT Yaradılmışların en mükemmeli, Hz. Muhammed (A.S.M.) (Bak: Mefhar-i Kâinat)
EKMELÂNE Ekmel olana yakışacak şekilde.
EKMELİYYET Pek mükemmel ve kusursuz olanın hâli. Kusursuzluk, mükemmellik, noksansızlık, eksiksizlik.
EKNAN (Kinân. C.) Mahfazalar, perdeler. * Evler, odalar, hücreler. Çadırlar.
EKNUN f. şimdi, el'an, hâlâ.
EKOL (Fr. Ecole) Fikir üzerinde işleyen bir nevi mekteb. * Bir üstadın talebeleri. Bir üstadın mesleği, tarzı.
EKOLALİ yun. Psk: Sesleri taklit etme, yansıtma. Çocuk dünyaya geldiği zaman çevresinde konuşulan dilin seslerini çıkaramaz. Kendine mahsus sesleri çıkarır. Çevrede konuşulan dilleri dinleye dinleye çevredeki sesleri taklid etmeye başlar, bu taklid edebildiği sesleri sık sık tekrar eder. Meselâ: ba, ba, ba gibi. Bu dilin gelişmesinde psikolojik bir safhadır. İslâm terbiyesinde dünyada çocuğun duyacağı ilk ses olarak ezan okunur. Çocuk bununla bırakılmamalı, Kur'an sesine küçükten itibaren alıştırmalı, anadili gibi kendine yakın bulmalıdır.
EKOLOJİ yun. Canlı varlıklarla çevreleri arasındaki münasebetleri araştıran biyoloji kolu.
EKONOMİ yun. İktisad. Tutum. Geliri gideri hesaplıyarak lüzumsuz masrafı bırakıp artırmağa çalışmak. Ölçülü ve idâreli harcamak. İnsanların sınırsız olan ihtiyaçlarıyla bunları sağlamaya yarayacak sınırlı imkân ve vasıtalar arasında mümkün olan azami uygunluğu temin için (sağlamak için) yapılan çalışma ve faaliyetler. Bu faaliyetlere hâkim olan kaideleri inceleyen ilim.İktisadî hâdiseler istihsal (üretim), istihlâk (tüketim), mübadele (değişim) ve tevzi (bölüşüm, dağıtım) olmak üzere dört çeşite ayrılır. İktisat ilmi bu hâdiselerin birbirleriyle olan ilişkileri, müvazeneleri (dengeleşimleri), teşkilâtlanma ve idaresi bakımlarından şekillerini inceletmekte ve hâdiselerin matematikî olarak mümkün modellerini bulmaya çalışmaktadır. Günümüzde iktisat politikaları büyük bir ehemmiyet kazanmıştır. İktisadî politikalar, bugünkü dünyamızda iki ana sisteme ayrılmıştır. 1- Kapitalizm; 2- Sosyalizm. Bunlar arasında zikredilen "karma ekonomi" şekli esas itibariyle bunlardan birine dâhil edilmektedir. İslâm iktisat sistemi bunlardan esastan ayrılmaktadır. Bu iki sistem, dünya hayatını esas alan maddeci sistemlerdir.Kapitalist sistem, emeği ferdî sermayeye sosyalist sistem, emeği devlet tahakkümüne bağlar. Kapitalist sistemde sermaye sahipleri, sosyalist sistemde devlet ve toplum adına bir grup hakim olur. Her iki sistem istismar "sömürme" ve tahakküme dayandığı için cemiyet hayatında anarşiyi ve ihtilâlleri doğurmakta, insanlık, barış, huzur ve saadete ulaşamamaktadır.İslâmiyet ise kapitalizmin ferdin istismarını; sosyalizmin kollektif tahakküm ve istismarını ortadan kaldırır. Herkesin kazancı, emeğine göre olur.
EKPEK-ÜL KÜPEKA Köpeklerin en köpeği. * Çok âdilik ve alçaklık.
EKRA' (Bak: Ker')
EKRAD Kürdler.
EKRAM Küçük burunlu. * Küçük boylu.
EKRAN Üzerine bir cismin hayalinin aksettirildiği saydam olmayan düz satıh.
EKREH Çok iğrenç, en kerih.
EKREH-İ MAHLUKAT Mahlukların en kerihi, en iğrenci.
EKREM Çok cömert, daha kerim, en kerim.(Arkadaş! Şu Zat-ı Nurâni (A.S.M.) mürşid-i imâni, Resul-i Ekrem (A.S.M.) bak nasıl neşrettiği hakikatın nuriyle, Hakkın ziyasıyla, nev-i beşerin gecesini gündüze, kışını bahara çevirerek, âlemde yaptığı inkılâb ile âlemin şeklini değiştirerek nurâni bir şekle sokmuştur. M.N.)
EKREM-ÜL EKREMÎN Ekremlerin en ekremi. Cenab-ı Hak (C.C.)
EKREMANE Ekremce, ekrem olana yakışacak şekilde. Çok elaçıklığıyle, cömertlikle.
EKREMİYYET Ekremlik, ekrem olma hâli.
EKSA Üstüste pek çok giyinen (adam.)
EKSANTRİK Lât. Merkezden uzakta kurulmuş. * Mat: İç içe olduğu hâlde merkezleri ayrı olan daireler. * Müstesna, taaccüb edilip şaşılacak, hayret verici.
EKSEH Aksak kimse.
EKSELANS Fr. Eskiden bakanlar, elçiler ve cumhurbaşkanları için kullanılan bir ünvan.
EKSEM Büyük karınlı, şişman adam.
EKSER Pek fazla. Daha çok. Kesrette olan. En çok.
EKSERİ f. Çoğu zaman, çok defa, ekseriyetle.
EKSERİYA (Ekseriyya) Pek çok zaman, en ziyade, sık sık, ekseriyet üzere, alel-ekser.
EKSERİYET (Ekseriyyet) En büyük kısım, çokluk.* Bir topluluk ve hey'etin yarısından fazlası. * Bir mecliste üyelerin verdikleri rey'lerin büyük kısmı ve bunların üstünlüğü.
EKSERİYET-İ MUTLAKA f. Yarımın bir fazlasıyla elde edilen ekseriyet, mutlak ekseriyet.
EKSERİYET-İ SÜLÜSAN Ekseriyet kazanacak tarafın en az mevcudun sülüsânı (üçte ikisi) miktarında olması şartıyla olan ekseriyet.
EKSERİYETLE Daha ziydesiyle. Çoklukla.
EKSİBE (Kesib. C.) Büyük çöllerde ve sahralarda, rüzgârın biriktirdikleri kum yığınları.
EKSİYYE f. Boza.
EKSPER Fr. Uzun tecrübe neticesi bir sahada ihtisas kazanan, meleke sahibi olan kimse.
EKSPRES ing. Seyahatı esnasında ancak büyük duraklarda duran ve çok hızlı giden vasıta.
EKŞEF Açık nesne. * Savaşta kalkanı olmayan kimse.
EKŞEM Doğuştan kusurlu olan. Burnu, kulağı kesik veya noksan doğan (adam). * Pars denilen vahşi hayvan.
EKTAD Cemaatler, topluluklar, kalabalıklar, bölükler, takımlar. * Misaller, temsiller, örnekler.
EKTAF (Ketif. C.) Omuzlar. Omuz kemikleri, kürek kemikleri.
EKTAR (Keter. C.) Haysiyetler, onurlar, şerefler, şanlar, ünvanlar, soylar. Nesebler, dereceler, mertebeler.
EKTEM Çok sır saklayan, esrar gizleyen kimse. * Büyük karınlı ve şişman olan adam.
EKUL (Ekl. den) Çok fazla yiyen, obur, pisboğaz.
EKULÂNE f. Oburcasına.
EKULÎ Oburluk.
EKULÜ Ben derim, ben söylüyorum (meâlinde.)
EKULÜ KEMÂ KÂLE Onun söylediği gibi söylerim (meâlinde.)
EKVA Daha kuvvetli, en kuvvetli.
EKVA' Eli eğri olan.
EKVAB Küpler, kadehler. Sırçalar.
EKVAH (Kûh. C.) Kamıştan yapılan penceresiz ufak kulübeler.
EKVAN (Kevn. C.) Alemler. Mahluklar. Varlıklar. Oluşlar.
EKVAR (Küvâre. C.) Petek. Arı kovanları.
EKVAS (Kevs. C.) Yaşmaklar.
EKVATOR Fr. Hatt-ı istivâ. Dünyayı kuzey ve güney diye müsavi iki yarım küreye ayırarak, ikisinin arasından geçtiği farzedilen çember şeklindeki büyük çizgi. * Yer yuvarlağının tam ortasında farzedilen ve dünyayı iki müsavi kısma ayıran (ve kırk bin kilometre olan) çember.
EKVAZ (Kûz. C.) Kâseler, bardaklar, kadehller.
EKYAL (Keyl. C.) Keyller, kileler, hububat ölçüleri, ölçekler.
EKYAS (Kis. C.) Kisler, para keseleri. Torbalar. * (Keys. C.) Akıllı kimseler.
EKYES Pek kiyâsetli, zeki, zekâvetli kişi. Mâhir, maharetli, becerikli adam.
EKZEB Büyük iftira, büyük yalan, uydurma.
EKZEF (Kazf. den) Çok iftira eden. Başkası hakkında çok aleyhde yalan söyleyen.
-
ELÂ Arabçada söze başlarken kullanılır. İstiftah harfi tâbir edilir. Beş vecih üzere bulunur: 1 - Tevbih ve tenbih, 2 - İnkâr, 3 - İstifham-ı anin-nefiy, 4 - Arz, 5 - Teşvik ve rağbet ettirme, makamlarında.
ELA' Görünüşü güzel, tadı acı olan bir ağaç.
EL-ACEB Acayip, Şaşılacak şey. Tuhaf şey.
EL-AKS-ÜL MÜSTEVÎ Man: Mevzuu mahmul ve mahmulü de mevzu kılmak. "İnsan hayvandır" kaziyesinde her iki kelimenin yerlerini değiştirerek "Bazı hayvan insandır" dediğimiz şeklindeki kaziyenin adıdır.
EL-ÂLÂ Cenâb-ı Hakkın lütuf ve ihsanları. Ni'metler.
EL-AMAN Meded, aman, imdâd (mânasına olup yardım ve şikâyet edâtı olarak kullanılır).
EL-AN Şimdi. Hâlâ. Hâl-i hazırda.
ELASS Sık dişli. * Çenesi kulaklarına yakın olup boynu kısa olan.
EL'AS Gök dudaklı.
ELASTİK Fr. Esnek, toplanıp çekilir, uzayıp kısalan.
ELASTİKİYYET Fr. Esneklik. Elâstiklik.
ELB Sürmek. Reddetmek. * Cem'etmek, toplamak.
ELBAB (Lübb. C.) Akıllar.
EL-BAB-ÜL EVVEL Birinci kısım. İlk cüz. Birinci kapı.
ELBETTE (Te'kid edâtı) Kat'i veya kat'iye yakın hükümlerde kullanılır. Yazılı sözlerde daha çok "elbet" şeklinde geçer.
EL-BUĞZU FİLLAH Allah için buğzetmek. Bütün şiddet, adavet ve düşmanlık Cenab-ı Hakk'ın (C.C.) rızası dairesindedir. İhlâsı kıracak, hissî hareketten sakınmaktır.(Cay-ı ibret bir hâdise: Bir vakit İmam-ı Ali (R.A.) bir kâfiri yere atmış. Kılıcını çekip keseceği zaman, o kâfir ona tükürmüş. O kâfiri bırakmış, kesmemiş. O kâfir ona demiş ki: - Neden beni kesmedin? Dedi:- Seni Allah için kesecektim. Fakat bana tükürdün, hiddete geldim, nefsimin hissesi karıştığı için ihlâsım zedelendi, onun için seni kesmedim. O kâfir ona dedi: "Beni çabuk kesmen için seni hiddete getirmekti. Madem dininiz bu derece safi ve hâlistir, o din haktır." dedi. M.)
ELBÜRZ f. Kafkas sıradağlarının en yükseği. * Hakkında türlü türlü hurafeler ve masallar anlatılan Kaf Dağı. * Uzun boylu ve yakışıklı kimse.
ELCEZİRE Mezopotamya. Dicle ve Fırat nehirleri arasında bulunan yerin adı. Bugün Irak'ın toprakları arasındadır.
ELCİME (Licâm. C.) Hayvanların ağızlarına takılan gemler.
EL-CÜZ'Î Man: Mânası, mefhumu başkalarına şâmil olmayan, yani tek mâlum ferde âid olan kelime.
ELEDD Sert çarpışan kimse. Metin. * Hakkı kabul etmeyen, inatçı adam.
ELEKTRİK-İ MUDİ (Elektrik-i muzi) Parlak ışık veren, parlayan lâmba.
ELEKTROLİZ Fiz: Birleşik bir cismi elektrik vasıtasıyla elemanlarına ayırma işi.
ELEKTRON yun. Atomda negatif yüklü zerrecik. (Bak: Delil-i inayet)
ELEM Ağrı. Acı. Keder. Sancı. Dert. Gam. Kaygı.(Ey arkadaş! Bütün lezzetler imanda olduğu gibi, bütün elemler de dalâlettedir. Bunun izahı ise; bir şahıs, kudret-i ezeliye tarafından adem zulümatından şu korkunç dünya sahrasına atılırken gözünü açar, bakar. Bir lütuf beklediği zaman, birdenbire düşmanlar gibi hastalıklar, elemler, belâlar hücum etmeye başlarlar. Bir meded bir yardım için müsterhimane tabiata ve anâsıra baktığı vakit, kasavet-i kalble, merhametsizlikle karşılaşır. Ecram-ı semaviyeden istimdat etmek üzere başını havaya kaldırır. O ecram, atom bombaları gibi dehşetli ve heybetli halleriyle gözüne görünür. Hemen gözünü yumar, başını eğer, düşünmeye başlar. Bakar ki, hayatî hâcetleri bağırıp çağırmaya başlarlar. Bütün bütün tevahhuş ederek hemen kulaklarını tıkar, vicdanına iltica eder; bakar ki: vicdanı binler âmâl (emeller) ve emanî ile dolu gürültülerinden cinnet getirecek bir hale gelir. Acaba, hiçbir cihetten hiçbir teselli çaresini bulamayan o zavallı şahıs, mebde ile meâdi, Sâni' ile haşri itikad etmezse, onun o vaziyetinden Cehennem daha serin olmaz mı?.. İ.İ.)
ELEM-İ DEMBEDEM Vakit vakit gelen elem. Ara sıra gelen acı.
ELEM-İ YE'S Ümidsizlik elemi, yeisten gelen sıkıntı.
ELEMAN (Lât: Element) Unsur. Bileşik bir şeyi meydana getiren basit şeylerden biri. Bir bütünün parçaları.
ELEM-NAK Elem verici.
ELEM-NÜMUD Elem gösteren, elemli.
ELEM-ZEDE f. Acılı. Kederli. Dertli.
ELEMZEDE-GÂN (Elemzede. C.) f. Elemliler, kederliler, dertliler.
ELENDES şiddetli savaş eden kimse.
ELENG f. Sur, duvar, siper. * Kale ve istihkâm askeri.
ELES Hâinlik yapmak. Hıyanet etmek. * Mecnun olmak.
EL-ESİRRE Taht. Bilinen bir makam sandalyesi. Kürsü.
ELEST $ Rabbiniz değil miyim? (meâlinde olan âyet-i kerimenin kısaltılmış işaretidir.) (Bak: Bezm-i elest, Kalubelâ)
ELET Noksanlaştırmak. Eksiltmek. * Hapsetmek. * Yemin vermek.
ELETT Dişi kökünden çıkıp düşmüş olan kişi.
EL-EVVEL İbtidası olmayıp, herşey üzerine sâbık olan.
EL-EYS Vücud. Varlık. Büyük cisim. (Bak: Leys, Eys)
ELEZZ (Leziz. den) Çok lezzetli, en leziz.
ELEZZ-İ ET'İME Yemeklerin en lezzetli olanı.
ELF 1000 Bin sayısının ismi. Bin adet şey vermek ve ünsiyet eylemek (mânâlarına gelir).
ELF-İ EVVEL Peygamberimizin hicretinden sonra geçen bin yıl.
ELF-İ SÂNİ İkinci bin.
ELFAF Lifler. Lif lif. Sarmaş dolaş. * Cemaatler, taifeler.
EL-FATİHA Kur'ân-ı Kerim'in birinci suresinin adı olup bu sureyi okumaya işâret için söylenir. (Bak: Fâtiha)
ELFAZ (Lafz. C.) Lafızlar. Sözler. Lügatlar.
ELFAZ-I CEMİLE Güzel sözler.
ELFİRAK Ayrılma, ayrılık sözü.
ELFİYE (ELFİYYE) Edb: Bin beyitli kaside.
ELFÜ-ELFİ Bin kere bin.
ELGA Dolaşık. * Boynuzluluk.
ELGAF Sık otlar ve ağaçlar.
ELGAZ (Lügaz. C.) Lügazlar. Bilmeceler, bulmacalar, yanıltmacalar.
ELGIBTA Gıpta olunur, gıpta ederim.
ELH İbadet.
ELHA Malâyâni ve boş konuşan. * Dizlerinden biri diğerinden büyük olan deve. * Karnı sarkık olan. (Müennesi: Lahva)
ELHAF Kirli, pis.
EL-HAK Hakkın ta kendisi. Tam doğrusu. Tam gerçekten. * Hakkı, hakkı ile izhar ve beyan eden. * Varlığı hiç değişmeyen, ibadete lâyık ve her hakkın sahibi, Allah (C.C.) Âdil-i Mutlak ve Vacib-i lizâtihi.
EL-HAKKU YA'LÛ Hak gâlib ve yüksektir, meâlindedir. Bu mâna, bir Hadis-i Şerife işaret eder.
ELHAL şimdi, hâlâ, henüz, şimdiki hâlde.
EL-HALİM Suçluların cezalarını derhal vermek iktidarında olduğu halde sonraya bırakan ve yumuşak muamele eden, çok halim. (Allah (C.C.)
ELHAMDÜ-LİLLAH Kısaca meali: Her ne kadar hamd ve şükür varsa, ezelden ebede ve kimden kime olursa olsun hepsi Allah'a mahsustur. İman, şükür, hamd, memnuniyet ifâde eden bir deyimdir. (Bak: Hamd, Sübhanallah)(Leziz taamlara, hoş meyvelere şâkirane muhabbet-i meşruanın uhrevi neticesi, Kur'anın nassiyle, Cennet'e lâyık bir tarzda leziz taamları, güzel meyveleridir. Ve o taamlara ve o meyvelere müştehiyane bir muhabbettir. Hattâ dünyada yediğin meyve üstünde söylediğin "Elhamdülillah" kelimesi, Cennet meyvesi olarak tecessüm ettirilip sana takdim edilir. Burada meyve yersin. Orada "Elhamdülillah" yersin. Ve ni'mette ve taam içinde in'âm-ı İlâhiyi ve iltifat-ı Rahmâni'yi gördüğünden o lezzetli şükr-ü mânevi, Cennet'te gayet leziz bir taam suretinde sana verileceği, hadisin nassiyle, Kur'an'ın işârâtiyle ve hikmet ve rahmetin iktizasiyle sabittir. S.)
ELHAN (Lahn. C.) Lâhnlar, nağmeler, besteler, ezgiler.
ELHAN-I ŞİTA Cenab Şahâbeddin'in şöhret bulmuş olan bir kış şiiri. Kış nağmeleri.
ELHASIL Hasılı, sözün özü, kelâmın lübbü, neticesi, kısası, kısacası. Hülasa-i kelâm, netice-i kelâm, filcümle.
EL-HAYY Diri ve devamlı hayat sâhibi. Zâtî hayat ile münferid, her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten Allah (C.C.)
ELHAZ (Lahz. C.) Göz ucu ile bakışlar.
EL-HAZER Sakın! Sakınınız! (manasınadır)
ELHUBBU-LİLLAH Allah için sevmek. Muhabbet, dostluk, sevgi sırf Allah içindir. Hoş geçim, insanlara olan muhabbet Cenab-ı Hakk'ın rızası içindir. (Bak: Mana-yı harfî)
ELHÜKMÜ-Lİ-L EKSER Çokluğa, ekseriyete göre karar verilir. Hüküm ekseriyete göredir.
ELHÜKMÜ-LİLLAH Hüküm Allah'ındır.
ELİBAB Durdurmak. Lâzım olmak.
ELİBBA' (Lebib. C.) Akıllılar, kâmiller, kemalât sahipleri, olgun kimseler.
ELİF Birinci harf-i hecânın adı. (Bak: Ebced) * (Ülfet. den) : Bütün harflerle ülfet edebildiği için böyle isimlendirilmiştir. Ebcedî değeri de bire delâlet eder.
ELİF Munis, sahip, dost.
EL-İHSAN ALE-L İHSAN $ İhsan üzerine ihsan, lütuf üzerine lütuf.
ELİL İnlemek, enin.
ELİM (Elime) Acı veren, acıtan, ağrıtan. Çok şiddetli ağrı veren.
EL-İNSAF İnsaf edilsin, insaf edilmeli, insaf edelim.
ELİPS Fr. Odaklar adı verilen sabit iki noktasından uzaklıkları toplamı sabit olan noktaların gösterdiği kapalı eğridir. Eğri ve kapalı bir geometrik şekildir. Karşılıklı iki tarafından genişlemiş bir çemberi andırır.
EL-İYAZÜ-BİLLAH Allah'a sığınır, Allah'a iltica ederiz. Allah korusun, Allah saklasın (meâlinde duâ).
ELİYY Çok yemin eden adam.
ELİZ f. Sıçrama. * Çifte, tekme.
ELKAB (Lakab. C.) Lakablar, namlar. Rütbe ve makam sahiblerinin derecelerine göre söylenen ve çok zaman hürmet ifâde eden isimler.
EL-KARİA Kıyâmet.
EL-KÂSİBÜ HABİBULLAH Cenab-ı Hakk'ın (C.C.) ma'rifetini ve rızâsını kazanan onun habibidir, sevgili kuludur. (Hadis meâli)
ELKEN Dilinde tutukluk olan, kekeme, peltek.
ELKISSA Sözün kısası, sözden anlaşıldığına göre, hülâsa.
ELL Hastanın inlemesi. * Harbe ile vurmak. * Sürmek. Sâfi. * Sür'at etmek, hız yapmak.
ELLEYS Mutlak hiçlik. Adem-i sırf.
ELLEZİ Mânası kendinden sonra gelen cümle ile tamamlanan bir kelimedir. (Bak: Mevsule)
ELMA Karamtıl dudaklı. * Çok koyu gölge.
ELMA' (Elmaî) Çok zeki, zekâveti kuvvetli, idrak derecesi üstün olan kimse.
EL-MACİD Allah (C.C.)
ELMAH(İ) Her gördüğü şeyi araştırmağa ve tedkik etmeğe meraklı olan kişi.
ELMAS Çok kıymetli, beyaz, şeffaf mâden. Cevher. Kıymetli taş. (En saf karbondur.)
ELMAS Küçük kaşlı olan.
ELMAS-PARE Elmas parçası. * Mc: Çok güzel.
ELMAS-RİZE Elmas kırıntısı, döküntüsü.
ELMAS-TIRAŞ Elmas gibi yontulmuş olan makbul bir cam, kristal.
ELMAZ Yalnız üst dudağı beyaz olup, burnu bile ak olmayan at.
EL-MECİD Esmâ-i İlâhiyedendir.
EL-MİNNETÜ LİLLAH Minnet ancak Allah'ındır. "Ancak Allah'a minnet edilir."
EL-MÜHEYMİN Her şeye dikkat edip koruyan ve emin eden (Allah C.C.)
ELSA' Sık dişli. * Sin telâffuz edecek yerde sâ telâffuz eden. Râ yerine yâ telâffuz eden (meselâ "er" diyecek yerde "ey" demek gibi.)
ELSEN Fasih ve düzgün konuşan.
ELSİNE (Lisan. C.) Diller. Lisanlar.
ELSİNE-İ ENAM Mahlukatın dilleri. Halkın dilleri.
ELSİNE-İ GARBİYYE Batı dilleri, garb lisanları.
ELSİNE-İ MUHTELİFE Çeşitli ve birbirinden farklı diller.
ELSİNE-İ SELÂSE Üç lisan. Türkçe, Arapça ve Farsça.
ELSİNE-İ ŞARKİYE Doğu dilleri.
ELSİNE-İ TERKİBİYE Birbirine eklenen kelimelerle konuşulan diller. Terkibli ifâdesi çok olan, Arabçaya uymayan lisanların hususiyeti. (Arabî Lisanına "Tasrifî" denilir. Çünkü aynı kökten kelimeler rahatlıkla yapılmaktadır. Arabçaya bu hususta yetişen başka bir lisan yoktur.)
ELT Noksanlaştırmak. Hapsetmek. * Yemin vermek.
ELTA' Boz dudaklı. Dişlerinin rengi değişmiş olan.
ELTAF (Lutf. C.) Lütuflar, iyi muameleler, iyilikler, iyilikseverlikler. Nezaketler, nazik davranmalar. Okşamalar.
ELTAF Daha lâtif. Daha hoş. Çok lâtif.
ELTİ t. İki kardeş zevcelerinin her birine nisbetle diğeri. Bir kadının kaynının zevcesi.
ELUF Ülfeti fazla, herkesle konuşup görüşmeye alışık olan kimse.
ELUH Kasem, and, yemin.
ELUK Sefir, büyük elçi.
ELUKE Risalet.
ELULE Semiz, besili koyun.
ELVAH (Levha. C.) Levhalar. Tablolar.
ELVAH-I ÂLEM Âlemin görünüşü, manzara ve levhaları.
ELVAH-I MAHFUZA (Bak: Hafiziyyet, Levh-i Mahfuz)
EL-VALİ Her şeye mâlik ve sâhib olan Allah (C.C.)
ELVAN (Levn. C.) Renkler. Muhtelif görünüşler.
ELVAN-I İBADET İbadet renkleri. * Mc: İbadet çeşitleri.(Nasılki insan, şu âlem-i kebirin bir misal-i musaggarıdır ve Fâtiha-i Şerife, şu Kur'an-ı Azîmüşşan'ın bir timsal-i münevveridir. Namaz dahi bütün ibadatın envâını şâmil bir fihriste-i nuraniyedir ve bütün esnaf-ı mahlukatın elvan-ı ibadetlerine işaret eden bir harita-i kudsiyedir. S.)
ELVAN-I SEB'A Yedi renk.
ELVE Yemin etmek, kasem.
ELVEDA Allah'a emânet olun. Allah'a ısmarladık (yerine söylenen bir ta'birdir).
EL-VEHHAB Allah (C.C.)
ELVES Zayıf kimse. * Ahmak kimse.
ELVİYE (Livâ. C.) Livâlar, sancaklar, bayraklar.
ELVİYE-İ MÜTEMEVVİCE Dalgalanan bayraklar.
ELYAF (Lif. C.) Lifler.
ELYAK Daha münâsib. Daha lâyık.
ELYASA (A.S.) Benî İsrail Peygamberlerindendir. Benî İsrail ise; günden güne Kitabullah'ı dinlemez olmuştu. Cenab-ı Hak Asuriye Devleti'ni onlara musallat eyledi. Sonra Yunus (A.S.) Asuriye içinde Ninova şehrinde Peygamber oldu.
ELYE (C.: Eleyât) Koyun kuyruğu. * Başparmağın ve dizin aşağı yanlarında olan kabaca etler.
ELYEL Çok karanlık gece.
ELYES Bahadır, yiğit.
ELYEVM Bugün. Hâlâ. (Bak: Yevm)
ELZEM Daha lâzım. Çok lâzım. Ziyade mucib. * Küçük parmaklı.
ELZEMİYYET Pek lüzumlu ve gerekli olan bir şeyin hâli. Son derecede lüzum, gereklilik.
EM Soru sorma mânasında atıf edatıdır. İstifham elifi mânasına da gelir. "Yahut, belki, yoksa" kelimeleriyle tercüme edilebilir.
EM'Â (Miâ. C.) Bağırsaklar.
EM'Â-İ GALİZA Kalın bağırsaklar.
EM'Â-İ RAKİKA İnce bağırsaklar.
EMACİD (Emced. C.) Emcedler, en şanlılar, en şerefliler, eşrefler, en fazla haysiyet ve onur sahibi olan kimseler.
EMAK Uzun, tavil.
EM'AK (Meak. C.) Göz pınarları.
EMÂKİN (Mekân. C.) Yerler. Mekânlar.
EMÂKİN-İ MUKADDESE Mukaddes yerler, kutsal mekânlar.
EMALE (Bak: İmâle)
EMALİC (Ümluc. C.) Fidanlar, yapraklar, uzun yapraklı otlar.
EMALİS (İmlis"e". C.) Otsuz ve susuz sahralar, çöller.
EMAM Bir şeyin ön tarafı.
EMAN Korkusuzluk. * Af ve yardım dileme. Eminlik. (Bak: Aman)
EMANAT (Emanet. C.) Emanetler.
EMANET Eminlik. İstikamet üzere bulunmak. * Birisine koruması için teslim edilen şey. Birisine bir şeyi koruması için teslim edilen şey. Birisine bir şeyi koruması için bırakma. Emniyet edilip inanılan şey. * Başkasının hukuku emniyet edilip, inanılabilen. * Osmanlılar Devrinde bazı devlet dairelerine verilen isim. Şehr emâneti, Rusumat emâneti gibi...(Dinimiz, emaneti ehline bırakmamızı emreder. İdare makamları da birer emanettir. Hz. Ömer (R.A.) halifelik makamına getirilince şöyle demiştir: "Ey insanlar! Ben Allah ve Peygamberimize itaat ettiğim sürece, siz de bana uyun ve itaat edin. Doğru yoldan saparsam, kılıçlarınızla beni doğrultun." Demek ki müslüman hata ve haksızlık karşısında pasif kalamaz.)
EMANETDAR f. Kendisine birşey emanet edilen kimse, emanetçi.
EMANETDARÎ f. Emanetçilik.
EMANETEN Emanet yoluyla, emanet olarak. * Bir resmî daire tarafından bizzat, ihale şeklinde ve iltizam suretiyle olmayarak.
EMAN-HAH f. Eman isteyen, eman diliyen, aman diyen.
EMANİ Emniyetler. Niyetler, gayeler, istekler. Arzular, dilekler. * f. Eminlik, korkusuzluk.
EMANİ-İ MAHSUSA Hususi arzular, özel maksatlar.
EMARAT Emareler, nişanlar, işaretler, ip uçları.
EMARAT-I HASENE İyi alâmetler.
EMARE Alâmet, işaret, nişan, iz, ip ucu, belirti.(Gizli olan umura Şeriat emarelere göre hükmeder. İ.İ.)
EMARET Emirlik. Bir emir veya bey veya prensin idaresinde olan memleket.
EMARİD (Emred. C.) Bıyıkları terlememiş gençler.
EMASİL (Emsel. C.) Benzerler, eşler, akranlar, müsaviler. * İtibarlı kimseler.
EM'AT Gövdesinde kılı olmayan kimse. * Tüyü dökülen kurda "zi'b-i em'at" derler.
EM'AZ (C.: Emâız) Sert, sağlam, taşlı yer.
EMAZİR (Mezir. C.) Kuvvetli ve azamet sahibi olanlar.
EMBEL Kılıcı ve silahı olmayan. * Eyer üstünde doğru oturamayan. * Boynu eğri olan.
EMBRİYOLOJİ yun. Biy: Canlıların başlangıçtan itibaren gelişmesini inceliyen biyoloji ilminin bir bölümü. İkiye ayrılır: 1- Ontogonez: Yumurtadan yavruların meydana gelişini inceler. 2 - Flogenez: Canlıların ilk yaratılışı ile bugünkü şekli arasında meydana gelen değişmeleri inceler. Dünyada başlangıçtan bugüne kadar iklim, fizik ve kimyevi şartlar, beslenme şartlarında değişmeler olmuştur. Allah, yarattıklarına karşı çok merhametli ve lütufkâr olduğu için zor şartlarda canlıların yok olmaması için vücutlarında gerekli değişikliklerle donatmıştır. Meselâ: Kutup tilkisinin kışın karlı ortama uyması için tüyleri beyaz, baharda ve yazın ise boz olur. D.D.T. gibi kimyevi ilaçlarla böceklerin tamamen imhâ olmaması için bir müddet sonra böcekler bir muâfiyet "bağışıklık" kazanıyorlar. Bunun gibi, canlılar âleminde rahmet eseri sayısız hikmetli hâdiseler var. Bu, hâdiselere "İçgüdü" "Mütasyon", "evrim" gibi bir takım isimler takıp tesadüfle izah etmek imkânı yoktur.
EMCAD (Mecid. C.) şeref, onur ve haysiyet sahibleri.
EMCED (Mecid. den) Pek büyük, daha büyük, şerefi şânı çok olan.
EMCED-İ EMÂCİD şereflilerin şereflisi, en şerefli.
EMCER Karnı büyük kimse.
EMDEŞ Elinin sinirlerinde rahâvet olup eti az olan kimse.
EME (C.: İmâ-İmât) Câriye, kadın köle.
EME Unutmak, nisyân. * İkrar etmek.
EMED Son, nihayet. Gayet. Encam, intihâ.
EMEDD (Medd. den) Daha uzun, pek uzun, daha tavil.
EMEDD-İ A'MÂR Ömürlerin en uzun olanı.
EMEK-DAR f. Emeği geçmiş, kıdem ve mükafâta hak kazanmış memur, hizmetçi. Eski ve sadık hizmetçi.
EMEL Ricâ, ümid, şiddetli istek. Ummak. * Gaye. (İnsanları canlandıran emeldir, öldüren ye'istir. M.)
EMENE Emn, emniyet, eminlik.
EMERE (C.: İmer) Çöllerde taştan belirlemek için yapılan alâmetler.
EMERR Pek acı.
EMESS Çok fazla temâs eden, dokunan. En çok messeden.
EMEVİ DEVLETİ Dört halife devrinden sonra devlet idaresi Beni Ümeyye hanedanına geçmiştir. Buna nisbetle bu devlete "Emevi Devleti" adı verilmiştir. (Mi: 661-750) seneleri arası Emevi Devletinin saltanat devresidir. Muâviye bin Ebi Süfyan'dan başlamak üzere 14 halife gelip geçmiştir. Son halife Muhammed bin Mervan (2. Mervan) dır. Bu devirde kavmiyetçilik İslâmiyete çok zararlar vermiştir. Yine bu devirde Din-i Mübinin aktar-ı İslâmda yayıldığını unutmamak icab eder. Doğuda Türkistan ve Endonezya, kuzeyde Kafkasya, batıda Anadolunun yarısı, İspanya ve Kuzey Afrika Emevi topraklarına katıldı. Emevi hükümdarlarının Ehl-i Beyt'e ettikleri zulüm ve akıttıkları kan sebebiyle çıkan isyanlar devleti zayıflattı. Abbâsi taraftarları ile kavi bir ekseriyet Abbasi tarafına geçti. Horasan'lı Ebu Müslim, Emevi Devletini bir muharebede Abbasilere devretti. Böylece Emeviler tarihe karışmış oldu. (Bak: Endülüs, Muaviye)
EMGAZ Kırmızı, kızıl nesne, ahmer. * Aşkar at. * Koyunu sağdıklarında süt ile birlikte kan çıksa "emgazeti'ş şât" derler.
EMHAK Donuk beyaz.
EMHAL (Mehl. C.) Mehiller, mühletler, vâdeler, zamanlar, bir iş veya vazifenin yapılması için verilen fazla zamanlar.
EMHAR (Mehr. C.) Mehrler, nikâh bedelleri. Zevceynin ayrılmaları halinde kadına verilecek olan ve nikâhta kararlaştırılan para ve sair eşyalar. * (Mühür. C.) Taylar, at yavruları.
EMİHE Koyunlarda meydana gelen uyuzluk.
EMİME Bir cins ot. * Demirci çekici.
EMİN Kalbinde korku ve endişesi olmayıp rahatta olan. Korkusuz. * Kendisinden korkulmayan. * Kendine inanılan. İtimat edilen. * İnanan, güvenen. * Çok iyi bilen, şüphe etmeyen.
EMİR (Bak: Emr)
EMİR Emredici olan. Seyyid. Şerif. Bir memleketin, bir aşiretin veya kabilenin reisi. * Büyük ve meşhur bir soydan gelen. * Hz.Peygamber'in (A.S.M.) soyundan gelen. * Zengin.
EMİR-ÜL CEYŞ Serasker, serdar, başkumandan.
EMİR-ÜL MA' Amiral. Deniz kuvvetlerinde albaydan büyük rütbede bulunan subaylar.
EMİR-ÜL MÜ'MİNÎN Müminlerin, İslâmların işlerinde emir ve tedbir eden reis. Halife. İslâm Devlet Reisi.
EMİRANE f. Emredene yakışır bir surette. Emir gibi.
EMİRBER f. Subayların kıt'a ve daire dışında emirlerinde bulunan erler.
EMİRKULU Aldığı emri yapmağa mecbur olan, verilen emri yerine getirmekle görevli kimse.
EMİRNAME f. Âmirin emri yazılı olan kağıt. Üst makamdan verilen emir kağıdı.
EMKİNE (Mekân. C.) Mekânlar, hâneler, evler, mahaller, mevkiler, yerler.
EMKİNE-İ CEDİDE Yeni evler.
EMLA' (Mele'. C.) Topluluklar, mele'ler, cemaatler, cemiyetler, bölükler, kalabalıklar.
EMLAH (Melih. den) Pek melih, en melâhatli, çok güzel.
EMLAH (Milh. C.) Tuzlar.
EMLAK (Mülk. C.) Mülkler. İnsanın tasarrufunda bulunan yerler. * Melekler.
EMLED En genç, çok körpe ve nazik vücut veya dal (Müennesi: Meldâ)
EMLES Avuç içi gibi düz ve yumuşak olan.
EMLET Mülk etmek. Çiftlendirmek, tezvic.
EMM Kasdetmek.
EMMÂ (Şart edâtıdır) "Lâkin, ancak şu kadar var ki" meâlinde.
EMMÂ-BA'DÜ "Bundan sonra" manasına olup bir başlangıç hitabından sonra söylenir. Buna fasl-ı hitab denir.
EMMARE Emreden. Zorlayan. Cebreden.
EMN Eminlik. Korkusuzluk. Emniyet. Bir şeye itimad etmek. İnsanda doğruluk ve imandan ileri gelen yüksek bir meleke ve kabiliyet. Rahatlık.
EMN Ü ÂSÂYİŞ Eminlik ve rahatlık, korkusuzluk, tehlikesizlik, güvenlik.
EMN Ü EMÂN Korkusuzluk ve emniyet hâli.
EMN Ü EMÂNET Emniyet ve eminlik.
EMNİYET (Emniyyet) : Eminlik, emin olma hâli, korkusuzluk, tehlikesizlik. * İtimad, güvenme, inanma. * Polis ve zabıta teşkilâtı.
EMNİYET-İ TÂMME Tam bir emniyet ve korkusuzluk.
EMPERYALİZM Fr. Bir devletin, sınırlarını genişletme politikası. Sınırları genişletmekteki gaye, başka memleketlerin zenginlik kaynaklarını ele geçirme ve insanlarını kendi hesaplarına çalıştırmaktır. Bu maksat için çok defa silâhlı harp, hem masraflı, hem de hürriyet fikriyle bağdaşmadığından zamanımızda daha sinsi ve maskeli bir emperyalizm şekline başvurulmaktadır. Modern emperyalizm denilen bu şekil iktisadi ve kültür hayatı bakımından bir ülkeyi kendine bağlamak suretiyle menfaat (yarar) sağlamaktadır. Gelişmiş ülkeler, az gelişmiş ülkeleri bu yolla kendilerine bağımlı hâle getirmektedir. İnsanlarını kendi kültür ve ideolojileriyle yetiştirdikleri için felsefe, siyasi görüş ve yaşayış bakımından kendilerinden ayrılamaz hâle getirmek isterler.
EMR İş buyurma. * Buyurulan şey. * Madde, husus, hâdise.
EMR-İ ADEMÎ Olması mümkün olan birşeyin sebeblerinden bir veya birkaçını yapmamakla o şeyin olmamasına sebep olmak.
EMR-İ Bİ-L-MARUF, NEHY-İ ANİL-MÜNKER Dinin emirlerini, Kur'âni ve İslâmi hakikatleri neşretmek ve bildirmek, men'edilen şeyleri de yaptırmamak. İyiliği, İslâmi hususları emretmek ve teşvik etmek, kötülüğü men'edip yaptırmamağa sevketmek. (Fakat bu kudsi vazifeyi âdabına itaat ve riâyet ederek ifâ etmek lâzımdır, zirâ bu itaat da dinimizin emirlerindendir.)
EMR-İ HAK Hakk'ın emri, Allah'ın emri. Ölüm.
EMR-İ HÂS Hususi emir. Belli bir şahsa verilen emir. Özel ve belli bir iş.
EMR-İ İLAHÎ Allah'ın emri. Mc: Ölüm.(Ubudiyet, emr-i İlahîye ve rıza-yı İlahîye bakar. Ubudiyetin dâisi, emr-i İlahî ve neticesi rıza-yı Hak'tır. Semeratı ve fevaidi, uhreviyedir. Fakat ille-i gaiyye olmamak, hem kasden istenilmemek şartıyla, dünyaya ait faideler ve kendi kendine terettüp eden ve istenilmiyerek verilen semereler, ubudiyete münafi olmaz. Belki zaifler için müşevvik ve müreccih hükmüne geçerler. Eğer o dünyaya âit fâideler ve menfaatlar, o ubudiyete, o virde veya o zikre illet veya illetin bir cüz'ü olsa, o ubudiyeti kısmen ibtal eder. Belki o hâsiyetli virdi akim bırakır, netice vermez. İşte bu sırrı anlamıyanlar, meselâ yüz hâsiyeti ve fâidesi bulunan Evrâd-ı Kudsiye-i Şâh-ı Nakşibendî'yi veya bin hâsiyeti bulunan Cevşen-ül Kebir'i, o fâidelerin bazılarını maksud-u bizzat niyet ederek okuyorlar. O fâideleri göremiyorlar ve göremiyecekler ve görmeye de hakları yoktur. Çünki, o fâideler o evrâdların illeti olamaz; ve ondan, onlar kasden ve bizzat istenilmeyecek. Çünki onlar fazlî bir surette o hâlis virde talebsiz terettüb eder. Onları niyet etse, ihlâsı bir derece bozulur. Belki ubudiyetten çıkar ve kıymetten düşer. Yalnız bu kadar var ki; böyle hâsiyetli evradı okumak için, zaif insanlar bir müşevvik ve müreccihe muhtaçtırlar. O fâideleri düşünüp, şevke gelip, evrâdı sırf rıza-yı İlahî için, âhiret için okusa zarar vermez. Hem de makbuldür. Bu hikmet anlaşılmadığından, çoklar, aktabdan ve selef-i salihînden mervî olan faideleri görmediklerinden şüpheye düşer, hatta inkâr da eder. M.N.)
EMR-İ İSTİHBABÎ Müstehab veya sünnet olan vazife.* Sevdirmek için verilen emir. * Muhabbetin gereği olarak yapılması gereken iş.
EMR-İ İ'TÂ Verme emri. Verilme emri.
EMR-İ İTİBÂRÎ Hakikatta, hariçte vücudu olmayıp, var kabul edilen emir, iş. (İnsanın fiilleri, kesbi gibi.) (Bak: İtibâri)
EMR-İ KÜFRÎ İmansızlığa ait bir iş ve bir husus.
EMR-İ KÜN "Kün" emri. Cenâb-ı Hakk'ın verdiği "Ol" mânasına gelen "Kün" emri. Allah (C.C.) bir şeye "Ol" diye emretse, (Yani, "Kün" dese) o şey derhal olur. (Yâni, "Fe Yekun")
EMR-İ MAAŞ Geçinme işi ve hususu. Hayat ihtiyaçları.
EMR-İ MÜŞKİL Zor iş, müşkil emir.
EMR-İ NİSBÎ Kıyas ile olan emir. Öncekilerine veya diğerlerine göre olan iş veya emir veya hâdise. İllet-i tâmme istemiyen ve vücud-u haricisi bulunmayan emir.
EMR-İ TEKVİNÎ Yaradılışa ait İlâhi kanun ve nizam. Tekvine dair işler, hâdiseler, maddeler. Fıtri kanunlar ve Âdetullahın tazammun ettiği emirler. (Meselâ ilmin i'tâsı, mânen ameli emrediyor. Zekânın i'tası ilmi emrediyor. İstidadın bulunması zekâyı, aklın verilmesi ma'rifetullahı, kudretin verilmesi çalışmayı, cesaretin verilmesi cihadı mânen ve tekvinen emrediyor. İ.İ.)
EMR-İ VÂKİ' Beklenilmeyen iş, sürpriz. Zorlayıcı bir baskı ile bir işi yapmaya mecbur etmek.
EMRAN (Mern. C.) Kürkler, mernler, hayvan derileri, postları.
EMRAZ (Maraz. C.) Hastalıklar. Marazlar.
EMRAZ-I AKLİYE Akıl hastalıkları.
EMRAZ-I ASABİYE Sinir hastalıkları.
EMRAZ-I AYNİYYE Göz hastalıkları.
EMRAZ-I DAHİLİYE Dahilî hastalıklar, iç hastalıkları.
EMRAZ-I EFRENCİYE Frengi hastalıkları, efrenci marazları.
EMRAZ-I İNTANİYYE Mikroplu ve ateşli hastalıklar.
EMRAZ-I KALBİYE Kalb hastalıkları.(Arkadaş! Kalb ile ruhun hastalığı nisbetinde felsefe ilimlerine meyil ve muhabbet ziyade olur. O hastalık marazı da ulum-u akliyeye tevaggul etmek nisbetindedir. Demek mânevi olan hastalıklar, insanları aklî ilimlere teşvik ve sevkeder. Ve akliyat ile iştigal eden, emraz-ı kalbiyeye mübtelâ olur!.. M.N.)
EMRAZ-I NİSAİYE Kadın hastalıkları.
EMRAZ-I SÂRİYE Geçici, bulaşıcı, sâri hastalıklar.
EMRE Ak gözlü, beyaz gözlü.
EMRED Henüz tüyü bitmemiş, sakalı gelmemiş olan genç.
EMREŞ şerli, kötü kimse.
EMRET Kaşının kılı dökülmüş kimse. * Yeleksiz ok.
EMRÎ (Emriye) Emirle ilgili, emre ait.
EMS Dünkü gün.
EMSAH Yürürken uylukların birbirine sürtmesi.
EMSAL (Misâl. C.) Denk. Benzer. Yaşları birbiriyle aynı olanlar. * Mat: Kat sayı. * (Mesel. C.) Kıssalar, hikâyeler, romanlar, masallar, destanlar.
EMSAR (Mısr. C.) Büyük şehirler, beldeler, memleketler, kasabalar.
EMSEL (Misil. C.) İmtisale şayan olan. Tam benzer. Efdal, ekrem ve eşref olan.
EMSEN Bevlin akması.
EMSİLE (Misâl. C.) Misaller. Örnekler. * Arapçada fiil tasrifini gösteren kitap.
EMSİYE (Mesâ. C.) Akşamlar, akşam vakitleri. Günün son zamanları.
EMŞAC (Meşc. C.) Nutfenin vasfı. Karışık. Dağınık.
EMŞAK Yürürken uylukların birbirine sürtmesi
EMT Yüksek yer. Küçücük tepecikler. * Doldurma.
EMTAR (Matar. C.) Yağmurlar.
EMTEN Pek metin, çok dayanıklı, en sağlam, fazlaca muhkem.
EMTİA (Meta'. C.) Ticaret malları.
EMTİA-İ ECNEBİYE Yabancı memleket malları.
EMTİA-İ TİCARİYYE Tüccar malları.
EMUMİYYE Analık.
EMUN Kuvvetli, dayanıklı deve.
EMVÂC (Mevc. C..) Dalgalar.
EMVÂC-ÜL BİHÂR Denizlerin dalgaları.
EMVAH (Ma'. C.) Sular.
EMVAL (Mal. C.) Mallar.
EMVAL-İ BÂTINA Nakit paralarla, evlerde, mağazalarda bulunan ticaret malları.
EMVAL-İ GAYR-İ MENKULE Bir yerden başka yere taşınamıyan, sabit olan mallar. (Dükkan, ev, tarla...gibi.)
EMVAL-İ MENKULE Bir yerden başka yere taşınabilir, götürülebilir eşya ve mallar. (Masa, karyola, perde, çakı... gibi.)
EMVAL-İ METRUKE Sahipleri olmayan, sahipleri kaybolmuş, sahipsiz mallar. Terkedilmiş mallar.
EMVAL-İ ZÂHİRE Sâime denilen hayvanlar ile bir kısım arazi mahsulâtı ve madenleri ile yer altındaki hazineler ve gümrüklere uğrayan ticaret mallarıyla, nakitler.
EMVAT (Meyyit. C.) Meyyitler. Ölüler.
EMYA(N) f. Para kesesi, içine para konulan torba, çanta.
EMYAL (Mil. C.) Miller. (Bak: Mil)
EMYAL-İ BAHRİYYE Deniz milleri. 6080 kadem, yani 1852 metreden ibaret olan deniz mesafesi.
EMYUS Anason dedikleri ot. * Kendisinden tuz meydana getirilen taş ki, Türkçe ona "tuz taşı" derler.
EMZA Çok te'sirli olan, çok müessir. * Hükmü çok geçen. * Kat'i, şüphesiz.
EMZAH Yürürken uylukları birbirine sürüyüş.
EMZER Katı gönüllü, katı kalbli kimse.
EMZER Karnı büyük olan, şişman.
EMZİCE (Mezc. den) Mizaclar, tabiatlar, huylar, meşrebler.