Bəzi insanlar, zərərli olmayan bəzi maddələrə qarşı daha çox həssas olub, həddindən artıq reaksiya göstərər. Allergik deyilən bu maddələr, immunitet sistemimizle təmas etsə, zərərli olmadığı halda bədən, buna qarşı həddindən artıq miqdarda qoruyucu maddə (anticisim) çıxarar. Bu vəziyyətə allergiya deyilir.
Allergik bir bünyəsi olan kəslərə də Atopinin kəslər deyilir. İmmunitet sistemimiz bir dəfə allerjen maddəylə qarşılaşdığında həddindən artıq reaksiya göstərər və o maddəni yaddaşında alır. Təkrar onla qarşılaşdığında, əvvəldən tanışı üçün dərhal qoruyucu maddə çıxarar və həddindən artıq həssaslıq göstərər.
Cəmiyyətin yüzdə 30 yaşında allergiya vardır. Allergiya, genetik (irsi) səbəblərə bağlıdır. Lakin ortaya çıxışında ekoloji faktorların da təsiri çoxdur. Nə qədər çox allerjenlere məruz qalınsa, allergik xəstəliklər o qədər çox ortaya çıxar. Yəni yalnız allergiyaya uyğun olmaq kifayət deyil. Ayrıca mövsümlər də allergiyanın ortaya çıxmasında əhəmiyyətli rol oynamaqdadır. Çünki hər mövsümdə görülən allerjenlerin sıxlığı dəyişməkdədir.
Allergik materialları NƏLƏRDİR?
Ev tozu, gözlə görülməyəcək qədər kiçik böcəklər (maliyyə axımları), polenler ən sıx rast gəlinən allergiyaya səbəb olan maddələrdir. Ayrıca pişik-it kimi heyvanların tükləri, bəzi yeməklər, günəş, bəzi dərmanlar, kif göbələkləri, parazitlər, bəzi kimyəvi maddələr, soyuq ya da çirkli hava və bunun kimi bir çox faktor allerjen xüsusiyyətdədir. Bunlar tənəffüs ya da sindirimle, cildlə və inyeksiya ilə bədənə daxil və reaksiyaya səbəb olarlar.
Allergiyaya səbəb olan tozcuqları, havadakı miqdarı və havada qalma müddətləri, allergiyanın ortaya çıxışında əhəmiyyətlidir. Havada qalmayan polenler allergiyaya səbəb olmazlar. Ayrıca bəzi bitkilərin polen quruluşu bir-birinə bənzədiyindən, bu bitkilərə qarşı da allergiya görülər.
Allerjik XƏSTƏLİKLƏR
Bədənimizin hər orqanı fərqli allerjenlere həssasdır. Allergiyası olan bir adamın bütün allerjenlere qarşı həssas olması şərt deyil. Bir dənəsinə qarşı reaksiya göstərə biləcəyi kimi bir neçə allerjene də göstərə bilər.
Allerjik astma, allerjik orta qulaq iltihabı və burun soyuqdəyməsi, egzema dediyimiz Atopinin dermatit, böcək sokmalarına qarşı ibarət yaranan allerjik, allergik sinüzit, qida allergiyası, allergik göz soyuqdəyməsi, dərmanlara qarşı olan allergiya, günəş allergiyası, lateks allergiyası (lateks: kauçuklu bir maddə) bəzi allerjik narahatlıqlardır.
Bu xəstəliklər təkrarlayıcı olduğundan əhəmiyyətlidir. İnsan həyatını məhdudlaşdırar və performansını təsir edər. Hətta anaflaksi dediyimiz, ani ölümlə sonuçlanabilen təhlükəli bir xəstəlikdir. Bu vəziyyətdə ediləcək tək şey təcili olaraq həkimə müraciət etməkdir. Çünki dəqiqələr içində reallaşan bir hadisədir. Ani böhran şəklində ağır bir narahatlıq görülər.
Hər xəstəliyin əlaməti fərqlidir. Eyni allerjik xəstəliklərdə görülən ifadə olunar də adamdan adama dəyişə bilər. Məsələn; dəridə ibarət olan bir allergiyaya, qaşıntı, təşkilata qabarıqlıq, töküntü kimi əlamətlər vardır. Yenə burun soyuqdəyməsindən, burunda qaşıntı, axıntı, hapşurma görülər. Bu ifadə edilər yalnız allerjik xəstəliklərdə ortaya çıxmaz. Allergiya olduğunu söyləyə bilmək üçün həkim tərəfindən bəzi testlər edilməsi lazımdır.
Allerjik xəstəliklərin DİAQNOZU
Əvvəla, bunu yaxşı bilinməsi lazımdır; erkən diaqnoz xəstəliyin müalicəsi və inkişafı dayandırılması üçün çox əhəmiyyətlidir. Meydana gələ biləcək böhranların də önünə alınmış olur. Belə bir vəziyyətdə vaxt itirmədən həkimə başvurmanızda fayda vardır.
Allerjik xəstəliklər üçün çətin bir diaqnoz üsulu yoxdur. Həkiminiz sizin şikayətlərinizi dinleyecektir. Xəstəliyin müəyyən dövrlərdə və təkrar görülməsi, ailədə də belə bir allergiyanın var olması, alerjenle təmas nəticəsində ortaya çıxması, xəstəliyin diaqnozunu asanlaşdıracaq. Ayrıca allergiya vəziyyətində çıxarılan anticisim E tipidir. Bu qoruyucu maddənin qandakı miqdarına baxılaraq allergiya diaqnozu qoyula bilər. Bunun xaricində allergiyanın növünə görə bəzi tədqiqlər edilə bilər.
ALLERGİYA MÜALİCƏSİ
Allergiyanın müalicəsi davamlı olsa da hər zaman dərman istifadə deyə bir şey yoxdur. Ediləcək müalicəylə allerjik xəstəlik idarə altına alınmağa çalışılır. Hər xəstədə xəstəlik tamamilə keçəcək deyə bir şey yoxdur. Allergiya, təkrarlayan bir xəstəlikdir. Xəstəliyin görüldüyü mövsümdə ediləcək müalicə, adamın rahat bir həyat sürməsini təmin edər. Tətbiq olunacaq müalicə, xəstəliyin tipinə, şiddətinə, xəstəliyə səbəb olan allerjene görə dəyişər. Veriləcək dərman da buna görə dəyişər. Məqsəd yan təsiri minimuma endirmək üçün lazım olan ən aşağı dozada dərman müalicəsi tətbiq etməkdir. Lazım olduğunda dərman müalicəsi kəsilər və müalicə şəkli dəyişdirilə bilər.
Buruna tətbiq olunan enflamasyonu önləyici dərmanlar allergik soyuqdəymə müalicəsində çox əhəmiyyətlidir. Burundakı qaşıntı, tıkanıklık, axıntı və hapşurmanın azalmasını təmin edər. Ən çox istifadə edilən dərmanlardan biri də antihistaminiklerdir. Bu dərman istifadəsindəki məqsəd allergik soyuqdəymə əlamətlərini ortadan qaldırmaqdır. Burun axıntısını önləyər lakin allergik soyuqdəyməyə gətirib çıxaran tək bir faktor olmadığından, hamısına təsir göstərə bilməz. Bunların xaricində dekonjestan dediyimiz burundakı damarları daraldaraq rahatlamağı təmin edən dərmanlar da istifadə edilər. Lakin bu dərmanların çox istifadə vəziyyəti daha da kötüleştirebilir.
Allergiyaya önləmək üçün allergiyaya səbəb olan faktorların aradan qaldırılması lazımdır. Bunun üçün yunlu və ya heyvan tükü ehtiva edən yastıq ya da yorganlar istifadə edilməməlidir. Tüklü oyuncalar ortadan qaldırılmalıdır. Ev tozu böceklerinden xilas olmaq üçün isə yataq örtülerinin ən az 60 dərəcədə həftədə bir dəfə yuyulması lazımdır. Əgər allergiyanın səbəbi kif isə otağının nəmi azaldılmalıdır. Polen allergiyası olanlarda saçlar yatmadan əvvəl yuyulmalıdır. Quru və küləkli havalar bu tip allergiyası olanlar üçün risk faktorudur. Günəşli havada çölə çıxmaq lazımdırsa eynək və şapka istifadə edilməlidir.
Allergiyası olanlara peyvənd tətbiq oluna bilər. Bu peyvənd, sıxlıqla ev tozuna ya da Polenlere qarşı allergiyası olanlarda ən çox təsirlidir.