Epilepsi - Sara
Son güncelleme:
-
sara xəstəliyinin səbəbləri - idiopatik sara - keşikləri - sara müalicəsi - epilepsiya müalicəsi
Sara (epilepsiya) ümumiyyətlə keçici şüur yitimi və sıxılmalar kimi xüsusiyyətləri olan bir xəstəlikdir. Xəstəliyə gətirib çıxaran bir çox səbəb olmaqla birlikdə keşikləri ümumiyyətlə idyopatik (oluşunda bir səbəb göstərilməyən) sayılırlar. Başqa bir deyişlə keşiklər beyini təsir edən bir başqa xəstəliyin nəticəsi olaraq deyil, beynin elektrokimyasal mexanizmlərində meydana gələn və səbəbi bilinməyən axsaqlıqların bir nəticəsi olaraq meydana çıxarlar.
İdyopatik sara, qadınlarla kişiləri eyni nisbətdə təsir edən, olduqca məşhur bir xəstəlikdir. Bu xəstəliklə əlaqədar olaraq edilən yarılmada beyində heç bir patoloji pozuqluq saptanamamaktadır. Bu səbəblə idyopatik sara, səbəbi qəti olaraq bilinməyən xəstəliklərin ən tehlikelilerinden biri sayılmaqdadır. Sara çox köhnə zamanlardan bəri bilinir. Tibb elminin qabaqcılı sayılan Hippokrates bu xəstəliyi M. Ö 400-cü illərdə təyin və qucaqlayalı bir xəstəni müvəffəqiyyətlə müalicə etmişdir.
O dövrlərdə insanlar saralıları bəzi pis ruhların təsir etdiyini sanırlardı. Bu gün belə, bəzi dairələrdə sarayla əlaqədar bənzər düşüncələrə rast gəlinməkdədir. Bəzi kəslər isə sarayı utanılacaq və ətrafdan gizlənmək bir vəziyyət olaraq görərlər. Qucaqlayalı xəstələrin müalicədən fayda görmemelerinin bir səbəbi də bu utanma duyğusudur.
Tarixdə bir çox məşhur adamın qucaqlayalı olduğu bilinməkdədir. Böyük İskəndər, Jul Sezar və Napoleon bu məşhur insanların başında gəlirlər. Sara böhranları adamdan adama çox dəyişər. Xəstəlik hər yaşda başlaya bilər, ilk keşiklər əksəriyyətlə uşaqlıqda və yetkinlikdə və bəzən də iyirmi ilə qırx yaşlar arasında görülər. Nöbetlerin sıxlığı da xəstədən xəstəyə dəyişir; kimi xəstələrdə bütün həyat boyu bir dəfə növbə görülə biləcəyi kimi, kimi xəstələrdə iki-üç gündə bir böhran olur. Bəzi xəstələrin ümumi sağlamlıq vəziyyəti son dərəcə yaxşı olduğu halda, bəzilərində zəka geriliyi görülər. Kimi saralılar çox normal bir həyat sürdürebildikleri halda, bəziləri çox ağır keşiklər keçirdiklərində davamlı olaraq nəzarət altında tutulmaları lazımdır. Zəka geriliyi xəstəliyin məşhur görülən bir xüsusiyyəti olmaqla birlikdə, bəzi hallarda xəstənin kifayət qədər uğurlu olmaması, zəka geriliğinin deyil, ağır keşiklər səbəbiylə təhsilini tamamlamamış olmasının nəticəsidir.
Xalq arasında Saranın ortaya çıxmasında irsi faktorların əhəmiyyətli rolu olduğu qanısı məşhurdur; halbuki son statistik kəşfləri bu qanı doğrular görünməməkdədir. Ancaq, Saranın irsi zəka geriliyi hadisələrində daha məşhur olduğu deyilə bilər. Bu hallarda belə ailədə ümumiyyətlə tək bir adam saraya tutulmaqdan.
Saranın Fransız petit mal (kiçik sara) və Grand mal (böyük sara) deyimləriylə göstərilən, yüngül və ağır iki növü vardır. Bu mövzuda Fransız terminologiyanın məşhur olaraq istifadə edilməsinin səbəbi, sarayla əlaqədar bir çox araşdırmanın Fransız elm adamları tərəfindən edilmiş olmasına bağlana bilər. Böyük saraya epilepsia majör, kiçik saraya epilepsia minor da deyilər. Xəstəliyin iki növündə də böhranlar vardır; ancaq bunların inkişafı olduqca fərqlidir. Kiçik sarada şüur yitimi olmaqla birlikdə, sıxılma görülməz. Bu cür keşikləri yalnız bir neçə saniyə sürərlər və ətrafdakılar tərəfindən fərq edilməyə. Xəstə əksəriyyətlə yerə düşməz. Ancaq keşiklər sıxlaşar və ədədləri gündə yüz qədər olsa, başqaları tərəfindən aydın olmaması olanaksızlasın Xəstəliyi bu şəkliylə keçirən bir uşaq, təhsilini davam etdirə və zəkasını inkişaf etdirə.
Keşiklər birdən-birə və heç bir qorxudan əlamət göstərmədən gəlirlər; tipik xüsusiyyətləri, deyilən şeyləri yerinə yetirməmə və ya yüzdə meydana çıxan bir boşluq ifadəsidir. Uzun sürən nöbetleri xəstə yerə düşər və istək xarici işer. Ancaq kiçik Saranın heç bir şəklində sıxılma görülməz. Kiçik keşikləri əsnasında avtomobil istifadə etmək və ya velosipedə minmək kimi adamın yarı avtomatik bir şəkildə etdiyi kompleks fəaliyyətlər davamlı. Kiçik sara daha çox, uşaqlıqda və yeniyetmelikte görülər və irəli yaşlarda keçər. Ancaq bəzən böyük saraya çevrildiyi də olar.
ŞİDDETLİ sıxılmalar
Böyük Saranın tipik xüsusiyyəti kasılmalı nöbetlerdir. Bu xəstəlikdə, nöbetlerin xəbərdarlıqçı əlamətləri vardır. Xəstə keşik gələcəyini hiss edər və ya əzələlərində meydana gələn seyirmelerden anlar. Əvvəli dönər, birdən tarazlığını itirər bir istilik və ya üşümə duyur. Bu vəziyyətlər nöbetten dərhal Əvvəl meydana gələ bildiyi kimi, bəzən iki-üç saat əvvəl də görülər. Keşik başlayanda nəfəs borusu girişinin ani sıxılması səbəbiylə ağciyərlərdən boşalan hava qışqırmağa bənzər bir səsin çıxmasına səbəb olar.
Xəstə yerə düşər və sərt kəsilir. Bir müddət sonra bütün əzələlərdə və kollarla qıçlarda sıxılmalar səyirmələr başlayır. Sərtləşdirdik kəsildiyində, nəfəs ala bilmədiyi üçün xəstənin üzü morarır. Bu sırada istək xarici işeme və nəcisləmə meydana gələ bilər. Sıxılmalarla birlikdə nəfəs alıb verməyə başladığından üzü normal rəngini alır. Ilə edir, ilkin hırıltı şəklindədir, ağız kənarından köpüklər meydana çıxar; bəzən xəstənin dilini və dodaqlarını dişləməsi səbəbindən köpüklər qanlı olar. Nöbeti sonuna doğru, sıxılmalar azaldıqca xəstə sakitləşər və bədəni rahatlayar.
Xəstə özünə gəlincə əksəriyyətlə qüvvətli bir baş ağrısı və uyğunlaşmaya isteyi duyar. Çox sıx kasılmalardan sonra qolları və qıçları ağrıyar. Zehni qarışıqdır və bir sərxoş kimi tutuktur. Ancaq bu cür əlamətlər hər xəstədə fərqli olar. Böyük sara hadisələrində bəzən xəstə özünə gələ bilməz. Status epilepticus deyilən bu təhlükəli vəziyyət, dərhal müdaxilə edilməzsə ölümlə nəticələnir.
GARİP DAVRANIŞLAR
Sarayı maraqlı bir xəstəlik halına gətirən bir xüsusiyyəti də çox dəyişik hadisələr göstərməsidir, məsələn nöbetten sonra özlərinə gələn xəstələrin dərhal hamısında böyük bir utanc hissi görülməklə birlikdə, davranışları fərqliliklər göstərə bilər. Xəstələrin çoxu, şüuru yerində olduğu halda sərt və təcavüzkar olurlar və normal həyatında etmədikləri şeyləri edərlər. Keşik sonrakı dövrdə hər növ qəribə və cəmiyyət qaydalarına zidd davranışa rast gəlinə.
Sara nöbetinin bir xüsusiyyəti də, xaricdən gələn xəbərdarlıqlarla başlayabilmesidir. Keşiklər, məsələn xəstə televiziya seyr edərkən ya da kino və ya tiyatrodayken meydana gələn çağrışımlarla başlaya bilərlər. Xarici xəbərdarlıqlarla keşikləri arasındakı mürəkkəb əlaqə hələ açıqlanmamışdır.
Sara diaqnozunun ən əhəmiyyətli yanı, xəstəliyin beynin üzvi bir xəstəliyindən mı irəli gəldiyinin yoxsa idyopatik mi olduğunun müəyyən olunmasıdır. Orqanik pozuqluqların ən əhəmiyyətlisi beyin urlarıdır. Bu vəziyyətin saptanabilmesi üçün xəstəliyin necə inkişaf etdiyi, ailədə məşhur olub olmadığı və nöbetlerin forması haqqında məlumat lazımlıdır. Ancaq teşhiste ən əhəmiyyətli köməkçi, xəstənin beyin dalğalarını göstərən elektroansefalogramıdır. Sağlam bir beynin ansafalalogramında müəyyən məlumatlar iştirak etdiyi üçün, mütəxəssislər qucaqlayalı xəstələrdə meydana gələn sapmaları asanca təyin edə bilərlər. Elektroansefalografin, o biri ipucları ilə bir yerdə baxdıqda qəti bir nəticəyə çatmaq mümkün olar. Çünki elektroansefalogramı normal olan saralılar olduğu kimi, bəzi sağlam kəslərin ansefalogramında da nizamsızlıqlar görülə bilər.
Sinir xəstəlikləri mütəxəssisləri, həmçinin nöbetlerin isteri ilə əlaqədar olub olmadıqlarını da araşdırmaq məcburiyyətindədirlər. Bu, ancaq təcrübəli bir mütəxəssisin reallaşdıra güc bir işdir. Isterik kəslərin keşikləri ətrafdakılar! təsir məqsədini güdər; halbuki saralılar nöbetten son dərəcə utanırlar və izdihamdan qaçmağa çalışırlar. İsterikler səs-küyçü və xaricə dönük, saralılar utancaq və içə dönük olarlar. Sara diaqnozunda olarkən bu cür qarışıqlıqların qabağını almaq üçün çox diqqətli bir araşdırma etmək lazımdır.
Müalicələr müəyyən olunması
Sara müalicəsində xəstə, həkim və xəstənin ailəsi arasında möhkəm bir əməkdaşlıq vacibdir. Əvvəl, xəstəliyin qəti müalicəsinin mümkün olmadığı ağıldan çıxarılmamalıdır. Ancaq «ümumi müalicə» başlığı altında toplanabilecek bəzi tədbirlərlə nəzarət təmin edilə bilər. Bu tədbirlər arasında cəmiyyətin göstərəcəyi anlayış və keşik sayını azaldacaq dərmanlayar böyük əhəmiyyət daşıyarlar. Bu vaxt xəstəni və ya ailəsini tam xəstəlik səbəbiylə cəmiyyət xarici kəslər halına qoymaq çox səhv bir tutumdur. Sara xəstəni məhdudlaşdırıcı bir xəstəlikdir; ancaq heç bir zaman bir utanc qaynağı olmamalıdır.
Ümumi sağlamlığını qazana bilməsi üçün xəstə davamlı olaraq dəstəklənməlidir. Müxtəlif ictimai fəaliyyətlərə katılmalı və idman etməlidir. Başqa bir deyişlə qucaqlayalı xəstə mümkün olduğu qədər normal bir həyat davam etdirməlidir. Qucaqlayalı xəstələr sağlam kəslərin yedikləri hər şeyi yeyə bilərlər və lazım olsa spirt ala bilərlər. Ancaq bu mövzuda ifrata qaçmamaq lazımdır.
Qucaqlayalı xəstələr iş tapmaq mövzusunda ümumiyyətlə çətinlik çəkirlər. Tutacaqlar iş böyük ölçüdə nöbetlerin formasına və sıxlığına asılıdır. Bununla birlikdə anlayışlı işəgötürənlər yanında çalışan saralılar məhsuldar ola bilməkdə və normal zəkalı və yaxşı idarə edilən saralılar iş tapma mövzusunda ümumiyyətlə çətinlik çekmemektedirler.
Sara zəka geriliyi ilə birlikdə görülsə, dərman müalicəsi qəti olaraq lazımlıdır. Son əlli ildir tətbiq olunan sıxılmaları önləyici dərmanlar vasvası bir müalicə edildiyi təqdirdə xəstənin həyatını son dərəcə müsbət bir şəkildə değiştirebilmektedirler. Bəzən tək-tək, bəzən də bir neçəsi birlikdə istifadə edilən bu dərmanlar sarayı nəzarət böyük müvəffəqiyyət təmin edərlər. Ən etkilisinin saptanabilmesi üçün xəstənin bir neçə dərmanı sınağı lazımdır, dərmanın təsirsiz olduğuna qərar vermədən əvvəl dozası artırılar; ancaq həddindən artıq yükləmə etməməyə cəhd edilir.
Hal-hazırda tətbiq olunan dərmanların bir çoxunun yuxu gətirici təsiri vardır. Xəstənin əhvalını pozacaq ən əhəmiyyətli faktor, müalicənin bu yatırdıcı və zehni fəaliyyəti azaldıcı təsiri olduğundan, dozası saptarken çox diqqətli olmaq lazımdır. Bu mövzu uşaqlar baxımından da əhəmiyyətlidir. Dərman müalicəsiylə şarası keçən uşaqlar yuxulu bir hala bürünüb dərslərində müvəffəqiyyətli olmayınca geri zəkalı sanılabilirler.
Daha əvvəl sözü edilmiş olan status epilepticus (ağır sara keşiyi) vəziyyətlərində arxa arxaya gələn keşiklər xəstəni əldən düşmüş bir vəziyyətə qoyur. Bu səbəblə bu cür hadisələrin təcili müdaxiləylə müalicəsi lazımdır; ölümə gətirib çıxaran səbəb bu ağır nöbettir.
Nöbetlerin təhlükələrini aradan qaldırmaq məqsədi ilə beyin fəaliyyətini yavaşladıcı dərmanlar istifadə edilir. Ancaq bu vəziyyətdə, tənəffüs kimi əhəmiyyətli funksiyaları nəzarət edən mərkəzlər də təsirlənərlər. Bu səbəblə həkimin qərar verərkən çox diqqətli olması lazımdır. Ümumi anestezi də bu vəziyyətdə çox məşhur olaraq istifadə edilən bir üsuldur. Damardan və ya əzələdən Barbiturat, anüsten narkotik, tənəffüs yolu ilə efir vermə bu barədə faydalanılan müxtəlif imkanları. İndiki vaxtda ən məşhur olaraq istifadə edilən dərman damardan və ya əzələdən verilən paraldehittir.
NÖBET SIRASINDA
Xəbərdarlıqçı əlamətlərin əvvəldən duyulduğu hallarda, keşik başlamadan əvvəl qucaqlayalı özünə etibarlı bir mühit hazırlamağa çalışar. Keşik əsnasında xəstənin dişləri arasına lastikten tampon qoymaq, çənə sıxılmaları imkan verirsə taxma dişləri çıxarmaq lazımdır. Möhkəm geyimlər gevşetilmeli və xəstə, qolunu, qıçını çarpmayacağı bir yerə yerləşdirilməlidir. Keşik keçdikdən sonra xəstənin yarım saat qədər istirahət etməsi təmin olunmalıdır.
Sara nöbetlerinin nə vaxt gələcəyi bilinmədiyi üçün xəstəyə xəstəliyin inkişafı ilə əlaqədar heç bir məlumat verilməməlidir. Keşiklər bütün həyat boyu ortaya çıxmağa biləcəyi kimi, tez-tez yineleyebilir və ya həftədə və ya ayda bir bilərlər. Xəstəlik əlamətlərinin tamamilə itdiyi hallar çoxdur. Hamiləlik əsnasında, menopozdan sonra və xəstə bir şeylə məşğul olarkən keşik gəlməz.
götürmə