Vahidə Gördüm Zehin Və Dil Təmizliyi Yazısı - Vahidə Gördüm Zehin Və Dil Təmizliyi
Səhər oyandım, qəzetləri oxuyarkən rast gəldiyim bir xəbər çox canımı sıxdı, o sırada birlikdə çalışdığımız yoldaşım Tolga'dan bir məktub gəldi. Başımdan geçenlerle birə-bir üst-üstə düşən o maili sizinlə paylaşmaq istədim ...
***
İclalcim sabahınız xeyir ...
"Günaydın" deyirəm amma oyanar oyanmaz qəzetlərin internet səhifələrini açıb da "Məşhur Oyunçuya Xərçəng şoku!" Başlığıyla verilən Vahidə Gördüm xəbərlərini gördüyümdən bu yana necə bir günə etməyə başladığımı bilmirəm əslində.
Xatırlayar mısın, Gülümse jurnalını çıxardığımız sırada Vahidə Gördüm'le qapaq reportajı etməyə qərar verərkən necə də xoşbəxtdik! Asan iş deyildi bir qapaq reportajında qrup tərəfindən həmfikir olmaq. Yazı işləri toplantılarımızın ən tez sonuçlananlarından biriydi.
Sevdiyimiz birinin hastalandığını öyrəndiyimizdə eşitdiyimiz o kədər deyil mənə indi bu məktubu yazdırtan. Xəbərin az qala bütün qəzetlərdə "Məşhur Oyunçuya Xərçəng şoku!" Başlığı ilə verilməsi.
Derdim, medianın dilini tənqid deyil. Məni əsl incidən, bu dilin bütün insanlığın xərçəng qarşısındakı ortaq dili olması.
Susan Sontag, "metafor olaraq Xəstəlik" adlı kitabını "zehinləri rahatlaşdırmaq" üçün yazdığını söyləyir.
Bu bənzərsiz kitabında fiziki xəstəliyin özünü deyil, xəstəliyin bir fiqur ya da metafor olaraq istifadə hallarını araşdırır. Kitab boyunca vərəmdən xərçəngə, cüzzamdan AIDSə, xəstəliklərə yüklədiyimiz mənaları tək-tək deşifr edib oxucunun zehinini təmizləyir.
Oğulunun deyişiylə "ölümdən müstəsna tutulmaq istəyən" Susan Sontag, ölümün bir səhv olduğuna və günün birində bu səhvin mütləq düzəldiləcəyini inanarmış. Kimi tənqidçilərin "Amerikanın ən ağıllı qadını" olaraq təqdim etdiyi Sontag, məmə xərçənginə tutulduğunda həyatda qalmaq üçün ən radikal müalicələri sınamış. Necə yaşansa elə ölüneceğine inanan oğluna görə, həyatı uzatabileceğince uzatmaq və yaşamağa davam etmək onun ölüm forması olmuş.
Vahidə Gördüm xəbərlərini oxuyub incidiyimiz, dərhal həmişə əlimin altında dayanan "metafor olaraq Xəstəlik" ı qarışdırmağa başladım yenə.
"Xərçəngə, romantik melanxoliya düşüncəsinin yerini-tüberkülozun tərsinə-romantik olmayan depressiya düşüncəsi aldığı üçün, xərçəngə istiqamətli olaraq, romantik xarakterə uyğun olmayan bir xəstəlik olduğu yolunda ümumi bir qanı vardır" deyirdi Sontag. Xərçəngin "şeytanı hamiləlik" lə bərabər tutulduğu, insanların bu xəstəlik üzündən işlərindən edildiyi dövrləri izah edirdi.
Səhifələri karıştırdıkça, məni incidən şeyin əslində nə olduğunu bu sətirlərdə tapdım:
"Xəstəliyi bir cəzalandırma olaraq görən anlayışların uzun bir tarixi vardır və belə anlayışlar xərçəng söz mövzusu olduğunda xüsusilə ön plana çıxar:
Xərçəngə qarşı 'döyüş,' 'səlib yürüşü' sistemində göstərilir; xərçəng 'qatil' xəstəlikdir; xərçəngli olan insanlar 'xərçəng kurbanları'dır. Görünüşə baxıldığında şübhəli mövqeyində olan şəxsən xəstəlikdir. Ayıblanılma layiq olduğu deyilən adam da, xərçəng xəstəsi. Xəstəliklə əlaqədar məşhur şəkildə inanılan psixoloji nəzəriyyələr, gərək xəstə düşmənin gərəksə yaxşılaşmanın son məsuliyyətini talehsiz xəstələrə yüklər.
Bu səbəbdən, xərçəngi sadə bir xəstəlik olaraq deyil, şeytanı bir düşmanmış kimi görmə meyli, xərçəngi yalnız ölümcül bir xəstəlik deyil, eyni zamanda utanılası bir xəstəlik vəziyyətinə gətirir.
Cüzzam, dünya üzündə ən məşhur olduğu zamanlarda, bənzər xüsusiyyətdə dəhşət salıcı duyğular oyandırırdı. Orta əsrlərdə cüzam, çürümədən çılpaq gözlə görülə bildiyi bir mətn; bir çürümə nümunəsi və alametiydi. Halbuki heç bir şey bir xəstəliyə bir məna (bu mütləq əxlaqçı bir məna olacaq) yükləməkdədir daha cezalandırıcı bir xüsusiyyət daşımaz. "
Bu idi işdə! Sanaram çoxumuzun incidən, xərçəng qarşısında inkişaf etdirib istifadə etdiyimiz bu ortaq dil, bu cezalandırıcı, dışlayıcı, yabancılaştırıcı və yalnızlaştırıcı dil idi.
Son olaraq, şəhərlərin xərçəngə səbəb olan kanserogen mühitlər dəyərləndirilməsi başlanmasına diqqət çəkərək bunu da əlavə edir Sontag: "Xərçəng metaforu, şəhər həyatından imtina etmə təmasını genişlətməkdədir."
İclalcim, oxuduqca düşünürəm də, şəhər həyatından imtina bəlkə də ən asanı? Amma bir dildən imtina etmək?
Mümkün mü bir dildən xilas olmaq? O zaman, biz dilimizi temizlemedikçe, Vahidə Gördüm hara gedə biləcək? Və biz, bizə həyat sahəsi buraxmayan belə bir dillə, əslində nəyi yaşayırıq?